Tractatus de Deo uno secundum naturam

De sententia S. Thomae circa praedestinationem gloriae per se et seorsum spectatam.

« Quamvis praedestinatio, quatenus complete spectata est ratio transmissionis in finem vitae aeternae, iuxta S. Thomam imo iuxta doctrinam catholicam nulla possit supponere merita antecedentia: ex ipsa tamen S. Thomae doctrina deducitur, praedestinationem ad gloriam per se et seorsum spectatam esse ex voluntate Dei consequente, quae supponat merita supernaturalia praevisa tamquam rationem praedestinationis ad gloriam vitae aeternae. »

Haec nostra thesis sicut et praecedens per se hermeneutica est; plurimum tamen conferet non solum ad historiam theologiae, sed etiam ad ipsam doctrinam dogmaticam collustrandam. Quamvis in hoc quem indicavimus, sensu S. Thomae defendendo auctores habeamus gravissimos, inter quos nomino Gregorium de Valentia in 1. q. 23. puncto 4. §. 5; Gamachaeum veteris Sorbonae insignem theologum in h. l. S. Th. c. 7; Petrum de Comitibus Augustiniensem de Praed. et Reprob. disp. 3. a. 8: modum tamen ac normam interpretationis nostrae non aliunde quam ex scriptis ipsius Angelici Doctoris adsciscemus. Eandem fere ac in eruendo vero sensu Augustini sequentes methodum, proponemus etiam hic primum clarum auctoris doctrinam, cui nostra interpretatio obscuriorum locorum innititur; deinde singillatim examinabimus illas Angelici Doctoris sententias, ex quibus doctrina contraria consequi videri posset.

I. Doctrina clarissima et nulli ambiguitati obnoxia in scriptis S. Doctoris haec est.

1°. S. Thomas praedestinationem simpliciter dictam numquam intellexit praedestinationem gloriae per se spectatam, sed constanter praedestinationem omnium effectuum in complexu a prima gratia usque ad salutem completam; ut ipsemet diserte declarat. Ita complete sumptam praedestinationem considerat in tota quaestione 23. P. I, ut patet imprimis ex ipsa definitione: « ratio (in mente divina) transmissionis creaturae rationalis in finem vitae aeternae nominatur praedestinatio » (a. 1. cf. a. 2.). Idem clarissime exprimit verbis disertis: « praedestinatio importat respectum ad gratiam ut causa ad effectum » (a. 2. ad 4.); « praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam et gloriam » (a. 4.); « sub ordine praedestinationis cadit, quidquid hominem promovet ad salutem » (a. 8. cf. a. 3. ad 2, et totum a. 5.). Eodem modo de praedestinatione complete spectata agit S. Th. de verit. q. 6; contr. gent. 1. III. c. 163; 1. dist. 40. et 41. Hoc sensu acceptae praedestinationis negat utique et negant omnes Catholici esse aliquam causam meritoriam ex parte nostra.

At 2° quoties Angelicus considerat praedestinationem ad gloriam per se et in comparatione cum praedestinatione ad gratiam, toties affirmat, praedestinari gloriam utpote mercedem et coronam consequenter ad merita praevisa; hancque doctrinam non modo proponit, sed etiam argumentis probat in commentario in Rom. VIII. verbis, quae descripsimus th. LVII. n. 4. Locum huic parallelum habet in Eph. I. lect. 1. (p. 92. ed. de Rubeis). « Sciendum est, quod effectus sunt ratio voluntatis divinae ex parte voliti (intellige iuxta dicta p.572–575.): ita scilicet, quod effectus prior sit ratio ulterioris; sed tamen cum venitur ad primum effectum, non potest ultra assignari aliqua ratio illius effectus, nisi voluntas divina... Ergo secundum hunc modum nec praedestinationis potest ex parte creaturae ratio aliqua assignari, sed solum ex parte Dei. Nam effectus praedestinationis sunt duo scilicet gratia et gloria. Effectuum autem, qui ad gloriam ordinantur, potest quidem ex parte voliti assignari ratio, scilicet gratia; puta Petrum coronavit, quia legitime certavit, et hoc quia fuit firmatus in gratia: sed gratiae, quae est primus effectus, non potest aliqua ratio assignari ex parte hominis, quae sit ratio praedestinationis, quia hoc esset ponere, quod principium boni operis sit in homine ex se ipso et non per gratiam, quod est haeresis Pelagiana. »

Ait itaque S. Thomas: a) eo ipso quod ratio effectus alicuius potest assignari in exsecutione, eadem potest etiam assignari in praedestinatione. Nam ex eo quod in exsecutione Petrus coronatur propter legitimum certamen, probat etiam in praedestinatione unum effectum esse rationem alterius. Ergo iterum sicut probavimus (th.LVII.1.c.) S. Thomas eundem docet esse ordinem praedestinationis et executionis respectu antecessionis et subsecutionis meriti ac praemii, ac proinde gloriam sicut datur propter merita acquisita, ita praedestinari propter merita praevisa. b) Si praedestinatio consideretur prae singulis effectibus, docet Angelicus, effectum priorem esse rationem ulterioris: gratia est ratio meriti, meritum ratio praemii; primi autem effectus nulla potest esse ratio ex parte hominis. c) Hoc solum quod primi effectus non datur ratio, causa est, cur totius praedestinationis in complexu spectatae simul prae gratia et gloria, nulla potest asseri ratio ex parte hominis, quin dicatur gratia propter merita nostra naturalia dari (vide th. LVIII.). Igitur totius praedestinationis in complexu spectatae nulla est ratio praeter misericordem voluntatem Dei, praedestinationis ad gloriam seorsim spectatae ratio est etiam ex parte voliti, sunt videlicet eius ratio merita supernaturalia praevisa.

