Tractatus de Deo uno secundum naturam

Scripturae declarant Dei manifestationem per opera creationis pro ratione humana.

« Revelatio supernaturalis in sacris Scripturis consignata perspicue docet, spectabili hoc universo secundum eius ordinem physicum et historicum contineri Dei manifestationem naturalem congenito humanae rationis lumini aptatam, ut hominibus ratione iam utentibus et facultas sit et, si alia desint praesidia, officium ex ea cognoscendi verum Deum, personalem, ab hoc universo distinctum, a creatura rationali supremo cultu honorandum. »

Inter Scripturarum testimonia non pauca quae ad thesim probandam adhiberi possunt, fere sola sufficient nobis praecipua illa atque solemnia Rom. I. 18. sqq.; Sap. XIII.1–9;

Rom. I.

« Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum, qui veritatem Dei in iniustitia detinent. 18. (Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentum, et non probaverunt οὐκ ἐδοκίμασαν Deum habere in notitia) 23. 28. Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit. 19. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur (τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθοράται), sempiterna quoque eius virtus et divinitas; ita ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovisset Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis (ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν = μάταιοι φύσει), et obscuratum est insipiens cor eorum. 20. 21.

Sap. XIII.

« Vani autem sunt omnes homines (μάταιοι μὲν γὰρ πάντες ἄνθρωποι φύσει), in quibus non subest scientia Dei: et de his quae videntur bona, non potuerunt intelligere eum qui est (τὸν ὄντα), neque operibus attendentes agnoverunt, quis esset artifex: sed aut ignem... aut solem et lunam, rectores orbis terrarum deos putaverunt. 1. 2. Quorum si specie delectati, deos putaverunt: sciant, quanto his dominator eorum speciosior est, speciei enim generator (τοῦ καλλους γενεσιαρχης) haec omnia constituit. Aut si virtutem et opera eorum (δυναμιν καὶ ἐνέργειαν) mirati sunt, intelligant ab illis, quoniam qui haec fecit, fortior est illis. 3. 4.

A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator horum videri (ἐκ γὰρ μεγέθους καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται). 5.

Iterum autem nec his debet ignosci. Si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum (στοχάσασθαι τὸν αἰῶνα, pervestigare mundum visibilem), quomodo huius dominum non facilius invenerunt? » 8. 9. additis quae leguntur Act. XIV. 16. 17; XVII. 26. 28. Primum considerabimus manifestationem et cognitionem Dei ex creaturis, ut universim locis citatis describitur; tum spectabimus duplicem ordinem physicum et historicum in creaturis manifestantibus ibidem exhibitum.

I. Quoad cognoscibilitatem Dei ex praecognitis creaturis haec est diserta doctrina Scripturarum in allatis testimoniis:

1° Deus est obiectum naturalis cognitionis pro mente humana. Dicitur enim Deus suis in attributis, quibus ab hoc universo tamquam supremus auctor et Dominus ab opere suo distinguitur, cognoscibilis hominibus et facile cognoscibilis, quin subtiliori et humano ingenio inaccessa opus sit inquisitione, et cognoscibilis facultate naturali eadem, qua homines de naturae aspectabilis proprietatibus iudicant. Est igitur Deus obiectum cognitionis, et humanae rationi insunt vires proportionatae pertingendi ad hanc cognitionem. « Quod notum est Dei (τὸ γνωστὸν cognoscibile), manifestum est in illis. » Hoc notum Dei continuo explicatur per ea, quae dicuntur « invisibilia ipsius, » scilicet invisibilia in seipsis, quae tamen per aliud sunt intelligibilia; nam « intellecta conspiciuntur. » Sunt porro haec intellectu et ratione conspecta attributa, quibus Deus intelligitur esse supremum numen, « sempiterna eius virtus et divinitas » Rom. I. 19. 20. Huic Apostoli doctrinae parallela est sententia libri Sapientiae. « Vani autem sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei; » vel ut est in textu graeco: « vani enim sunt omnes homines natura, quibus adest ignoratio Dei: » « et (qui) non potuerunt intelligere eum qui est » (τὸν ὄντα): « cognoscibiliter enim poterit creator videri » (ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς ἐθεωρεῖται): « si tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum, quomodo huius dominum non facilius (gr. citius ταχιον) invenerunt? » Sap. XIII. 1. 5. 9.

