Tractatus de Deo uno secundum naturam

Examinantur argumenta, quae contra doctrinam hactenus demonstratam proferuntur.

Ad scopum minime pertinent argumenta, quae vel ad confutandam doctrinam; de praedestinatione gloriae in superioribus probatam opponuntur, vel ad persuadendam contrariam sententiam de praedestinatione gloriae ante praevisa merita ex Scripturae ac Patrum testimoniis aut ex necessario inter media et finem ordine deduci consueverant.

Quoniam hic de doctrina agitur, quae in scholis catholicis libere in utramque partem disputatur, merito postulatur, ut argumenta pro sententia, quam veram putamus, non solum per se et absolute, sed etiam comparate cum argumentis partis adversae spectentur. Hactenus quidem veritatem nostrae sententiae ex omnibus theologiae fontibus deduximus; superest igitur, ut quae probationem nostram infirmare et opinioni contrariae suffragari a quibusdam existimantur, diligentius examinemus. Id quidem in subsequenti thesium serie plene praestare conabimur: in thesi vero praesenti primum directas impugnationes, quas adversarii nostris argumentis opponunt, reiiciemus; tum rationes, quibus praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita persuadere solent, universim spectatas parum efficaces esse ostendemus.

I. Quod directas oppugnationes nostrae probationis attinet; 1° argumentum longe praecipuum et per se solum sufficiens pro demonstratione praedestinationis ad gloriam ex voluntate consequente praevisionem meriti supernaturalis, argumentum inquam ductum ex voluntate Dei antecedente, ut omnes omnino homines salvi fiant, nulla probabili ratione refelli aut impugnari potest. Impugnatio enim suscipi nulla potest, nisi vel antecedentem voluntatem salutis omnium hominum interpretando in sensum, quem manifesto falsum demonstravimus (th. XLVII. sqq.), et cuius assertio aequivalet negationi voluntatis salvificae, qualem in Scriptura et a Patribus praedicari ostendimus; vel manifesta contradictione simul asserendo antecedentem voluntatem positivam non comprehendendi innumerabiles homines in numero salvandorum et voluntatem antecedentem, ut ii omnes sint in numero salvandorum. De hac re satis diximus th. LV.

2°. Ad testimonia reliqua Scripturarum et Patrum in superiori thesi adducta Suarez et Gonetus cum ceteris unicam habent responsionem: in iis nimirum omnibus sermonem esse non de ordine praedestinationis, sed de ordine executionis, in quo utique posteriori concedunt merita praevisa et praedestinata tamquam media ad finem praecedere consecutioni gloriae praedestinatae¹. Fingunt scilicet in mente divina² duplicem ordinem consiliorum: unum dicunt ordinem intentionis, qua Deus utpote sapiens provisor primum vult finem h. e. aeternam salvandorum omnium beatitudinem, deinde media proxima ad finem, quae sunt opera bona et merita, tum media remotiora, quae sunt gratiae efficaces; atque hoc ordine aiunt factam esse praedestinationem absolutam ad vitam aeternam ante praevisionem meritorum. Facta iam praedestinatione Deum putant nostro modo intelligendi accedere in aeterno suo consilio ad eiusdem praedestinationis executionem disponendam, ubi Deus vult primo media applicare remotiora, deinde proxima, postremo vult finem; atque ita ordinem executionis in ipsa mente divina esse inversum facta comparatione cum ordine intentionis. Unde omnia Scripturae et Patrum testimonia allata non de ordine intentionis, atque ideo non de praedestinatione agere intelligenda esse dicunt; sed de ordine altero executionis. Hac scilicet interpretandi arte testimonia clarissima eludi posse putarunt.

