Tractatus de Deo uno secundum naturam

Adultorum praedestinatio ad gloriam per se spectata est voluntatis consequentis praevisionem meritorum supernaturalium.

«Si adultorum praedestinatio ad gloriam per sese et seorsim spectetur, ex Scripturis colligitur, et ex eorum Patrum, qui de hac praedestinatione ad gloriam luculentius scripserunt, diserta doctrina persuadetur, eam non absolutae Dei voluntati antecedenti, sed voluntati consequenti praevisionem meritorum gratiae tribui oportere.»

Veritas enuntiata in hac thesi continetur iam in iis, quae hucusque demonstrata sunt, et nominatim in fundamentali principio, quod demonstravimus in thesi LVII. Nihilominus propter rei gravitatem, et quia tota controversia de praedestinatione ad hanc formam, ad quaestionem scilicet de ordine inter praedestinationem ad gloriam et inter praevisionem ac praedestinationem meritorum supernaturalium commode revocatur; specialibus argumentis probabimus, praedestinationem ad gloriam non antecedere sed subsequi praevisionem meritorum gratiae.

I. Sunt in Scripturis aliquot doctrinae capita, quibuscum omnium salvandorum praedestinatio antecedens praevisionem meritorum supernaturalium, quae ad salutis consecutionem in illis requiruntur, conciliari non posse videtur. Contra vero ex eisdem doctrinae capitibus consequens est, Deum salutem aeternam, quam in tempore confert propter supernaturalia merita, etiam ab aeterno absoluta voluntate conferre non voluisse nisi ex meritis praevisis.

Nam 1° voluntate antecedente praevisionem meritorum Deus Scripturis docentibus vult omnes homines salvos fieri. At vero cum hac voluntate conciliari non potest antecedens illa praedestinatio et absoluta voluntas salutis eorum omnium, qui actu salvantur, et sine qua nemo salvatur. Hac enim posita praedestinatione antecedente, quae ad omnes et solos actu salvandos refertur, necessario affirmanda simul est antecedens reprobatio negativa ab aeterna salute sive negatio praedestinationis aliorum omnium hominum, quam voluntatem negandi praedestinationem Deus non ex praevisis malis meritis, sed ex mero suo beneplacito habeat ita comparatam, ut ex hac sola negatione praedestinationis ante omnem suppositionem peccatorum metaphysice repugnet quemquam illorum omnium consequi salutem. Atqui cum tali voluntate antecedente consistere non potest voluntas antecedens, ut hi etiam omnes salvi fiant et nemo eorum pereat, qualem Scripturae tum per se inspectae tum intellectae secundum Patrum interpretationem in Deo esse disertissime docent.

Quaero enim, utrum Deus in eo signo, in quo ante omnem praevisionem meritorum electos suos omnes praedestinavit, vere voluerit, ut etiam non ita praedestinati salutem consequantur sub conditione, dummodo fideliter gratiae cooperando salutem mereantur ? Voluitne iis conferre gratias vere sufficientes, voluitne has gratias conferre, quantum ex se est, ex vera voluntate, ut cooperentur et salvi fiant? Si dicitur non ita voluisse sub conditione eos salvos fieri et neminem perire, negatur Deum velle antecedente voluntate omnes homines salvos fieri, ut in Scripturis et a Patribus praedicatur. Si secundum Scripturarum et Patrum doctrinam conceditur haec conditionata voluntas salutis omnium hominum: profecto illi non comprehensi in numero antecedenter praedestinatorum possunt ingredi,. et Deus quantum ex se est, vult, ut ingrediantur numerum salvandorum; nec ullo modo ex negatione illius praedestinationis, sed solum consequenter ad praevisionem peccatorum finalium certum est, eos non esse salvandos; nec nisi consequenter ad praevisionem operum civitas coelestis in praevisione et praedestinatione completa et numerus salvandorum absolute conclusus intelligi potest. Ergo hi ipsi non comprehensi in praedestinatione antecedente, in illo signo antecedente omnes possunt esse, aliqui ex ipsis consequenter ad praevisionem meritorum etiam reapse erunt praedestinati ad vitam aeternam. Quomodo enim nulla adhuc supposita operum praevisione constat, ex tot millium millibus neminem cooperaturum, si possunt omnes cooperari, et si Deus vult, ut cooperentur gratiae omnibus dandae? Ita tandem deveniendum esset ad sententiam Ambrosii Catharini ¹ et aliorum quorundam theologorum docentium, aliquos antecedente, alios consequente voluntate Dei praedestinatos esse ad vitam aeternam, contra quos theologos argumentum ductum ex universalitate voluntatis salvificae sane non valet, nec eos nunc impugnamus.