2°. Distincte in iisdem Scripturae locis describitur modus manifestationis Dei, et rationalis cognitionis, quae ei respondet. Obiectum cognitionis actu cognosci non potest, nisi quatenus menti humanae sese manifestat, cum haec manifestatio nihil sit aliud quam cognoscibilitas in actu secundo quoad cognoscentem. Potest vero obiectum manifestum fieri vel immediate per se ipsum, vel mediate per obiectum aliud praecognitum, quod dici poterit obiectivum medium cognitionis¹. Iam vero docent Scripturae luculentissime, Deum humanae rationi sese manifestare; sed manifestare se per creaturas ita, ut ex cognitis aspectabilis universi perfectionibus imperfectione limitatis perveniatur ad cognitionem Dei, non quidem quod in creaturis Deus in se suaque substantia videatur, sed quod ex cognito effectu effectusque perfectione ratio intelligat Dei supremae causae et existentiam et quadamtenus perfectionem. « Quod notum est Dei, inquit Paulus, manifestum est in illis, » obiective cognoscibile est etiam subiective cognitum; « Deus enim illis manifestavit, » reddiditque se cognoscibilem in actu secundo. Tum subdit rationem et modum huius cognoscibilitatis et manifestationis: « invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. »

Mirabili consilio Apostolus coniungit subiectum et praedicatum, quae si simpliciter accipiantur, contradictoria existimari possent: invisibilia sunt visibilia, immo et visa atque perspecta τὰ ἀόρατα καθοράται; unum ergo vel alterum indiget declaratione, quo sensu accipiendum sit. Verbum idem ὁρᾶν accipi aequivoce, ut in subiecto de sensili, in praedicato de intellectuali visione sermo sit, non est probabile. Sicut visibilitas Dei non potest esse nisi intellectualis, ita et praedicatum invisibilitatis in Scripturis accipi debet non solum pro oculis corporeis, sed pro oculis mentis (e. g. 1. Tim. I. 17; Io. I. 18; VI. 46. etc.), nisi quando ex contextu aliud demonstraretur. Illa enim prior invisibilitas pro sensibus nimis per se obvia est: neque hac significatione opponeretur, ut in Scripturis fit, invisibilitas pro vita praesenti visibilitati pro futura (cf. 1. Cor. XIII. 12.); hoc enim sensu Deus non est nunc invisibilis et in altera vita visibilis, sed invisibilis absolute pro quovis statu. Itaque etiam in loco, de quo agimus, « invisibilia Dei » non sunt solum invisibilia oculis corporeis, sed invisibilia etiam intellectui humano: dicuntur tamen videri ratione humana, adeo ut opponatur negatio visibilitatis immediatae et affirmatio visibilitatis mediatae. Additur enim ab Apostolo explicatio modi, quo Deus videtur, videlicet non intelligibilis humanae infirmitati ex se suaque substantia, ex intellectis effectibus ac operibus ipse intelligitur² eiusque sempiterna virtus et divinitas. Unde homines omnes detinentes veritatem Dei in iniustitia, sunt inexcusabiles et merito ira Dei de coelo super eos revelatur ac sese manifestat Rom. I. 18–20.

Disputatio libri Sapientiae eo differt a Paulina, quod illic non solum generatim docetur, posse et debere fieri conclusionem ab existentia huius universi ad existentiam Dei; sed etiam praecipua argumentationis elementa proponuntur. Propositio probanda haec est: « vani sunt omnes homines natura ( naturali sua facultate abutuntur ), quibus adest ignoratio Dei. » Probatio inde petitur, quod huius universi immediate cogniti eae sunt proprietates, ut humana ratio ex illo concludere possit ac debeat existentiam Dei eiusque perfectiones eminentes. Terminus, a quo ratio progreditur, sunt « quae videntur bona, » « opera quibus adtendit, » « horum species et virtus » τὰ ὁρώμενα ἀγαθά, τὰ ἔργα, τούτων ἡ κάλλονη, ἡ δύναμις καὶ ἐνέργεια; terminus, ad quem per analysin ratio pervenit, nisi propriam naturam pervertat, ita subnectitur: bonis quae videntur, respondet intelligere eum qui est (τὸν ὄντα); attentioni ad opera respondet agnoscere artificem; delectationi in eorum specie seu pulchritudine respondet scientia, quanto his dominator eorum speciosior est; admirationi virtutis et efficaciae eorum respondet intelligentia ex illis hausta, quoniam qui haec fecit, fortior est illis. Concludit sacer scriptor propositione generali, qua nexus logicus inter universum hoc aspectabile et Deum creatorem declaratur: « a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter (ἀναλόγως) poterit creator horum videri » (θεωρεῖται)³. Ex his postremo infert similiter ac Paulus, homines qui opera Dei, capti eorum magnificentia, deos putaverunt, esse inexcusabiles; quia eadem rationis facultate, qua hunc mundum inquisitionis suae obiectum et velut scopum fecerunt, facilius poterant ex universi consideratione universi dominum invenire: « iterum autem nec his debet ignosci; si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum (στοχάσασθαι τὸν αἰῶνα); quomodo huius dominum non facilius invenerunt » (πῶς ταχὺ οὐχ εὗρον) ?