3°. Quamvis primi effectus praedestinationis h. e. primae gratiae non possit esse ratio seu causa meritoria ex parte hominis, ut nempe gratiam recipiat; est tamen iuxta doctrinam Angelici ex culpa hominis, quod effectum praedestinationis non recipit: ac proinde in omnibus reprobatis adultis, quod non sint praedestinati, culpa ipsorum est. Deus enim vult omnes homines salvos fieri, et ex hac voluntate vult omnibus dare gratiam, ut sint praedestinati et salvantur: qui vero gratiae oblatae finaliter resistunt, ii omnes et soli sunt reprobi. Proinde inter praedestinatos et reprobatos discretio non fit voluntate antecedente, qua Deus omnes vult inter praedestinatos et salvandos, sed voluntate consequente praevisionem boni meriti in cooperantibus cum gratia, et mali meriti in resistentibus gratiae. Audiatur S. Thomas. «Cum in finem ultimum aliquis dirigi non possit nisi auxilio divinae gratiae, sine qua etiam nullus potest habere ea, quae sunt necessaria ad tendendum in ultimum finem, sicut est fides, spes, dilectio, perseverantia, potest alicui videri, quod non sit homini imputandum, si praedictis careat, praecipue cum auxilium divinae gratiae mereri non possit, nec ad Deum converti nisi Deus eum convertat; nulli enim imputatur, quod ab alio dependet. Quod si hoc concedatur, plura inconvenientia consequi, manifestum est....... Ad huius dubitationis solutionem considerandum est, quod licet aliquis per motum liberi arbitrii (nudi) divinam gratiam nec promereri nec acquirere possit; potest tamen se ipsum impedire, ne eam recipiat... Deus enim quantum in se est, paratus est omnibus gratiam dare; vult enim omnes homines salvos fieri et ad cognitionem veritatis venire, ut dicitur 1. Tim. II. 4. Sed illi soli gratia privantur, qui in se ipsis gratiae impedimentum praestant; sicut sole mundum illuminante in culpam imputatur ei, qui oculos claudit, si ex hoc aliquid mali sequatur, licet videre non possit, nisi lumine solis praeveniatur » S. Th. cont. gent. III. c.159. Cf. in Io. VI. 1. V. ed. de Rubeis T. III. p. 572. Vide th. LVIII. n. 4.

4°. Disertis verbis S. Thomas declarat, in praedestinatione includi praevisionem operum, quatenus disponunt ad gratiam sanctificantem, et quatenus merentur gloriam coelestem; atque ideo in praedestinatione includi voluntatem consequentem. Quaerit. 1. dist. 41. q. 1. a. 3, « utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis » ? In responsione primum declarat, sensum quaestionis non esse, utrum scientia et voluntas divina in se spectata habeat causam; sed « utrum effectus voluntatis divinae seu volitum procedat ex aliqua causa, quam Deus praescivit ab aeterno, quae ratio voliti dicitur ratio quaedam voluntatis ex parte effectus » ? Tum progreditur ad solutionem difficultatis. « Ad duplicem effectum praedestinationis (gratiam et gloriam) diversimode se habet nostra operatio, quia opus meritorium informatum gratia est causa meritoria gloriae; sed opus bonum praecedens gratiam non est causa meritoria eius, sed solum dispositio quaedam. Unde patet, quod praedestinatio (actus divinus in se) causam non habet, sed habet rationem ex parte effectus, secundum quam rationalis et iusta dicitur. » Secundum haec ibid. ad 5.ait: « in intellectu praedestinationis includitur voluntas consequens, quae respicit opera, non quasi causam voluntatis (ut est in se), sed sicut causam meritoriam gloriae et sicut praeparationem ad gratiam » (supra th. LVIII. n. 2.). Sicut igitur sine ulla dubitatione multis in locis docet S. Thomas, voluntate antecedente praevisionem operum velle Deum omnes homines salvos fieri (cf. p.472. 473.), quae iam ipsa doctrina cum praedestinatione ad gloriam absolute antecedente consistere (th. LIX.) nequit: ita etiam diserte declarat, praedestinationem pertinere ad voluntatem consequentem, quae respicit opera sicut causam meritoriam gloriae. Ne vero Angelicus se ipsum in operibus sequentibus correxisse dicatur, idem omnino docet in Summa 1. q. 23. a. 5. « Nihil prohibet, aliquem effectum praedestinationis esse causam et rationem alterius, posteriorem quidem prioris secundum rationem causae finalis, priorem vero posterioris secundum rationem causae meritoriae: sicut si dicamus, quod Deus praeordinavit se daturum alicui gloriam ex meritis, et quod praeordinavit se daturum alicui gratiam, ut mereretur gloriam. » Ubi advertas discrimen maximum, quo loquitur de praeordinatione gloriae ex meritis, et de praeordinatione gratiae, ut homo mereretur gloriam; non enim ait, Deum praeordinasse gratiam ex absoluta intentione gloriae; sed gloriam esse hominibus praefixam, ut ipsi mererentur, et ex hac intentione conditionata Deum eis praedestinasse gratiam.

