Tractatus de Deo uno secundum naturam

Immediata visio Dei ut in se est, nobis tamquam ultimus finis in revelatione proposita ac promissa est.

« Verbum Dei revelatum, in ss. Scripturis et in praedicatione disertaque declaratione Ecclesiae catholicae propositum manifeste docet, intuitivam visionem Dei, ut in se est, in praesenti ordine constituere supremam beatitudinem creaturarum rationalium. »

Quomodo Deus sit necessario finis ultimus omnis creaturae et speciali modo creaturae rationalis, explicabimus alio loco opportuniori, ubi considerabimus Deum, quatenus est summum bonum: hic solum spectamus modum cognitionis Dei per visionem intuitivam, quam supernaturalem esse ex superioribus constat, et ad quam Deum creaturas suas rationales evehere voluisse, nunc ex revelatione demonstrandum est.

I. Consideramus revelationem, ut in Scripturis consignata est.

1° Tamquam hereditas filiorum et tamquam fructus, merces, corona sanctificationis supernaturalis describitur vita aeterna: « habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam... Gratia autem Dei vita aeterna, in Christo Iesu D. N. » Matth. XIX. 29; XXV. 46; Marc. X. 30; Io. III. 16; VI. 40; X. 28; XVII. 2; Rom. VI. 22; Gal. VI. 8; 1. Tim. I. 16; Tit. I. 2; Iac. I. 12; 1. Pet. III. 22; Apoc. II. 20. etc. Haec vita aeterna est Deus ipse non solum ut causa efficiens, sed etiam ut obiectum beatificans: «dedit nobis sensum ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Filio eius. Hic est verus Deus et vita aeterna » Io. I. 4; XIV. 6; Col. III. 4; 1. Io. V. 20. etc. Vita eadem aeterna describitur ut regnum Dei, regnum coelorum, quo Deus regnabit glorificatus in omnibus sanctis tamquam in sua imagine, et omnes intrabunt in regnum Dei ad possidendum regnum, regnantes cum Deo et in Deo, participatione gloriae eius glorificati a Deo, ut Deus sit omnia in omnibus: « tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum; » « et regnabunt (βασιλεύσουσι reges erunt) in saecula saeculorum; » « in Christo omnes vivificabuntur... cum subiecta fuerint illi omnia, tunc et ipse Filius (caput cum omnibus membris) subiectus erit ei, qui subiecit sibi omnia, ut sit Deus omnia, in omnibus » Matth. V. 3. 10 ; VIII. 11 ; XIII. 43 ; XXV. 34 ; 1. Cor. VI. 9. 10 ; XV. 28 ; 2. Tim. IV. 18 ; 2. Pet. I. 11; Apoc. XXII. 5. Quare haec vita et hoc regnum aeternum est gloria Dei in sanctis suis, aeternum gloriae pondus, immarcescibilis gloriae corona, seu suprema in hoc ordine gloria Dei extrinseca per gloriam filiorum Dei ipsis intrinsecam, quae revelabitur in eis : « momentaneum et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis; » « non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis ; » « cum Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria »¹; « et ego (Filius Dei) claritatem (τὴν δόξαν) quam dedisti mihi, dedi eis... volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem, quam dedisti mihi » Io. XVII. 22. 24²; Rom. V. 2; VIII. 18; 2. Cor. IV. 17; Col. III. 4; 1. Pet. V. 4. Haec vita, hoc regnum, haec gloria, est gaudium Domini, in quod ingrediuntur servi fideles, gaudium Domini manet in ipsis plenum³Matth. XXV. 21. 23; Io. XV. 11; XVII. 13. Cf. XVI. 22. 24. Hoc gaudium praesupponit absentiam omnis mali Apoc. VII. 16. 17; XXI. 4. et constituitur plenitudine omnium bonorum Domini Matth. XXIV. 47; Luc. VI. 38. Sub alio schemate exhibetur ut coena nuptiarum agni Apoc. XIX. 7-9; ut convivium in mensa Domini, ubi beatitudine saturabuntur; ut potatio ex fontibus vitae aeternae Matth. V. 6; XXVI. 29; Luc. XXII. 30; Apoc. VII. 17; XXI. 6.