a) At vero duplex ille ordo in mente divina, ut ab his theologis concipitur, fictitius est, et excogitatus non ad reperiendum genuinum sensum ss. Patrum, sed ad declinandum pondus auctoritatis eorum. In nullo ex omnibus Patrum testimoniis, quae proferri possunt, ullum reperitur vestigium huius duplicis ordinis in consiliis divinis; nemo de illo ante hos theologos in angustias redactos cogitavit umquam. Quid enim quaeso est ordo intentionis efficacis in Deo et ordo executionis? Intentio in Deo est intellectus et voluntas cum adsignificatione obiecti ad extra. Haec autem ipsa intentio si est efficax, est in Deo executio activa, sive actus efficiens. Executio autem passiva non est in Deo, sed in rebus. Dum ergo Deus concipitur a nobis absolute intendere, sive efficaciter velle e. g. prius finem, deinde media proxima, postremo media remotiora, quae sint ad finem et propter finem; hac ipsa intentione executio activa tota est absoluta, et quin aliud in mente divina intelligatur, hoc ipso incipiet in tempore executio passiva sive rerum existentia. Huius existentiae ordo in tempore erit utique inversus, quoties in intentione antecedit absoluta voluntas finis efficiendi per media; nec opus est, ut in Deo, postquam efficaciter voluit existentiam finis et existentiam mediorum, quae sint ad finem et propter finem, satis absurde fingatur nova series volitionum, qua ordine inverso iterum velit existentiam eorundem mediorum ad finem et existentiam finis. Certe Patres intentionem praedestinantem et executionem activam in mente divina non aliter distinxerunt, quam secundum connotationem termini, prout in se adhuc futurus est, vel iam in tempore efficitur (cf. th. LVII.).

b) Ceteris argumentis etiam sepositis sufficit legere Patrum testimonia, quorum aliqua superius descripsimus, ut absurda esse intelligatur hypothesis, quod sancti illi Doctores praedestinationem gloriae admiserint antecedere praevisionem meritorum, et solum in executione (quovis modo intelligatur) voluntatem conferendi gloriam dixerint esse consequenter ad merita. Nam PP. negant, praedestinationem ad praemia aeterna esse aliquam nisi consequenter ad praevisionem meritorum, vide e. g. Ambrosium et Theodoretum ll. cc. Atqui si in sententia fuissent, quam fingunt adversarii, negare nullo modo potuissent, esse aliquam praedestinationem ante praevisionem meritorum. Insuper PP. in iisdem contextibus affirmant, praedestinationem praemii eodem modo esse non ante sed post praevisa merita, sicut reprobatio sive praedestinatio poenae est consequens ad praevisa peccata. Atqui non modo in ordine executionis sed etiam in ordine praedestinationis poena praedestinatur consequenter ad praevisa peccata. Ergo idem senserunt PP. de praedestinatione praemii consequenter ad praevisa merita. Vide e. g. Irenaeum et Fulgentium ll. cc. In summa si Patrum illorum sententiis praedestinatio ad gloriam post praevisa merita non est expressa, nulla sunt in omnibus linguis verba, quibus ea exprimi possit.

II. Argumenta quibus adversarii suam opinionem de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita sibi et aliis persuadere conantur, 1° depromuntur ex testimoniis Scripturae maxime ex Rom. IX, et quod sane mirandum, ex Eph. I. 11. sq.; Matth. XXIV. 22. 24; Luc. XII. 32; Act. XIII. 48; tum ex doctrina Augustini in libris adversus Semipelagianos negantes initium fidei et perseverantiam in fide esse dona Dei atque adeo esse praedestinata.

At enim a) nec ex Scriptura nec ex ullo vetusto Doctore proferunt vel proferre possunt sententiam ullam, in qua dicatur vita aeterna per se et seorsim spectata omnibus salvandis praedestinari ante praevisa opera et merita supernaturalia. Patres contra multi et diserte docent, praemia vitae aeternae a Deo praedestinari iis, quorum merita praevidit; et non praedestinari nisi praevisis meritis.