II. In textibus allatis S. Thomas distincte loquitur de praedestinatione ad gloriam per se et seorsum spectata in comparatione cum praedestinatione ad gratiam, atque illam esse consequentem ad merita gratiae praevisa disertissime et clarissime docet. Nihilominus non desunt aliquot textus in scriptis S. Doctoris, qui per se spectati videri possunt praecedentibus repugnare, nisi prae oculis habeatur constans eius modus cum Augustino considerandi praedestinationem ad gratiam, vel complete ad gratiam simul et ad gloriam. Inquiremus primo verum sensum in iis locis, quae a Goneto (disp. II. §. 6.) ad demonstrandam suam sententiam de praedestinatione absolute antecedente adferuntur. Tum examinabimus alia quaedam doctrinae capita, quae penes S.Thomam occurrunt, ac nostrae interpretationi adversari videntur.

1°. Testimonia inducta a Goneto si in contextu legantur, non praeseferunt ullam difficultatem, quamvis ipse affirmet, in iis S. Thomam gratuitam praedestinationem ad gloriam ita expresse docuisse, « ut de eius mente dubitare sit in media velut luce caecutire. »

1ᵐ Testimonium citatum a Goneto ex 1. q. 23. a. 5. ad 3. ad quod reliqua reducuntur, paulo diligentius declarabimus. Verba S. Thomae sunt: « quare hos elegit ad gloriam et illos reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem. » At vero si haec verba, ut obiiciuntur extra contextum, accipiantur de voluntate Dei antecedenter praedestinante ad gloriam per se et seorsim a praedestinatione gratiae ac meritorum; continerent doctrinam intolerabilem, qua cum Calvino diceretur reprobatio positiva ad poenam aeternam aeque ac praedestinatio ad gloriam non habere rationem ex parte reproborum, sed esse ex antecedente Dei voluntate. Dico de reprobatione positiva ad poenam S. Thomas debet intelligi; declarat enim diserte hoc ipso in loco: « voluit Deus in hominibus suam repraesentare bonitatem, quantum ad aliquos quos reprobat, per modum iustitiae puniendo. » Hoc vel unum satis est, ut praecisione facta a contextu certissime concludamus, non posse huius loci illum esse sensum, qui in obiectione supponitur. In contextu autem totus hic art. 5. non solum non docet praedestinationem ad gloriam per se spectatam nullis suppositis meritis supernaturalibus, sed diserte docet contrarium. Declarat: a) « sicut Deus salvos nos fecit, ita praedestinavit salvos nos fieri, » i. e. eodem modo et ordine quo in executione salus non est ex nostris operibus, etiam praedestinatio salutis non est ex operibus. Unde b) « effectum praedestinationis possumus considerare dupliciter: uno modo in particulari, et sic nihil prohibet aliquem effectum praedestinationis esse causam et rationem alterius.... sicut si dicamus quod Deus praedestinavit se daturum alicui gloriam ex meritis... et gratiam ut mereretur gloriam. Alio modo potest considerari effectus praedestinationis in communi, et sic impossibile est, quod totus effectus praedestinationis habeat aliquam causam ex parte nostra; quia quidquid est in homine ordinans ipsum in salutem, comprehenditur totum sub effectu praedestinationis, etiam ipsa praeparatio ad gratiam. » Hoc altero modo prae omnibus effectibus in communi considerat hic, ut alibi semper, praedestinationem, ut excludat merita omnia, quae sint extra gratiam praedestinatam tamquam causa ipsius gratiae; videlicet merita Origenistarum in praeexistentia animarum, merita Pelagianorum naturalia, merita Semipelagianorum, quae conditionate futura fingebantur mereri gratiam (supra p. 456.). c) Sicut praedestinationem considerat S. Thomas in omnibus gratiis, quibus Deus hominem perducit ad vitam aeternam; ita spectat in reprobatione ex parte Dei duo, reprobationem formaliter dictam scilicet destinationem ad poenam aeternam, et permissionem peccatorum non sane tamquam medium a Deo ordinatum ad hominem perducendum in interitum, sed quatenus absolute posset Deus efficere, ut peccata non fierent¹; et si peccata non fierent, reprobatio formaliter dicta non sequeretur. « Sicut praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam et gloriam; ita reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam et inferendi damnationis poenam pro culpa » ibid. a. 3. Reprobatio igitur tota est voluntatis consequentis; antecedente enim voluntate vult Deus omnes homines salvos fieri². Praedestinatio supponit voluntatem antecedentem conditionatam, ut omnes salvi fiant; sed includit voluntatem absolutam consequentem, qua Deus vult non modo gratiam praevenientem sed liberum effectum gratiae, scilicet meritum bonum et perseverantiam in bono et propter meritum coronam gloriae: « in intellectu praedestinationis includitur voluntas consequens quae respicit opera... sicut causam meritoriam gloriae et sicut praeparationem ad gratiam » (praeparationem ad gratiam iustificantem, per liberum consensum sub gratia actuali) 1. dist. 41. q. 1. a. 3. ad 5; « nec praedestinatio frustrari potest, quia praescitum est a Deo, quod iste tali causa et tali ordine salvabitur » ib. a. 4; « praedestinatio praesupponit praescientiam futurorum, et ideo sicut Deus decrevit salutem alicuius hominis per orationes aliorum implendam » etc. 3. q. 1. a. 3. ad 4; « praedestinatio includit voluntatem consequentem, quae respicit aliquo modo id, quod ex parte nostra est; non quidem sicut inclinans divinam voluntatem ad volendum³, sed sicut id, ad cuius productionem divina voluntas gratiam ordinat (praedestinat gratiam ut bene operemur, et ut per bona opera mereamur gloriam), vel etiam (in praedestinatione gratiarum ulteriorum et ipsius gloriae) sicut id, quod ad gratiam quodammodo disponit, et gloriam meretur » verit. q. 6. a. 2. ad 2.