2°. Est itaque Deus ipse obiectum, cuius participatione et communicatione et fruitione omnes sancti vivunt vitam beatam, et regnant, et glorificantur, et gaudent gaudio Domini, et replentur ubertate bonorum et saturantur in perpetuas aeternitates. Nunc autem quaeritur, quo modo apprehendant et possideant Deum ut obiectum suae plenae beatitudinis ? Eadem revelatio in qua nobis manifestatur et promittitur illa vita aeterna, etiam nos docet modum possessionis et fruitionis esse per intuitivam visionem Dei, ut in se est.

Distincte Paulus 1. Cor. XIII. 8-12. declarat hanc intuitionem comparando eam non solum cum cognitione naturali, sed etiam cum scientia fidei, cuiusmodi in hac vita esse potest. « Scientia (huius praesentis imperfectionis) destruetur⁴ (γνώσις καταργηθήσεται). Destruetur autem non privatione perfectionis, sed secundum quod imperfecta est, per elevationem ad perfectam cognitionem in alio superiori ordine: « ex parte enim cognoscimus et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est⁵. » Haec scientia, quae comparate prae futura dicitur imperfecta (ἐκ μέρους), est omnis scientia, etiam supernaturalis et perfectissima huius vitae; dicitur enim ab Apostolo ita imperfecta scientia et ex parte, etiam « si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem » v. 2. Imperfectio autem huius et perfectio futurae cognitionis est intrinseca ex ipso modo cognoscendi. Nam « videmus nunc per speculum in aenigmate: tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte: tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum⁶ ».

Tria dicuntur de cognitione praesentis temporis. a) Tota haec divinorum cognitio licet supernaturalis, est per speculum, h. e. cognitio rerum non immediata in se ipsis, sed mediata per aliud medium. Hinc quia tota nostra divinorum cognitio est per speculum, hoc speculum non possunt esse nisi creaturae praecognitae (cf. supra th. II.XIV.). b) Propterea haec nostra cognitio divinorum est in aenigmate; h. e. analogica, per similitudines creatorum⁷, non autem cognitio rerum divinarum, ut sunt in se ipsis. c) Hoc ipso cognitio est ex parte, imperfecta nimirum.

Iam his imperfectionibus opponitur in altero membro perfectio visionis Dei, quae nobis promittitur pro vita futura. Cognitioni mediatae et analogicae opponitur visio facie ad faciem. Haec autem evidenter est visio immediata Dei in se ipso seu intuitiva, atque hoc ipso visio Dei, ut in se est. Nam a) phrasis haec ex hebraico usu loquendi derivata, facie ad faciem⁸, semper significat immediatam praesentiam personae ad personam. Unde videre facie ad faciem, vel videre faciem significat immediatam personae intuitionem in se ipsa, plerumque cum adsignificatione intimae familiaritatis simul et gratiae, quae a maiori concedatur minori. Dixi hanc esse significationem locutionis, videre facie ad faciem; non tamen ideo terminus facie ad faciem si coniungitur cum aliis verbis, per se significat visionem, quamvis semper exprimat immediatam praesentiam. Sic « loquebatur Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut solet loqui homo ad amicum suum » Exod. XXXIII. 11; nihilominus tamen Deus eidem Moysi declarat: « non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet. » Cf. Irenaeum 1. IV. c. 20. n. 9. Ita etiam explicatur locus alter: « ore enim ad os loquar ei, et palam, et non per aenigmata et figuras Dominum videt » ⁹ Num. XII. 8.

Sed b) apud Paulum illam visionem facie ad faciem esse intuitivam, multo adhuc clarius est ex parallelismo membrorum; opponitur enim haec visio cognitioni mediatae et analogicae.