b) Textus omnes quos proferunt adversarii, considerant abruptos ex contextibus nulla habita ratione scopi auctoris et doctrinae in aliis locis. Spectato enim scopo et contextu in cap. IX. Rom., quantumvis in eo multa videantur difficilia et obscura, duo sunt omnino evidentia. In primis sermo ibi est non de praedestinatione ad vitam aeternam spectata seorsum a praedestinatione gratiae, nec ullo modo de ordine inter unam et alteram; sed sermo est de gratuita vocatione ac gratia fidei et adoptionis in filios et heredes novi Testamenti. Tum directe ibi non est sermo de praedestinatione gratuita, sed de gratuita collatione et donatione, cui respondet praedestinatio. Qui ergo diceret, illis verbis v. 11–13.³ indicari praedestinationem ad gloriam citra intuitum operum supernaturalium, necessario deberet affirmare etiam donationem gloriae sine intuitu meritorum supernaturalium, quod dogmati catholico repugnat. Patres deinde Origenes, Chrysostomus, Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus, Hieronymus (ep. ad Hedib.), Ambrosiaster etc. totum caput IX. Rom. explicant ita, ut sensum ab adversariis inductum multis et diserta disputatione excludant.

In textibus reliquis qui citantur, vel obvia inspectio convincit, nullam esse mentionem praedestinationis ad gloriam spectatae seiunctim a praedestinatione ad gratiam; et proinde etiam nullum vestigium doctrinae adversariorum de ordine inter praedestinationem ad gloriam et ad gratiam. Eph. I. 1-13. et locis geminis primum diserte loquitur Apostolus de omnibus fidelibus saltem de omnibus iustis ex Iudaeis et ex gentibus (v. 12. et 13.); praeterea terminum electionis et praedestinationis non gloriam sed gratiam et sanctitatem declarat: « elegit nos, ut essemus (εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς⁴) sancti et immaculati » etc. Iuxta adversariorum interpretationem igitur revelatum haberemus, saltem omnes fideles iustos tempore apostolico, et spectata destinatione Scripturae pro Ecclesia omnium aetatum, fideles iustificatos omnino omnes esse praedestinatos ad gloriam. Hac interpretandi arte cum Calvino perveniretur ad neganda omnia dona supernaturalia iis, qui non sunt praedestinati ad gloriam aeternam, et ad constituendam Ecclesiam invisibilem ex omnibus et solis praedestinatis.

c) Augustinum quod adtinet, eius disputatio tota erat de praedestinatione gratiae vel gratiae simul et gloriae exclusis meritis humanis ex viribus naturae. Quoties autem mentionem iniecit de praedestinatione gloriae per se spectatae, plene consentiens ceteris Patribus praemium vitae aeternae eodem ordine, quo datur meritis gratiae, etiam praedestinari significavit (th. LVII.). Sed quae ex Scripturis et ex doctrina S. Augustini atque etiam S. Thomae producuntur, ampliorem postulant declarationem, quam thesibus sequentibus reservamus.

2°. Considerandae sunt probationes, quas repetunt ex ipsa intrinseca ratione praedestinationis.

a) Argumentum, quod patroni sententiae adversae censent gravissimum et quo, si verum fateri velint, fere unice nituntur, non est desumptum ex Scriptura et Patribus, sed ex intrinsecis rerum naturis; ex ordine scilicet, ut ipsi loquuntur, mediorum ad finem. Quae sane ratio vel probat praedestinationem ad gloriam suppositis et praevisis meritis non modo factam non esse, sed neque a Deo fieri potuisse; vel, ut nobis quidem videtur, probat omnino nihil. « Ratio fundamentalis nostrae conclusionis, inquit Gonetus (disp. II. n. 26.), sumitur ex D. Thoma locis citatis⁵, et potest breviter sic proponi. Qui ordinate vult, prius vult finem quam media ad finem. Sed Deus ordinate vult. Ergo prius vult finem quam media ad illum. Atqui gloria est finis et merita sunt media ad illum conducentia. Ergo prius vult gloriam quam merita, et consequenter electio ad gloriam non potest esse ex praevisione meritorum. Fundatur haec ratio in hoc principio, quod tradit Aristoteles, videlicet finem prius esse volitum ab agente quam media ad illum. » Huic suae argumentationi « fundamentali » non minus labili quam vulgatae et obviae plaudit theologus glorioso epinicio: « mirum est quantum hoc argumentum torqueat adversarios; unde ut ab illo se expediant, in omne latus se vertunt. »