At vero ii, quibuscum nostra est disputatio, vel diserte affirmant vel ex sui systematis ratione necessario affirmare convincuntur, numerum salvandorum esse absolute conclusum antecedente praedestinatione; et proinde affirmare debent, Deum non velle, ut quisquam alius eum numerum ingrediatur. Cum hac vero voluntate evidenter repugnat, Deum in eodem signo velle, ut etiam alii sint in numero salvandorum, dummodo ipsi sibi non desint; et ad hunc finem dare illis gratias necessarias cum voluntate sincera, ut cooperentur et ingrediantur numerum illum beatum. Repugnat hoc inquam; eo enim ipso quod numerus salvandorum in omnibus et singulis personis iam antecedenter determinatus et conclusus est, Deus non vult ut quispiam alius in illum numerum ingrediatur. Dicere ergo, Deum antecedente voluntate, qua numerum iam conclusit non augendum, nihilominus velle, ut numerus idem augeatur ab omnibus iis, quos in eo numero non comprehendit, evidens est contradictio. Hoc argumentum vel solum sufficit ad thesim propositam demonstrandam, et ea splendet luce, ut obscurari nullo modo possit, nisi vel praepostera interpretatione voluntatis salvificae, ut factum est a Didaco Alvarez et Goneto (disp. V. a. 2. n. 58.), vel assertionibus inter se pugnantibus, in quas Suarezium incidisse supra probatum est. Ad praesentis ergo theseos demonstrationem, prae oculis habendae sunt theses superiores maxime XLIX. L. LV. LVII.

2°. In Scripturis a) Deus vitam aeternam promittit et proponit omnibus indiscriminatim assequendam ut coronam sub conditione, quod legitime certaverint; ut bravium sub conditione, quod cucurrerint usque ad metam (1. Cor. IX. 24-27; 2. Tim. IV. 8; 1. Pet. V. 4; Apoc. II. 7. 26; III. 5.); ut hereditatem, quae simul sit merces non promissa nisi sub conditione, quod Christo compatiantur, ut et conglorificentur (Rom. VIII. 17; Matth. V. 12.); haecque proponuntur et promittuntur per modum cohortationis, ut omnes certent, currant, compatiantur, et sic ad coronam, ad bravium, ad conglorificationem contendant, nonnisi sub hac conditione repositam seu ab aeterno destinatam ². Est igitur clarum, Deum erga omnes homines habere voluntatem conditionatam conferendi vitam aeternam, si scilicet ipsi praestent, quod ab eis exigitur; quae voluntas non est absoluta, nisi quatenus conditio supponitur impleta.

Ideo b) electio ad vitam aeternam exhibetur in Scripturis tamquam suspensa et incerta, donec supponatur impleta conditio bonorum operum, sine qua electio non esset. Re enim vera quoad nos est incerta, quia nobis futuri actus liberi sunt adhuc indeterminati, et possumus nos determinare ad utrumlibet ad bonum per gratiam Dei, ad malum per liberam voluntatem nudam, et secundum hanc indeterminationem loquuntur Scripturae (cf. ut supra p. 451. nota ). Deo autem nostra electio est utique certa in incommutabili praescientia, qui futura intuetur ut praesentia et cui « futura iam facta sunt » (supra th. XXXII. XLIII. n. III). « Magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis » 2. Pet. I. 10. « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam » Ap. III. 11. « Vide ergo... in te bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris; sed et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur » Rom. XI. 22. 23. Cf. 1. Cor. IX. 27; Heb. cc. III. et IV; X. 35-39. Ergo iterum electio et praedestinatio ad vitam aeternam absoluta non est, nisi consequenter ad praevisionem finalium bonorum operum.

c) Diligentius expendenda est ultima sententia iudicis praedestinatorum et reproborum. « Venite.... possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim, et dedistis mihi manducare » etc. Matth. XXV. 34. sqq. In hac sententia iudicis manifesto opera bona exhibentur ut motivum, propter quod detur electis « possidere paratum eis regnum a constitutione mundi, » et sine quo sicut non possidendum ab eis, ita nec eis ab aeterno paratum esset.