Potissimum vero c) hic sensus demonstratur ex altero membro. Praesenti enim cognitioni quae est ex parte, opponitur visio futura, qua cognoscemus Deum, sicut cogniti sumus a Deo. Non potest comparatio intelligi de aequalitate perfectionis in nostra et in divina visione; sed tamen clare exprimitur perfectio nostrae visionis Dei ut in se est, atque adeo essentiae et totius perfectionis quae in Deo est. Quod quidem etiam intelligitur ex oppositione ad cognitionem, quae est ex parte. Sicut ex eo quod praesentis vitae cognitio est mediata et analogica (per speculum in aenigmate), consequitur, quod eadem cognitio est ex parte: ita in eo quod futura visio est facie ad faciem, continetur, quod per eandem cognoscemus Deum, sicut et cogniti sumus, h. e. perfecte, ut in se est. Necessario ergo visio facie ad faciem penes Paulum intelligitur visio Dei immediata in se ipso seu visio intuitiva.

Eodem sensu 2. Cor. V. 6-8. « peregrinari a Domino » et « ambulare per fidem » in vita praesenti, opponitur ei, quod in vita futura erit perpetua « praesentia ad Dominum » et status « visionis »¹⁰.

In hac visione intuitiva Christus Deus ipse docet constitui et finem beatitudinis et supremam excellentiam creaturae rationalis: « beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt » Matth. V. 8; « dico vobis, quia angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est » ib. XVIII. 10.

3°. Porro hac ipsa visione continetur tamquam resultans formalis effectus regnum coelorum, consolatio ex omni fletu et luctu, plena saturitas famis et sitis iustitiae, perfectio adoptionis filiorum: « beati quoniam ipsorum est regnum coelorum, merces copiosa in coelis, quoniam ipsi consolabuntur, saturabuntur, filii Dei vocabuntur » Matth. V. Adoptio haec filiorum iam in hac vita est per internam transformationem et per participationem divinae naturae, atque adeo per elevationem ad supernaturalem similitudinem cum Deo 2. Pet. I.4; Io. I.13;III. 6; Iac. I. 18; 2.Cor.V. 17; Gal.VI.15; Eph.IV.23; 1. Io. III. 9: sed nunc est adhuc velut occulta et in suis effectibus nondum plena; in futuro plenam expectamus et in omnibus effectibus manifestatam. « Accepistis Spiritum adoptionis filiorum... ipse enim Spiritus testimonium reddit Spiritui nostro, quod sumus filii Dei; si autem filii et heredes. » Attamen « expectatio creaturae revelationem filiorum Dei expectat... et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum expectantes » Rom.VIII. 15-24. Haec plena et manifesta adoptio et assimilatio filiorum est in visione beatifica. « Nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit, quid erimus: scimus, quoniam cum apparuerit (ἐὰν φανερωθῇ), similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicuti est » 1. Io. III. 2.

II. Intuitiva haec visio Dei sicut in Scripturis revelatur, ita eius veritas, ne de sensu Scripturarum dubium esse possit, explicite definita est ab Ecclesia. Animadversione autem dignissimum est, controversiam non fuisse de ipsa visionis intuitivae veritate in se, sed solum de modo vel tempore ad illam perveniendi: adeo nempe universalis et constans erat consensus in veritatem ipsam clare in Scripturis expressam. Occasione vero condemnationis huiusmodi errorum visio ipsa intuitiva Dei distinctius declarata est.

1°. Maxime perspicua est doctrina in Constitutione dogmatica Benedicti XII. « Definimus... quod (omnes beati) post Domini N. I. C. passionem et mortem viderunt et vident divinam essentiam visione intuitiva et etiam faciali¹¹, nulla mediante creatura in ratione obiecti visi se habente, sed divina essentia immediate se, nude, clare et aperte eis ostendente, quodque sic videntes eadem divina essentia perfruuntur, nec non quod ex tali visione et fruitione eorum animae qui iam decesserunt, sunt vere beatae et habent vitam et requiem aeternam» etc. Constit. Benedictus Deus (Bullar.Roman.T. III.P.II.p.214; Raynaldi Annales ad ann.1336. n. 3. Confer ibi n. 4. seqq. tractatum ipsius Pontificis Benedicti de eodem argumento).