Respondetur tamen facile sine ullo tormento nostro aut conversione in latus, cum aliqua tamen retorsione. Finis et media non sunt unius tantum modi sed multiplicis. Potest aliquis finem intendere assequendum mediis sua tantummodo operatione adhibendis absque respectu ad voluntatem vel cooperationem alterius. Hoc modo si Deus omnipotens et infinite sapiens vult finem, semper ratione prior concipitur absoluta intentio finis et ex hac consequens intentio mediorum⁶. Potest deinde aliquis finem praestituere alteri consequendum per liberam cooperationem meritoriam⁷ (oblato tamen et praestito suo adiutorio), et a se dandum in praemium pro merito. Hoc modo, si sermo sit de homine, non solum non necesse est sed etiam est impossibile, ut praecedat absoluta intentio finis ante suppositionem meriti. Si Deus talem finem formaliter tamquam praemium meritorum assequendum praestituat creaturae liberae, certe rerum ordini convenientius apparet (quidquid sit de absoluta possibilitate), ut praemium non praestituatur intentione absoluta nisi supposito libero merito; omnino evidenter talis absoluta intentio praemii antecedenter ad suppositionem et praevisionem meriti necessaria non est. Unde hoc argumentum ductum ex ordine mediorum ad finem vel, si quid valet, probat contrarium, et potest retorqueri in suos auctores; vel nihil omnino probat. Retorsio sane non recusanda haec est. Qui ordinatissime vult finem alteri formaliter ut praemium pro liberis meritis, non vult ei hunc finem intentione absoluta nisi suppositis meritis. Sed Deus ordinatissime vult finem gloriae aeternae adultis formaliter ut praemium pro liberis meritis (supernaturalibus). Ergo Deus adultis finem gloriae aeternae absoluta intentione non vult nisi suppositis (et proinde praevisis) meritis (supernaturalibus). Cf. Lessium sect. 5. n. 84. Si ordo a nobis suppositus in intentione divina ex sese necessarius esse negatur, multo evidentius non est necessarius ordo inversus, ut Deus prius absoluta voluntate velit praemium et deinde merita. Si autem ordo hic non est necessarius, ex illo principio per se spectato, quantumvis auctoritate Aristotelis communis, nihil probatur, quia ad rem non pertinet. Unde cum ex rerum naturis Deus saltem aeque possit praedestinare electos suos ad praemium vitae aeternae suppositis et praevisis meritis, ac voluntate antecedente praevisionem meritorum; nihil est reliquum, quam ut intentionem divinam colligamus ex iis, quae nobis ipse de sua voluntate misericordi et salvifica erga genus humanum manifestare voluit. Iam vero ex verbo Dei et ex operibus Dei in ordine gratiae constat certissime, Deum antecedente voluntate velle omnes homines salvos fieri et neminem perire, et ideo omnibus offerre et dare (quantum ex se est) adiutorium necessarium, ut possint omnes salvi fieri, cum intentione ac mandato et comminationibus et obtestationibus, ut his adiutoriis utantur et salventur; ideoque nemini velle negare praedestinationem ad gloriam antecedente voluntate, sed solum consequenter ad praevisum malum meritum. Eo ipso constat, discretionem inter totum numerum praedestinatorum ac proinde actu salvandorum et inter totum numerum reprobatorum ac damnandorum non esse factam antecedenter sed consequenter ad praevisa merita bona per gratiam parta et merita mala libero arbitrio contracta.