His suppositis tamquam claris et indubitatis, duo quaerit S. Thom. in responsione 1. q. 23. a. 5. ad 3, ex qua verba avulsa a Goneto citantur: a) ad quem finem Deus generatim ordinet ipsam reprobationem voluntate utique consequente, et supposita deficientia hominis a fine, quem Deus voluntate antecedente pro omnibus hominibus intendit? Respondet: Deus sicut praedestinationem ordinat ad manifestationem suae bonitatis per modum misericordiae parcendo, ita ordinat reprobationem ad manifestationem suae bonitatis per modum iustitiae puniendo. Discrimen vero est, quod in praedestinatione voluntas absoluta consequens habet idem obiectum quod voluntas antecedens conditionata; in reprobatione voluntas absoluta consequens damnationis habet obiectum aliud quam voluntas antecedens conditionata, quae vult omnes salvos fieri. Quaerit b) comparate, quaenam sit ratio, cur hunc hominem peccatorem Deus praedestinet (praedestinationem in complexu spectando a prima gratia usque ad gloriam), et alterum aeque quidem gratia indignum reprobet; cum posset priorem per iustitiam reprobare, et hunc alterum per misericordiam praedestinare. Hic respondet iuxta doctrinam Apostoli et constantem explicationem Augustini, non iam quod nulla sit ratio reprobationis (id enim est falsissimum); sed quod, cum ambo aeque sint indigni gratia et digni reprobatione, antecedenter ad gratiam non est ratio ex parte hominum, sed est ex sola Dei voluntate misericordi erga unum, iusta erga alterum, quod uni potius quam alteri velit exhibere misericordiam, et ab uno potius quam ab altero exigere, quod ei debetur secundum iustitiam⁴. Haec autem valent et a S. Thoma dicuntur eodem prorsus modo de exsecutione ac de praedestinatione. Iste est in contextu unicus sensus verborum, quibus Gonetus abutitur. « Voluit Deus in hominibus quantum ad aliquos, quos praedestinat (praedestinatione gratiae et gloriae), suam repraesentare bonitatem per modum misericordiae parcendo, et quantum ad aliquos, quos reprobat, per modum iustitiae puniendo (suppositis peccatis). Et haec est ratio, quare Deus quosdam eligit (per electionem gratiae ad coronam gloriae) et quosdam reprobat (voluntate consequente). Et hanc causam assignat Apostolus Rom. IX. 22 dicens: volens Deus ostendere iram, id est vindictam iustitiae (ergo voluntate consequente ad peccatum) et notam facere potentiam suam, sustinuit, id est permisit in multa patientia vasa irae apta in interitum (ad quem se ipsos aptaverunt), ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam (per gratiam in gloriam tum sanctitatis tum beatitudinis aeternae); et 2 Tim. II. 20: in magna domo sunt vasa... quaedam quidem in honorem, quaedam vero in contumeliam⁵. Sed quare (comparate) hos eligat in gloriam ⁶ et illos reprobet (dum ambo considerantur adhuc antecedenter ad omnem gratiam, et ambo in peccato aeque indigni gratia et digni reprobatione), non habet rationem nisi divinam voluntatem; unde Augustinus dicit (in Io. tract. XXVI. n. 2): quare hunc trahat et illum non trahat (en tractionem per gratiam, idque in ordine exsecutionis) noli diiudicare, si non vis errare »⁷ S. Th. 1. q. 23. a. 5. ad 3.

In his igitur verbis a) non est sermo de praedestinatione ad gloriam per se spectatam, sed de praedestinatione completa in gloriam et in honorem tum gratiae tum beatitudinis. b) Est sermo sicut de reprobatione ita de praedestinatione pertinente ad voluntatem consequentem, « quae respicit id quod ex parte nostra est, sicut quod ad gratiam (iustificationis) quodammodo disponit et gloriam meretur. » c) Consideratis peccatoribus ante gratiam, nulla est ex parte eorum ratio praedestinationis, licet sit ratio reprobationis; et hoc ipso comparate, cur unus potius praedestinetur et alter reprobetur, non est ratio in ipsis (consideratis ante gratiam), sed in sola Dei voluntate misericordi erga unum, iusta erga alterum. Quae omnia probant quidem prorsus gratuitam sicut collationem ita praedestinationem gratiae; sed nihil pertinent ad ordinem inter praedestinationem gratiae et praedestinationem gloriae, quem S. Doctor in corpore articuli declarat hunc esse: « ut Deus praedestinaverit se daturum alicui gloriam ex meritis, et se daturum alicui gratiam ut mereretur gloriam. » (ut comparet merita, quibus praedestinetur gloria).

Reliquae quae a Goneto obiiciuntur, paucis expedienda sunt.

2ᵘᵐ Testimonium: « Quod Deus velit alicui dare gratiam et gloriam, hoc ex mera liberalitate procedit » S. Th. verit. q. 6. a. 2. Responsio: si hic docetur, gloriam seorsim spectatam praedestinari nullis praevisis meritis supernaturalibus, sensus erit, gloriam etiam non dari in exsecutione ut praemium et coronam pro meritis supernaturalibus, quae esset haeresis Protestantium. S. Thomas docet cum Augustino, immo cum Apostolo Paulo et cum universa Ecclesia, gratiam dari gratis, et gloriam dari ut gratiam pro gratia, atque ideo gratiam et gloriam in complexu spectatam dari ex mera liberalitate Dei. Vide supra p. 583. sq. et alibi passim.