Adversarii omnes hic coguntur confugere ad interpretationem, cuius nullam aliam possunt dare rationem, nisi quod iam positum habent praeparationem regni esse ante praevisa merita. Aiunt scilicet, causam meritoriam subnexam in sententia iudicis: esurivi enim etc. referri tantummodo ad sententiam directam: possidete regnum; nullatenus autem pertinere ad id, quod additur in praedicato: paratum a constitutione mundi. At imprimis si umquam alias verba Scripturae sumenda sunt in sensu suo obvio, id certe necessario servetur oportet in sententia iudicis. Quam non vacet periculo hanc regulam fundamentalem negligere, ultro concedent, qui meminerint modi, quo ex verbis his eisdem poena ignis probari potest et debet. Iam vero quando duplex actus relatus ad idem obiectum (hic collatio et praeparatio regni) enuntiatur una complexa sententia, et deinde subditur huius sententiae ratio; negari non potest, sensu obvio hanc rationem referri ad actum utrumque, cui subnectitur. Praesertim sine detorsione sensus plani et obvii affirmari non potest, rationem subnexam pertinere tantum ad id, quod in contextu est remotius; nullatenus autem ad id, quod est propinquius et immediate antecedens, ut nostri adversarii sine ullo fundamento in suae opinionis obsequium coguntur interpretari haec verba Christi iudicis: « possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim et dedistis mihi manducare » etc. Confirmatur nostra interpretatio collatione cum altera sententia iudicis in reprobos v. 41, ubi motivum damnationis in executione non minus refertur ad poenae praeparationem, ut omnes Catholici fateri debent: « discedite a me in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius ³; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare » etc. Postremo res ipsa ostendit, id quod effertur ut motivum mercedis praeparatae, non minus debere intelligi ut rationem absolutae praeparationis quam retributionis in ipsa iam exsecutione. Quando in exsecutione collatio praemii est propter meritum tamquam propter motivum illud conferendi, praeparatio praemii in intentione antecedente ad praevisionem meriti non potest esse nisi conditionata; absolute autem praeparatum praemium solum potest esse consequenter ad praevisionem meriti. Profecto enim qui declarat, se non aliter nisi ut iudicem per actum iustitiae conferre praeparatum praemium propter meritum, eo ipso etiam declarat, praeparationem antecedentem fuisse conditionatam, si fuerit meritum; non vero absolutam nisi consequenter ad suppositionem meriti. Ita enuntiata causa meritoria non minus est ratio et motivum absolutae praeparationis quam collationis ac iustae possessionis in huiusmodi sententiis: accipe coronam tibi praeparatam, quia eam meritus es legitimo certamine; accipe praeparatum tibi bravium, quia cursu vicisti.

Unde S. Paulus coronam vitae aeternae explicite appellat coronam iustitiae, non minus quatenus reposita est seu praeparata, quam quatenus in exsecutione redditur. Significat ergo, actum praeparationis seu praedestinationis vitae aeternae esse actum iustitiae qui supponat merita, non secus ac est actus iustitiae redditio et collatio vitae aeternae propter merita; eo solum discrimine, quod praeparatio est aeterna et ideo non tempore sed ordine consequens merita obversantia aeternae praescientiae, collatio autem fit in tempore, et est in ipsa existentia consequens ad existentiam meritorum. « Bonum certamen certavi... in reliquo reposita est mihi corona iustitiae (λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος⁴), quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex » 2. Tim. IV. 7. 8.