Haud diu post hanc definitionem idem Pontifex inter errores, quos Armenos eiurare iussit (anno 1341.), hunc recenset octavum: « quod Armeni dicunt, quod animae puerorum baptizatorum et animae multum perfectorum hominum..... non videbunt Dei essentiam, quia nulla creatura eam videre potest; sed videbunt claritatem Dei, quae ab eius essentia manat, sicut lux solis emanat a sole, et tamen non est sol...¹² et in hoc dicunt, quod consistit sanctorum perfectorum et puerorum baptizatorum beatitudo » (apud Raynald. anno 1341. n. 51.). Armeni in Concilio 29. Episcoporum et aliquot magistrorum Ecclesiae, abbatum et archipresbyterorum licet negarent plerosque illos errores esse suos, eos tamen condemnarunt ut haereticos. De hoc autem errore octavo ita loquuntur: « hoc quod dicit, quia non videbunt essentiam Dei etc., contrarium est evangelicae et apostolicae doctrinae, quibus credit Ecclesia Armenorum » (citant textus Matth. XVIII. 8. sqq.; 1. Cor. XIII. 8. sqq.; 1. Io. III. 2. et orationes suas liturgicas, in quibus postulatur visio Dei). Porro aiunt: « quia videbimus essentiam, magnitudinem, claritatem, sapientiam et bonitatem eius, quae omnia in Deo Deus sunt; tamen non tantum, quantum ipse se videt... Quamvis diversos gradus ponimus in visione divinae essentiae, tamen non in claritate, quae non est Deus (i. e. in visione claritatis a Deo distinctae), ut videtur dicere in articulo; quia claritas Dei, et omne quod essentialiter est in Deo, Deus est. Et differentiam graduum visionis Dei sic dicimus, quoniam essentia Dei videbitur et diligetur intensius ab uno quam ab alio, quia quemadmodum virtus intellectualis unius magis erit perfecta lumine gloriae quam alterius, tanto magis videbit unum et eundem Deum; sicut in sensibilibus etiam unus et idem sol a multis plus et minus videtur secundum quantitatem virtutis visivae » (Mansi XXV. p. 1196. sq.).

Ante Benedictum XII. in Concilio Viennensi supponitur universalis professio christiana huius intuitivae visionis Dei, dum proscribitur error Beguardorum: « quod anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum et eo beate fruendum » (Clementin. l. V. tit. 3. c. 3.). Eadem est suppositio et explicita doctrina Concilii Florentini in decreto unionis. « Definimus illorum animas (qui nullam peccati maculam post baptismum incurrerunt, et animas perfecte purgatas) in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum et unum, sicuti est¹³, pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius.»

2°. Patribus antiquis defendenda erat adversus Eunomianos eminentia divinae essentiae ut in se est, supra naturalem cognitionem creati intellectus, et absoluta incomprehensibilitas Dei prae quavis exaltatione creaturae; nulla autem cum haereticis erat controversia de supernaturali intuitiva visione Dei in patria coelesti. Hinc est, quod penes Patres data opera et multiplicibus argumentis demonstratam reperimus illam Dei eminentiam et incomprehensibilitatem; contra vero visionem Dei intuitivam clare in Scripturis expressam supponunt in communi professione christiana, atque de ea fere non nisi incidenter et plerumque ipsis verbis s. Scripturae loquuntur. Ad hunc diversum statum duplicis quaestionis in antiquitate christiana nisi attendatur, facile offendetur in errorem interpretationis, ut Patres negantes comprehensibilitatem Dei videantur negare absolute visionem intuitivam; re ipsa enim nondum mota quaestione securius loquentes solent comprehensionem designare nomine perfectae visionis, hancque tum angelis tum universim omni creaturae negare; de qua PP. doctrina mox dicemus. Ita deceptus est Vasquez, qui non satis attendens ad scopum SS. Patrum, multis eorum hunc errorem negatae visionis Dei intuitivae adscripsit (Vasquez in 1. P. disp. 37. c. 1-4.).

At Patres imprimis ante controversiam de incomprehensibilitate Dei cum Eunomianis habitam communi consensu profitentur visionem Dei intuitivam in vita aeterna tamquam mercedem ac coronam meritorum fidei, eamque diserte dicunt visionem Dei in se ipso prae quavis etiam supernaturali et sublimissima cognitione, quae in hac vita conceditur, et quam in ipso Moyse et in prophetis dicunt fuisse non visionem Dei in se, sed in symbolis et secundum analogias. Irenaeus l. IV. c. 20. al. 37. n. 5-11; Theophilus Antioch. ad Autolyc. l. I. n. 7. (Galland. T. II. p. 82.); Recognit. Clementin. l. III. c. 27. 29. 30. (Galland. ib. p. 257.); Clemens Alex. Strom. V. p. 548; Origenes in Io. tom. I. n. 16. (Opp. T. IV. p. 17.); Cyprian. ep. 56; de Exhortat. martyrii (ed. Baluz. p. 94. 273.); Novatianus Trin. c. 18. al. 26. (Galland. III. p. 301.).