II. Duplicem vero imprimis ordinem in hoc universo Scripturae proponunt, ex cuius consideratione humana ratio Deum existentem cognoscat, physicum et historicum.

1°. Totum ordinem physicum esse Dei manifestationem luculentam ad animam rationalem, ex superioribus satis constat. Animadversione autem dignus est modus diversus, quo duplex elementum logicum, si ita loqui fas est, utrumque necessarium ad ascensionem mentis a creaturis in Deum, in Scripturis proponitur. Evidentiam imperfectionis creaturae, ex qua formaliter intelligitur ut creatura et ens ab alio, tamquam fundamentum supponunt. In eo declarat sacer scriptor libri Sapientiae perversionem rationis naturalis, quod homines non intellexerunt, « bona quae videntur » esse μὴ ὄντα, ut inde intelligerent τὸν ὄντα; quod non intellexerunt opera formaliter ut opera, ac pulchritudinem et virtutem eorum deficientem, ut inde colligerent pulchritudinem et potentiam primigeniam, exemplarem ac creatricem (ὁ γὰρ τῶν καλλῶν γενεσιάρχης ἔκτισεν αὐτά). Ita et Paulus docet, « creaturam mundi » intelligi formaliter ut creaturam, seu ut id quod factum est, atque in hac formali intellectione creaturae esse logicum principium, ex quo ratio humana concludat et ascendat ad invisibilia Dei: « invisibilia eius a creatura mundi (ut a termino a quo) per ea quae facta sunt (τοῖς ποιήμασι i. e. sub formali ratione rei effectae), intellecta conspiciuntur »⁴.

Elementum alterum est creaturarum perfectio, ex qua, quo plenius intelligitur, eo etiam clarius perfectiones causae cognoscuntur. « Coeli (sua magnificentia) enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius (imperfectione sui, defectu perfectionis absolutae) annuntiat firmamentum »⁵ Ps. XVIII. (XIX.) 2.

Ceterum ad aliquam saltem confusam intelligentiam existentiae Dei ex creaturis hauriendam, ne opus quidem esse distincta, subtili, et philosophica inquisitione in creaturarum perfectiones; sed considerationem etiam communem et obviam sufficere, Scripturae nos docent Sap. XIII. Verum de distinctione inter primam confusam et spontaneam notitiam Dei et inter cognitionem subsequentem expolitiorem in ipsis Scripturis indicata mox dicemus.

Interim ex Scripturis tenemus, quando de prima causa huius universi quaeritur an sit, proponi humanae rationi considerandam creaturarum imperfectionem ac limitationem; quando vero quaeritur de causa existente, quid sit, videmus proponi creaturarum pulchritudinem, ordinem, magnificentiam; consideratio utraque simul coniuncta integram constituit existentiae Dei demonstrationem: « a magnitudine enim speciei et creaturae (formaliter ut creaturae) cognoscibiliter poterit creator horum videri » l. c. v. 5.