3ᵘᵐ Testimonium: « Praescientia meritorum vel propriorum vel aliorum non est causa praedestinationis » S. Th. verit. q. 6. a. 6. Responsio: Praedestinatio ut actus divinus in se seu ut essentia divina nullam habet causam; ratione effectus connotati si praedestinatio sumitur complete, ut sumere solet S. Thomas et l. c. expresse declarat, non habet rationem ex parte meritorum sive ipsius praedestinati sive aliorum, quia haec ipsa sunt effectus praedestinationis complete et prae complexu omnium effectuum spectatae; sed rationem habet solam bonitatem divinam. Cf. th. LVIII.

4ᵘᵐ Testimonium: « Non potest esse, quod merita consequentia gratiam sint ratio miserendi aut praedestinandi, sed sola Dei voluntas⁸, secundum quam misericorditer aliquos liberat » S. Th. in Rom. IX. lect. 3. (ed. de Rubeis T.VI. p.136.). Responsio: Ratio praedestinationis ad gratiam et liberationis a peccato (sive seorsum spectetur sive in connexione cum praedestinatione omnium subsequentium effectuum) non possunt dici merita praevisa et futura per gratiam « nisi secundum rationem causae finalis, » ut loquitur S. Th. 1. q. 23. a. 5. ad 1. Pertinet ad reliquias Pelagianorum assertio talium meritorum tamquam causae meritoriae, ex qua praedestinetur et detur gratia (vide supra p.456.). Hoc autem sensu de praedestinatione gratiae loqui Angelicum l. c. evidens est ex verbis ipsis et ex contextu: « alio modo potest intelligi, ut aliquis dicatur dignus misericordia non propter aliqua merita praecedentia gratiam, sed propter merita subsequentia; puta, ut dicamus quod Deus dat alicui gratiam et proponit eam ab aeterno illi se daturum, quem praescivit ea bene fore usurum (donatio quippe et praedestinatio respectu meriti vel gratuiti apud S.Th. semper eodem modo se habent)... sed videtur, quod nec hoc convenienter dici possit; manifestum est enim, quod nihil potest poni ut ratio praedestinationis, quod est praedestinationis effectus... Manifestum est autem, quod omne Dei beneficium, quod homini confert ad salutem, est divinae praedestinationis effectus. » Ita complete spectata praedestinatione tandem subiicit Angelicus verba a Goneto citata. At haec doctrina apud omnes Catholicos indubitata quid pertinet ad ordinem inter praedestinationem gloriae et praedestinationem gratiae? Nihil omnino, nisi quatenus S. Doctor etiam hic supponit ut certissimum. id omne quod in exsecutione datur pro meritis, eodem modo etiam ab aeterno praedestinari ex meritis praevisis.

5ᵘᵐ Testimonium: « Ponit Apostolus voluntariam Dei praedestinationem (Eph. I. 11.), cuius quidem praedestinationis ratio non sunt merita nostra, sed mera Dei voluntas propter quod subdit, secundum propositum eius » S. Th. in Eph. lect. IV. (T. VII. p. 98.). Responsio: Huiusmodi argumenta, quae sane facile accumulari possunt in infinitum, supponunt lectores bardos, et status quaestionis prorsus ignaros. De quanam praedestinatione Apostolus loquitur in textu a S. Thoma illustrato? Evidenter de vocatione ad fidem ac gratiam et de huius vocationis praedestinatione. Angelicus explicat vocationem in ordine exsecutionis, quae praecedit omnia merita, et praedestinationem huic vocationi respondentem, atque ideo praedestinationem primae gratiae, quamvis more suo intelligat totam seriem effectuum praedestinationis a prima gratia usque ad gloriam. Praedestinationi ita consideratae nulla supponi merita antecedentia eo ipso, quod nulla praesupponuntur in ordine exsecutionis, saepe iam diximus a nemine Catholico negari. Verba S. Thomae haec sunt: « Dividitur pars ista in tres: quia primo proponit (Apostolus) gratuitam vocationem, secundo voluntariam Dei praedestinationem ... tertio utriusque finem... Dicit ergo, quod huiusmodi gratia superabundavit in nobis, et quod in Christo omnia restaurata sunt ... non nostris meritis sed divina electione ... Gratia autem eius a sola divina voluntate dependet ... quia Deus ... non ex alicuius meritis per gratiam internam vocat. Deinde cum dicit: praedestinati secundum propositum voluntatis eius, ponit voluntariam Dei praedestinationem, de qua dicitur Rom. VIII. 30: quos praedestinavit, hos et vocavit. Cuius quidem praedestinationis (ut vocemur, vel quae saltem includit ipsam primam vocationem) ratio non sunt merita nostra; sed mera Dei voluntas... Ultimo tangit finem utriusque, scilicet praedestinationis et vocationis, ut... per nos qui credimus in Christo, laudetur gloria Dei ... Laus autem gloriae Dei est, cum multi acquiruntur ad fidem, sicut gloria medici est, cum multos acquirit et curat. » Ut hic intelligatur praedestinatio ad gloriam cum praecisione a praedestinatione ad vocationem et ad gratiam, et illa dicatur esse ante merita gratiae, non solum falsum est sed ridiculum. Ordinem inter merita gratiae et inter praedestinationem gloriae seorsim spectatam habes a S. Thoma limpidissime expositum lectione I. in hanc epistolam Eph. (T. VII. p. 92.), quem locum superius descripimus.