Porro Patres illi qui adversus Eunomianos incomprehensibilitatem Dei disertius defenderunt, vel certe errore Eunomiano iam cognito scripserunt, non minus explicite quam praecedentes visionem Dei intuitivam data opportunitate docuerunt. Basilius ep. VIII. n. 7. (T. III. p. 85. 86.); de Spir. S. c. 16. n. 38. p.33; de imper. et potest. n. 3. (ex sermone deperdito de incomprehensibili T. III. p. 525.); Gregor. Nazianz. or. 28. al. 34. n. 4. 17;.or. 32. al. 26. n. 15; Gregor. Nyss. or. de Meletio T. II. p. 1025. 1026; Chrysostomus in 2. Cor. hom. X. n. 2. 4. (T. X. p. 508. 512.); in Phil. hom. III. n. 3. (T. XI. p. 216.); ad Theodor. lapsum paraenes. I. n.10. (T. I. p. 17.); Cyrillus Alex. in Io. l. X. (T. IV. p. 827.); Hilarius in Ps. 118. litt. 8. n. 7. 8; Augustinus ep. 147. (ubi inducit et declarat etiam doctrinam S. Ambrosii de eadem re n. 24. sqq.); ep. 148. (ubi n. 7. appellat ad sententiam S. Hieronymi); de Civ. Dei l. XI. c. 29; XXII. c. 29; Trinit. XIV. c. 16. et alibi; Fulgent. ep. XIV. ad Ferrand. q. III. n. 33; praeclarissime S. Gregorius M. Moral. l. XVIII. n. 90-93; in Ez. l. I. hom. 2. n. 20.

Citabo verba Basilii ex ep. VIII. non solum quia Basilius est unus ex illis Patribus, quos Vasquez (1. P. disp. 37. c. 4.) negatae visionis intuitivae accusat, verum maxime quia S. Doctoris sensus mihi videtur non rite explicatus esse ab editoribus; sed ita, ut manifestam in illa explicatione praeseferat contradictionem. Interpretatur ibi Basilius exegesi quodammodo Origeniana illam sententiam Christi, qua dixit se diem iudicii nescire Marc. XIII. 32. Summa doctrinae haec est. Apostoli interrogabant de suprema beatitudine (τὴν ἐσχάτην μακαριότητα), et hanc Dominus ait ab angelis et a se nesciri. Quo iam sensu istud nescire intelligendum est? Scire et nescire in Deo idem valet ac esse et non esse; hinc « Deus dicitur scire id quod ipse est, et nescire quod non est: iustitiam et sapientiam scire dicitur Deus, quatenus est ipsa iustitia et sapientia; iniustitiam autem et malitiam ignorare, ipse enim non est iniustitia et malitia ». Iamvero « Dominus noster¹⁴ secundum humanitatis considerationem et crassiorem doctrinam (i. e. si quis eum spectet solum, quatenus homo est, et generatim secundum nostram praesentem cognitionem) non est supremum bonum (τὸ ἰσχατον ὁρεκτον): sic igitur Salvator noster nescit finem et supremum beatitudinis (i. e. non est ipse secundum humanitatem supremum beatitudinis et finis bonorum). Sed neque angeli, inquit, sciunt. Hoc est (quoniam ex superius a Basilio positis nescire sumitur in eo sensu, quo dicitur non esse), neque quae circa angelos versatur contemplatio, et doctrina de eorum ministeriis est supremum bonum; crassa enim est etiam harum rerum scientia in comparatione cum eo, quod est facie ad faciem¹⁵. Solus enim Pater, inquit, scit. Quoniam nimirum ipse est finis et supremum beatitudinis; quando enim non amplius Deum in speculis et per aliena cognoscemus, sed ad ipsum ut solum et unum pertingemus (visione immediata), tunc et supremum finem (finem bonorum) sciemus (fruitione). Christi enim regnum (in his terris, antequam tradiderit regnum Deo et Patri 1. Cor. XV. 24–28.) dicunt esse omnem cognitionem per materialia, Dei vero Patris regnum esse immaterialem (non per aliena et sensibilia) et, ut quis dixerit, ipsius deitatis visionem .¹⁶ Est vero etiam Filius finis et supremum beatitudinis ratione Verbi. Quid enim ait in Evangelio? Et ego resuscitabo eum in novissimo die; resurrectionem dicens transitum a cognitione per materialia ad immaterialem visionem; diem vero novissimum appellans eam cognitionem, post quam non est alia. Tunc enim mens nostra assurgit et erigitur ad beatam sublimitatem, quando viderit unitatem et monada Verbi. Sed quoniam mens nostra crassior terrae alligata est et limo (corpori) commixta, et purae visioni intendere non potest; hinc per cognatas corpori suo pulchritudines manu ducta conditoris operationes considerat, haecque (divina) interim ex effectibus cognoscit, ut sic paulatim aucta possit aliquando ad ipsam nudam divinitatem pertingere. »