Ex his patet responsio ad « rationem fundamentalem » sententiae, quam impugnamus. Aiunt: intentio finis antecedit electionem mediorum, nec potest esse efficax voluntas mediorum nisi ex antecedente voluntate efficaci finis: ad volenda enim media quisque movetur efficaci voluntate finis. Atqui gloria aeterna beatorum est finis, quem Deus intendit, merita eorum sunt media ad finem. Ergo antecedit in Deo efficax voluntas, qua vult gloriam aeternam omnibus salvandis, et ex hac voluntate sequitur voluntas meritorum. Respondeo, distinguo maiorem: intentio finis, quem aliquis sibi proponit assequendum mediis necessariis h. e. independenter ab omni alia voluntate libera, antecedit electionem mediorum, concedo M; intentio finis, quem aliquis proponit libere assequendum alteri ut mercedem et praemium, antecedit electionem mediorum, quibus vult iuvare alterum ad liberam assecutionem finis ei propositi, subdistinguo: antecedit intentio finis conditionata, concedo M; antecedit intentio absoluta, nego M. Pariter distinguo minorem: gloria aeterna est finis, quem Deus intendit sibi assequendum mediis necessariis, nego m.; quem Deus intendit h. e. proponit assequendum et vult alteri, subdistinguo: quem vult alteri ut mercedem libere ei assequendam, et ideo vult illum sub conditione, concedo m.; quem vult alteri absolute, iterum subdistinguo: quem vult ei absolute consequenter ad praevisionem conditionis adimpletae, concedo; quem vult absolute antecedenter ad hanc praevisionem, nego. Ad illud quod additur « merita sunt media ad finem, » respondetur: sunt media libera, quae Deus imperat libere adhibenda ab hominibus ad mercedem assequendam, et ad quae gratiis suis iuvat, concedo; sunt media, quae ipse adhibet independenter a libera hominum voluntate, nego. Recolantur exempla proposita a S.Paulo et ab ipso Christo D.N., quomodo agonotheta intendat coronam et bravium certantibus et currentibus, paterfamilias mercedem servis conductis ad colendam vineam.

b) Argumentum aliud pro sententia contraria peti potest ex speciali dilectione Dei erga suos electos. Nemo sine errore potest negare dilectionem et providentiam Dei specialem erga praedestinatos, quae non est communis aliis non salvandis. Haec autem specialis dilectio non potest intelligi in praedestinatione, nisi quatenus Deus ex antecedente efficaci intentione salutis aeternae pro eis seligit gratias efficaces et per has merita ac donum finalis perseverantiae. Quae quidem est ipsa praedestinatio ad gloriam antecedenter ad praevisa merita.

Hoc argumentum praebet occasionem praecavendi falsam interpretationem nostrae doctrinae. Specialis dilectio Dei erga praedestinatos⁸ non communis reprobis potest intelligi multipliciter. Imprimis dilectio Dei maior et minor non sane dicitur de actu in se magis vel minus intenso, cum actus sit ipsa divina substantia sub ratione dilectionis in se infinitae; sed dicitur maior et minor dilectio ratione termini connotati seu ratione bonorum, quae Deus vult, et modi quo ea vult conferre creaturis. Hoc posito distinguimus dilectionem antecedentem et dilectionem consequentem.

Iam vero dilectio consequens praevisionem meritorum seu dilectio, ut spectatur complete in ordine ad conferendam actu gratiam, merita et gloriam, atque adeo extenditur ad totam seriem effectuum praedestinationis, sine dubio est prorsus specialis erga praedestinatos et non communis reprobis. Ex voluntate universali et conditionata salutis Deus decernit et distribuit gratias, sine quibus salus obtineri non potest; consideranda est igitur specialis dilectio, quomodo se habeat erga praedestinatos in gratiarum collatione. Dilectionem consequentem, ut scilicet spectantur omnia dona actu collata, dicimus esse specialem erga praedestinatos. Si enim gratia quae habet effectum, semper est moraliter maius beneficium quam gratia alia, quae (ex culpa hominis) manet inefficax; quanto specialius beneficium censeri debent gratiae connexae cum ipsa finali perseverantia? Quae perseverantia ipsa in se est donum gratuitum, quatenus non de condigno sed solum suppliciter merito congruo emereri seu impetrari potest, et est gratuita absolute in prima gratia, a qua incipere potest eius impetratio. Praedestinatis igitur, quibus omnibus et solis datur magnum hoc donum, ex gratia datur, non tamen sine respectu ad eorum (si agitur de adultis) liberam cooperationem sub gratia et per gratiam; quibus vero non datur, non in voluntate Dei antecedente sed in ipsis causa est.