2°. Remanet duplex doctrinae caput cum superioribus componendum, doctrina scilicet Angelici de certitudine praedestinationis, atque de ordine inter dilectionem, electionem, et praedestinationem.

a) Docet S. Thomas de verit. q. 6. a. 3, in praedestinatione debere considerari duplicem certitudinem, certitudinem praescientiae et certitudinem h. e. infallibilitatem obiectivam ipsius ordinis praedestinationis in se. Hanc infallibilitatem ordinis explicat ita, ut quamvis liberum arbitrium spectatum sub singulis gratiis possit deficere, infallibilitas tamen ordinis praedestinationis oriatur ex gratiarum sibi succedentium multitudine et varietate. Unde posset instrui hoc argumentum. Praedestinatis omnibus Deus seligit ordinem gratiarum, cui intrinseca est infallibilitas ad assecutionem salutis. Atqui selectio talis ordinis gratiarum praesupponit antecedentem voluntatem absolutam salutis eorum. Ergo prior est absoluta voluntas salutis omnium salvandorum seu praedestinatio gloriae, et ex hac voluntate consequitur selectio ordinis infallibilis gratiarum.

Explicationem doctrinae 1. c. de verit. sumimus ex ipso S. Thoma. Docet alibi: « Providentia divina respectu ipsius boni, quod est per consecutionem gratiae et gloriae , cum praescientia eventus dicitur praedestinatio; providentia divina respectu mali oppositi cum praescientia defectus dicitur reprobatio. Et quia bonum subiacet providentiae ut causatum et ordinatum, ideo dicitur quod praedestinatio est causa gratiae et gloriae, ad quam ordinatur. Sed quia malum non subiacet providentiae ut intentum vel causatum, sed solum ut praescitum et ordinatum (consequente voluntate), ideo reprobatio est tantum praescientia culpae et non causa; sed poenae, per quam culpa ordinatur (rectus ordo servatur), est praescientia et causa » S. Th. 1. dist. 40. q. 4. a. 1.

a) Intelligi itaque imprimis debet discrimen ordinis in misericordi electione unius et in iusta reprobatione alterius. In praedestinatione non solum spectanda est praescientia, « ut si dicatur, quod Deus ordinat praedestinatum ad salutem sicut quemlibet alium, sed cum hoc de praedestinato scit, quod non deficiet a salute; sic enim dicendo non diceretur praedestinatus differre a non praedestinato ex parte ordinis, sed tantum ex parte praescientiae eventus: et sic praescientia esset causa praedestinationis (etiam ad gratiam) nec praedestinatio esset per electionem praedestinantis, quod est contra auctoritatem Scripturae et dicta Sanctorum » de verit. 1. c. Scilicet non sufficit dicere: Deus praevidet eventum salutis; sed necesse est dicere, Deum operari nostram salutem praedestinatione gratiae. Deus ex parte sua omnem quidem gratiam antecedente voluntate destinat ad hoc, ut habeat effectum; sed si homo resistit gratiae, intentio illa Dei antecedens non transit in voluntatem absolutam effectus. At gratias sub quibus videt hominem libere consensurum, praedestinat ex voluntate iam absoluta effectus, et per tales gratias ordinat hominem ad salutem. Etiam illi, cui destinatur gratia, sub qua ex sua culpa et contra voluntatem Dei antecedentem non est consensurus et non consecuturus salutem, posset Deus secundum amplitudinem suae omnipotentiae destinare alium ordinem gratiarum, in quo salvaretur; nihilominus permittit eius deficientiam. Vicissim alteri, cui praedestinat gratiam, sub qua videt eum consensurum et salutem consecuturum, posset sine « punientis iniquitate » destinare alium ordinem, in quo videt fore ut homo sua culpa non cooperaretur et non salvaretur, licet posset ac deberet cooperari et salvari. Si ergo ordo gratiarum pertinens ad praedestinationem completam, in qua continetur ipse effectus liber consensus et iustificationis et meritorum et perseverantiae et tandem salutis comparetur cum ordine gratiarum carentium effectu (licet id sit ex culpa hominis et Deo non volente sed solum permittente deficientiam a salute), facile intelligitur misericors « electio praedestinantis » (Cf. supra p. 619. 620.).

3) Infallibilitas ordinis deinde recte distinguitur a certitudine praescientiae. Veritas enim obiectiva, quod homo si daretur talis gratia, consentiret, licet posset non consentire, et quod sub gratia, dum actu datur, infallibiliter quamvis libere consentit, non efficitur per Dei scientiam, sed supponitur scientiae ut obiectum (supra p. 409. sqq.). Est ergo in ipso ordine praedestinato gratiarum obiectiva infallibilitas, non quidem ex intrinseca natura ac entitate singularum gratiarum (hoc enim S. Thomas ibi apertissime excludit): sed quia quoad gratias ipsas praevenientes obiective verum est quod, si darentur, haberent, et dum dabuntur, habebunt effectum; et quia supposita iam tota series praedestinationis includit ipsum effectum boni operis per gratiam, et in bono perseverantiam, vel si intervenit lapsus, reditum per poenitentiam atque tandem perseverantiam finalem. Hoc modo intelligendum esse putamus, quod S. Thomas ait de infallibilitate ordinis ex multitudine et varietate gratiarum⁹. « Praeter certitudinem praescientiae (qualis certitudo est etiam in eo, quod « non est intentum vel causatum a Deo sed solum praescitum ») ipse ordo praedestinationis habet infallibilem certitudinem, nec tamen causa proxima salutis ordinatur ad eam necessario sed contingenter, scilicet liberum arbitrium (per gratiam et sub gratia). Quod hoc modo potest considerari. Invenimus enim ordinem compossibilem respectu alterius dupliciter. Uno modo, in quantum una causa singularis producit effectum suum ex ordine divinae providentiae; alio modo, quando ex concursu causarum multarum contingentium et deficere possibilium (quales hic sunt gratiae) pervenitur ad unum effectum, quarum unamquamque Deus ordinat ad consecutionem effectus loco eius quae deficit, vel ne altera deficiat; sicut videmus... salvari perpetuitatem speciei divina providentia taliter gubernante, quod non omnia deficiant uno deficiente; et hoc modo est in praedestinatione. Liberum enim arbitrium (sub gratia) deficere potest a salute, tamen in eo quem Deus praedestinat (ubi ergo iam supponitur tota series gratiarum secundum paulo ante declaratam obiectivam infallibilitatem praedestinata), tot alia adminicula praeparantur (continentur in serie praedestinata), quod vel non cadat, vel si cadat, quod resurgat, sicut exhortationes et suffragia orationum, donum gratiae et alia huiusmodi, quibus Deus adminiculatur (in exsecutione, quae semper respondet ordini praedestinationis) homini ad salutem¹⁰. Si ergo consideremus salutem respectu causae proximae scilicet liberi arbitrii, non habet certitudinem sed contingentiam; respectu autem causae primae, quae est praedestinatio (quae in mente divina cum respectu ad usum liberi arbitrii in gratiarum serie iam supponitur et est completa), habet certitudinem.