2°. Historiam declarat S. Paulus tum Lystris Act. XIV. 16. 17; tum Athenis Act. XVII. 26. 28. velut testimonium Dei ad omnes gentes, ex quo potuissent et debuissent ipsum cognoscere. Distinguit autem Apostolus a) causas secundas ordinis physici, quarum actiones et effectus diriguntur a Deo provisore ad conservationem et beneficium hominum, sub qua ratione argumentum historicum cum cosmologico proxime cohaeret; b) distinguit historiam populorum, quae a divina providentia ita et in hunc finem dirigitur, ut possint gentes in totius historiae summa praeter elementum humanum cognoscere providentiam divinam. « Dimisit quidem Deus in praeteritis generationibus omnes gentes ingredi vias suas; attamen non sine testimonio (ἀμαρτύρων) semetipsum reliquit. » Hoc autem testimonium ad omnes gentes dicitur Deus tulisse « benefaciens de coelo, dans pluvias… implens cibo et laetitia corda nostra. » Pariter definivit Deus 'statuta tempora (per causas physicas)⁶ et terminos habitationis eorum » (per providentiam in historia populorum) cf. Deut. XXXII. 8; Eccles. XVII. 15. Hanc duplicem providentiam ad « genus hominum super universam faciem terrae » disposuit, « ut quaererent Deum, si forte attrectent eum aut inveniant » (εἰ ἄρα γε ψηλαφήσειαν αὐτὸν καὶ εὕροιεν). Postremo c) distinguit Apostolus beneficia Dei continua ac providentiam in directione hominum singulorum: « non longe est ab unoquoque nostrum: in ipso enim vivimus, movemur et sumus. » His ipsis verbis hacque providentiae in singulos descriptione Paulus confirmat et declarat, eas esse humanae naturae ad Deum relationes eamque a Deo dependentiam, ut hominibus rationis usum adeptis primum quidem obscura et confusa notitia supremi numinis velut sponte et necessario oboriatur; ut deinde hac praeconceptione supposita quaerant Deum et Dei cognitionem magis explicitam, per quam ex consideratione beneficiorum tum communium tum particularium eum attrectare et invenire possunt.

Primam illam sponte obortam et obscuram cognitionem, quam Patres non immerito « naturae insitam » appellant sensu a nobis inferius declarando, et ex qua velut ex praeconceptione spontanea est rationalis animae impulsus, ut diligentius quaerat mundi ac sui auctorem ideamque expoliat, Sanctus Apostolus clarissime indicat et distinguit a cognitione expolitiore; docet enim facta divina ad hoc ordinari, et ex ipsis illis factis consequi per sese impulsum, ut homines quaerant Deum, in quo impulsu ad inquisitionem Dei necessario iam continetur confusa aliqua et primordialis notitia Dei: « fecit Deus ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae, definiens statuta tempora et terminos habitationis eorum, quaerere Deum. » In hac autem inquisitione potest et debet homo conceptum primitivum excolere; potest vero etiam sua culpa eandem primitivam ideam Dei applicare ad obiecta quae Deus non sunt, atque ita eam pervertere. Non ergo necessario ex eo, quod homo quaerit quomodocumque Deum, consequens est, ut attrectet et inveniat: « si forte attrectent eum et inveniant » Act. XVII. 27. Eadem prorsus distinctio inter primam spontaneam sed confusam notitiam Dei ex creaturarum consideratione ortam, et inter distinctiorem cognitionem veri Dei exhibetur Sap. XIII. 6. sq. « Et hi fortasse errant Deum quaerentes et volentes invenire. Etenim cum in operibus illius conversentur, inquirunt; et persuasum habent, quoniam bona sunt quae videntur. Iterum autem nec his debet ignosci; si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum, quomodo huius Dominum non facilius invenerunt? »

Hinc apparet, quomodo idea alicuius divinitatis existentis sit communis omnibus gentibus et velut inexterminabilis, sincerae autem notionis Dei perversio tam late pateat; apparet etiam, quare Patres Tertullianus, Minutius Felix, Cyprianus, Arnobius pro existentia Dei appellaverint ad testimonium « animae simplicis, de trivio, non scholis eruditae, sed qualem natura formavit; » nam « et natura pleraque suggeruntur quasi de publico sensu, quo animam Deus dotare dignatus est. Hunc nacta philosophia (abusu) ad gloriam propriae artis inflavit » Tertull. de anima c. 2.

III. Dei existentiam et perfectiones ex creaturis intelligendi facultas et, si alia desint praesidia, officium est ita, ut ex hac naturali manifestatione et naturali testimonio edocti homines Deum non colentes sint « inexcusabiles » ἀναπολόγητοι Rom. I. 20; ut eis, etiamsi quaerant Deum, si eum tamen non attrectent et inveniant, « ignosci non debeat » sintque οὐδὲ συγγνωστοί, sint « infelices et inter mortuos spes illorum, » sint « omnes vani natura » Sap. XIII. 1. 8. 10. Hunc porro Deum in naturalibus manifestationibus « a creatura mundi ex iis quae facta sunt » cognoscendum, esse verum Deum ac vivum eundem, qui etiam manifestationibus supernaturalibus se revelavit, ex locis omnibus est luculentissimum; neque enim alia quam veri Dei ignoratio in allatis Scripturae locis reprehenditur.