Potissimum postulatur ab adversariis declaratio specialis dilectionis antecedentis. Dilectio antecedens, ut refertur ad gloriam per se spectatam, est voluntas conferendi gloriam non absolute sed sub conditione meritorum. Hanc esse universalem, non autem particularem erga praedestinatos ita, ut ab ea excluderentur alii reprobandi, satis demonstravimus. Attamen concedimus et affirmamus, Deum antecedente etiam voluntate velle aliquibus prae aliis speciali dilectione sublimiorem gloriae gradum (dummodo ipsi gratiis concedendis non defuerint). Haec tamen maior dilectio antecedens et voluntas conditionata amplior non est aequalis erga omnes, qui divina voluntate consequente praedestinantur; nec per eam adhuc fit discretio inter praedestinatos et non praedestinatos. Colligitur autem talis specialis dilectio erga aliquos ex singularibus donis, quibus inde ab infantia vel postea citra omne meritum praeveniuntur et miris modis ad sublimem sanctitatem perducuntur, ad quam alii pervenire non possunt (Vide Lessium sect. 5. n. 96; sect. 6. n. 150. 151.).

Quando vero quaeritur de speciali dilectione Dei antecedente erga omnes praedestinatos, imprimis negamus rationem ac normam distributionis gratiarum esse antecedentem absolutam praedestinationem ad gloriam; hoc enim posito consequeretur pro non praedestinatis propter antecedentem negativam reprobationem de industria seligi gratias effectum non habituras, eoque ipso doctrina certissima de universalitate antecedentis voluntatis salvificae defendi amplius non posset. Nihilominus tuemur in distributione gratiarum specialem dilectionem et providentiam antecedentem erga praedestinatos. Deus decernit ab aeterno et confert in tempore omnes suas gratias cum voluntate antecedente et cum « intenso desiderio, » ut libere fiat ab homine opus bonum, ad quod gratia ordinatur. At dum Deus cognoscens, hominem si talis gratia daretur suo vitio ei restiturum, nihilominus hanc vult dare et non aliam effectum habituram, quae profecto secundum amplitudinem omnipotentiae ei non deesset; voluntas illa divina antecedens operis boni ex culpa hominis manet inefficax, et succedit voluntas permittendi resistentiam. Contra dum Deus confert gratiam praelucente cognitione, hominem si ea gratia daretur, cooperaturum; voluntas antecedens transit in intentionem absolutam operis boni. Ideo in collatione gratiae, quam videt fore efficacem, si daretur, maior et specialis est dilectio erga hominem consequenter ad scientiam conditionatorum, sed antecedenter ad existentiam boni operis et ad scientiam visionis. Si iam spectes totam seriem gratiarum efficacium usque ad finalem perseverantiam, quibus praedestinatio completur, et simul reputes, potuisse Deum alias gratias et in alio ordine conferre, quas novit fore hominis culpa inefficaces; facile intelliges, quam specialis sit Dei dilectio et providentia etiam antecedens (praelucente scientia conditionatorum) erga omnes suos electos. Ex altera vero parte, quod providentia Dei in gratiis, quas actu confert reprobis, non habet rationem praedestinationis et huius specialis dilectionis, id accidit ex ipsorum culpa, quamvis utique omnipotenti non deesset alius ordo gratiarum et providentiae, in quo et ipsi consentirent et pervenirent ad iustificationem et perseverarent, atque ita essent praedestinati. At quaestiones non sunt instituendae de ordinibus possibilibus; sed consideranda est providentia divina secundum ordinem praesentem, in qua « praedestinatio Dei multis est causa standi, nemini causa labendi. »