His declaratis patet responsio ad obiectionem. S. Thomas hic sicut. alibi semper considerat praedestinationem in complexu gratiae et gloriae, non autem agit de ordine prioris aut posterioris inter utrumque beneficium praedestinatum. Ad argumentum in forma respondetur: Deus seligit gratiarum ordinem, cui intrinseca est infallibilitas, distinguo M., infallibilitas est intrinseca ordini gratiarum, quatenus respicitur effectus liberi consensus per gratiam futurus, et quatenus consensus ipse et tota series effectuum cum perseverantia consideratur in praedestinatione completa, concedo M.; intrinseca est infallibilitas ex ipsa entitate gratiae praevenientis et sine respectu ad liberum arbitrium, nego M. Deinde neganda est minor tum per se, ut constat ex dictis p. 614–617, tum iuxta doctrinam S. Thomae, qui non alium agnoscit ordinem, nisi quod ex voluntate antecedente et conditionata salutis praedestinatur gratia, ut homo mereatur coronam; et ex praevisis meritis voluntate consequente absoluta praedestinatur ipsa corona vitae aeternae.

b)Maior videri potest difficultas in conciliandis locis illis, quibus S. Thomas invicem comparat dilectionem, electionem, et praedestinationem. Etenim iuxta Angelici doctrinam dilectio qua Deus vult aliquibus salutem efficaciter tamquam finem, et electio qua vult salutem his prae aliis quos reprobat, dicitur mentis consideratione prior quam praedestinatio, quae est ratio ordinis gratiarum in finem vitae aeternae. Unde videtur doceri, Deum velle prius absolute salutem ut finem, et ex hac voluntate antecedente velle gratias et merita tamquam media ad finem. Vide 1. q. 23. a. 4; de verit. q. 6. a. 1; 1. dist. 41. q. 1. aa. 1. 2.

Genuina interpretatio horum articulorum, pendet a determinatione veri sensus, quo S. Thomas dilectionem et electionem intellexit. Si electio intelligitur electio ad gloriam per se spectatam et dicitur esse ex voluntate antecedente; praedestinatio vero dicitur ordinatio mediorum ad gloriam ut ad finem absolute praestitutum , sensus esset is, quem volunt adversarii. Tum vero quomodo quaeso talis ordo non pugnat cum doctrina ab Angelico, ut vidimus, clare proposita de « praedestinatione gloriae ex meritis, » et de praedestiuatione ex « voluntate consequente, quae respicit opera ut causam meritoriam gloriae ? » Si contra dilectio et electio aeque ac praedestinatio penes S. Thomam habet pro obiecto collationem gratiae et gloriae; et si electio quatenus est ad gloriam, non antecedenti sed consequenti voluntati salvificae tribuitur, tota illa comparatio nihil officit doctrinae de praedestinatione ad gloriam ex meritis praevisis, sed eam potius confirmat.

Atqui c) electio in illis ipsis articulis a S. Thoma diserte dicitur non solum ad gloriam, sed ad gratiam simul et gloriam. « Quaedam bona dat (Deus) aliquibus, quae non dat aliis; et sic in collatione gratiae et gloriae attenditur electio » 1. q. 23. a. 4. ad1. « Electio divina facit diversitatem gratiae, sicut dispositio (divina) diversitatem natura facit » 1. dist. 41. q. 1. a. 2. ad 2. Hoc ergo modo complexe de salute inchoata per gratiam et consummata per gloriam S. Doctor intelligi debet, quando ait: « Deus vult eorum salutem, ad quod pertinet electio et dilectio » 1. q. 23. a. 4. 0. Dilectio vero Dei sive voluntas communicandi bonum refertur ad bona eadem, ad quae pertinet electio; ergo ad gratiam et gloriam: electio enim supra dilectionem id solum addit, quod Deus dilectione vult bonum alicui absque comparatione cum aliis, electione hoc bonum vult aliquibus prae aliis, ut l. c. Angelicus declarat.