Oculis subiiciendae adhuc sunt sententiae Chrysostomi, quia de illo maior solet esse dubitatio ex locis aliis, quibus comprehensionem Dei ab Eunomianis assertam impugnavit (Vasquez 1. P. disp. 37. c. 3.). Loquens Chrysostomus de visione gloriae Christi in eius transfiguratione, « quod si Petrus, inquit, obscuram quandam videns imaginem futurorum omnia statim reiecit ab animo ob inditam ex tali visione voluptatem: quid dicetur, quando ipsa rerum veritas aderit, quando apertis aedibus regiis intueri licebit regem ipsum non amplius in aenigmate neque per speculum, sed facie ad faciem, non amplius per fidem sed per speciem (visionem) » ad Theodor. laps. n. 10. Constanter invicem opponit cognitionem fidei in hac vita et visionem claram in altera, cogitationem obscuram et ipsam manifestam experientiam in regno coelorum (ἡ ἐννοια ἀμυδρα – αὐτη ἡ πειρα ἡ σαφης); praesentiam ad Deum hic sicut in atrio et per fidem, ibi facie ad faciem ¹⁷ ll. cc.

Quoniam post Augustinum Gregorius M.doctrinam etiam polemice atque ideo distinctius exposuit, ea hic omitti non debet. Primum proponit et solvit dubium de intuitione ipsius essentiae Dei. « Sciendum est, quod fuere nonnulli, qui Deum dicerent etiam in illa regione beatitudinis in claritate quidem sua conspici, sed in natura minime videri. Quos nimirum minor inquisitionis subtilitas fefellit: neque enim illi simplici et incommutabili essentiae aliud est claritas et aliud natura; sed ipsa ei natura sua claritas, ipsa claritas natura est. Quia enim suis dilectoribus haec Dei sapientia se quandoque ostenderet, ipse pollicetur dicens: qui diligit me... manifestabo me ipsum illi (Io. XIV. 21.); ac si patenter dicat: qui in vestra (humana) me cernitis, restat ut in mea (divina) me natura videatis ». Allatis deinde adhuc testimoniis Matth. V. 8; 1. Cor. XIII. 12. explicat difficultatem ex 1. Pet. I. 12: « in quem desiderant angeli prospicere »; cum tamen ex altera parte Christus testetur: « angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est » Matth. XVIII. 10. Conciliatio utriusque veritatis haec est: « Deum quippe angeli et videre desiderant, et sitiunt intueri, et intuentur.... Ne enim sit in desiderio anxietas, desiderantes satiantur; ne autem sit in satietate fastidium, satiari desiderant: et desiderant igitur sine labore, quia desiderium satietas comitatur; et satiantur sine fastidio, quia ipsa satietas ex desiderio semper accenditur. Sic quoque et nos erimus, quando ad ipsum fontem vitae venerimus: erit nobis delectabiliter impressa sitis simul atque satietas » Moral. l. XVIII. l. c.