d) Ex doctrina diserta S. Thomae electio, praesertim ut includitur electio ad gloriam, pertinet ad voluntatem Dei consequentem, non ad antecedentem; voluntate enim antecedente (ante omnem praevisionem consensus vel dissensus, meriti boni vel mali) iuxta S. Thomam Deus non eligit aliquos prae aliis; sed vult omnes salvos fieri. Ad hanc obiectionem: « electio quandam discretionem importat, sed Deus vult omnes homines salvos fieri, ergo praedestinatio est absque electione,» Angelicus respondet 1. q. 23. a. 4. ad 3: « dicendum quod Deus vult omnes salvos fieri antecedenter, quod non est simpliciter velle (ita ut sit ipse effectus) sed secundum quid (conditionate), non autem consequenter, quod est simpliciter velle. » Affirmat ergo: Deus voluntate antecedente vult omnes salvos fieri, quae non est adhuc electio; et vult aliquos prae aliis salvos fieri voluntate consequente, quae ipsa est electio. Iterum: « si electio accipiatur, secundum quod est in proposito ipsius Dei, sic aeterna est, quia ab aeterno voluit bonos a malis segregare in gloriam » 1. dist. 41. q. 1. a. 2. Profecto si electio in gloriam formaliter spectata supponit discrimen inter bonos et malos, ea pertinet ad voluntatem consequentem (cf. Augustin. supra p. 579.)¹¹

Quae si ita sunt, haec tria dilectio, electio, praedestinatio apud S. Th. non distinguuntur inter se eo, quod una sit voluntatis antecedentis altera consequentis; sed sunt aeque omnes voluntatis consequentis, nec distinguuntur ratione terminorum, ad quos referuntur (cf. Suarez de Praed. 1. I. c. 11). Terminus enim completus omnium trium est tota series beneficiorum Dei a prima gratia cum effectu coniuncta usque ad salutem completam, et terminus incomplete spectatus est vel gratia vel gloria. Distinctio solum est in formali conceptu: dilectio enim formaliter est voluntas communicandi illa beneficia supernaturalia; electio est eadem voluntas cum superaddita notione, quod haec communicatio refertur ad unum prae altero; praedestinatio est ipsamet dilectio et electio addita formali notione ordinationis ad finem cum infallibili certitudine ipsius exitus. Unde patet, quomodo iuxta doctrinam S. Thomae ll. cc. dilectio in suo formali conceptu sit ratione prior electione, et electio ratione prior praedestinatione. Conceptus scilicet praedestinationis includit electionem et dilectionem, hisque aliquam notam superaddit; sicut et electio includit dilectionem aliqua nota superaddita. Sed ne hac notione prioris et posterioris fallamur, retinendum est, hoc ordine tria illa sese excipere, quando ad eundem terminum referuntur, h. e. quando omnia tria spectantur vel prae tota serie beneficiorum in complexu, vel prae gratia, vel prae gloria. Si enim electio e. g. spectaretur prae gloria solum, et praedestinatio prae gratia, tum sane praedestinatio praecederet electionem.

Conferri potest de conceptu et mutua relatione propositi, electionis et praedestinationis declaratio S. Bonaventurae in 1. dist. 40. a. 3. q. 2. ad 2. « Notandum, quod in Deo idem sunt propositum, praedestinatio et electio secundum rem ; tamen differunt secundum rationem intelligendi... Propositum dicit firmam voluntatis conceptionem, praedestinatio cum conceptione dicit praeordinationem, et electio quandam discretionem. Secundum ergo hoc patet, quod propositum est prius secundum rationem intelligendi, et deinde electio (et deinde praedestinatio); quia prius est intelligendum aliquid separari a malo sive a malitia quam dirigi in finem, et sic patet diversitas et ordo. »

Hisce positis patet responsio ad argumentum ductum ex hac doctrina S. Thomae, quod formari potest huiusmodi. Iuxta S. Th. 1. q. 23. a. 4. et aliis ll. cc. electio praecedit praedestinationem. Atqui electio iuxta S. Th. est absoluta voluntas finis, qua Deus aliquibus prae aliis vult aeternam salutem; praedestinatio est ratio ordinis in illum finem, qui ordo est per gratias efficaces et merita. Ergo iuxta S. Th. voluntas absoluta aeternae salutis sive electio ad gloriam per se spectatam praecedit ordinationem ad finem, et proinde etiam praevisionem gratiarum et meritorum, quae sunt media ad finem. Respondetur: distinguo M., electio, si ea intelligitur absoluta voluntas gloriae per se et seorsim spectatae, iuxta S.Th. praecedit praedestinationem, si haec intelligitur praedestinatio incomplete spectata ad gratiam et merita, nego M. Electio spectata complete ut absoluta consequens voluntas, qua Deus beneficia supernaturalia gratiae simul et gloriae vult aliquibus prae aliis, antecedit praedestinationem eorundem beneficiorum, subdistinguo M., notio electionis est prior, quia minus plena seu constans paucioribus notis, concedo M.; praecedit tamquam actus secundum suum terminum ratione distinctus, ex quo intelligatur consequi praedestinatio tamquam actus secundum alium terminum ratione distinctus, nego M. Porro quod dicitur: electio est absoluta voluntas aeternae salutis et praedestinatio est voluntas gratiarum ac meritorum, distinguo m., electio adaequate spectata iuxta S. Th. est voluntas gloriae seorsim, et praedestinatio est gratiarum et meritorum, ita ut non includatur in electione tota series beneficiorum supernaturalium, nego m. Electio et praedestinatio possunt inadaequate spectari modo illo, quo dicitur, subdistinguo m., et tum electio a S. Th. umquam docetur praecedere praedestinationem, nego m.; et tum electio ad gloriam ex clara S. Th. doctrina aliis locis tradita deberet dici consequens praedestinationem gratiarum et meritorum, concedo m.