Ex his omnibus concludimus, in sententia iudicis penes Matth. 1. c. propositionem causalem « esurivi enim » etc. qua certe enuntiatur meritum ut motivum conferendi regnum, ita cohaerere cum inciso antecedente: « possidete (κληρονομήσατε) paratum vobis regnum a constitutione mundi, » ut non minus causa reddatur aeternae praeparationis quam exsecutionis in tempore. Docent igitur Scripturae, vitam aeternam a constitutione mundi, aeterno scilicet Dei consilio, paratam esse ac praedestinatam consequenter ad merita et propter merita, quae subsunt aeternae Dei praescientiae, sicut in tempore datur et confertur propter merita acquisita.

Doctrina igitur quam tuemur, plano et obvio verborum sensu et contextu ex Scripturis deducitur. Si quae autem in iisdem Scripturis huic doctrinae prima fronte videntur adversari, ea sunt in locis, quae possumus fateri obscura et difficilia; clarum autem et evidens in illis nihil est, quod vitam aeternam per se spectatam eo modo, quo adversarii volunt, praedestinatam esse enuntiet. Scopo deinde et contextu locorum diligentius inspecto apparet hoc saltem clarissime, quantavis ceterum supponatur obscuritas, in iis non de praedestinatione vitae aeternae ante praevisa merita supernaturalia, sed de praedestinatione gratiae vel gratiae simul et gloriae ante quodvis meritum humanum et naturale sermonem esse, de quo Scripturarum sensu alibi dicendi locus erit.

II. Sententiam quam ex Scripturis colligimus, Patrum interpretatio et doctrina lucidissima omnino demonstrat. Potest confidenter provocari ad Patres tam graecos quam latinos, qui saltem usque ad Augustini tempora da hac re aliquid scripserunt. Communi enim consensu tum affirmando praedestinationem ad vitam aeternam consequenter ad merita praevisa, tum negando praedestinationem eandem ante praevisa merita, manifesto tuentur et vindicant sententiam quam defendimus, in locis omnibus iisque multis, ubi non « breviter et transeunter, » ut aliquando de necessitate ac gratuitate gratiae (cf. Aug. de Praed. SS. n. 27.), sed clare et diserte de hac praedestinatione ad gloriam per se spectatam sermonem habent. Augustinum vero et eius discipulos non hoc sensu de praedestinatione agere, ubi praedestinationem nullis praevisis meritis tamquam doctrinam Scripturarum « operosius et diligentius » defendunt, certissimum est et prudentiores ex adversariis ipsis negare non potuerunt.

Patrum multorum sententias disertas recitant Lessius de Praedest. sect. 2; Petavius de Deo 1. IX. c. 3; c. 16. n. 1. 2; 1. X. c. 1; de Incarnat. 1. XIII. c. 1. 6; Tricassinus de Praedest. sect. 4. p. 10, sqq.; p. 71. sqq.; Carolus Du Plessis d'Argentree in Commentario historico de Praedest. et Reprobat. (reperitur etiam in Appendice T. III. Opp. Martini Grandin Paris 1710.); Claudius Frassen in Scoto Academico T. I, qui in hoc capite opus prolixum Tricassini in compendium redegit. Vide etiam Maffei Hist. theol. l. X. §. 2. n. 2; Kilber (Theologia Wirceburg. T. II.) de Praedest. art. 3. etc.

S. Irenaeus l. IV. cc. 39. 40. (al. c. 76.) primum quidem contra Gnosticorum commentum de duplici aut triplici natura hominum alia bona, alia mala, alia media docet, bonum fieri hominem per Dei gratiam cui ipse libere cooperetur, malum resistendo Dei gratiae. « Si opera Dei es, manum artificis tui expecta.... praesta autem ei cor tuum molle et tractabile, et custodi figuram qua te formavit artifex.... Si vero obduratus respuas artem eius et ingratus existas in eum,... simul et artem eius et vitam amisisti... Non igitur ars deficit Dei,... sed ille qui non consequitur eam, sibimet suae imperfectionis causa est... neque Deus coget eum, qui nolit continere eius artem. » Iam his duobus ordinibus hominum non modo in iudicio secundum diversitatem meritorum destinabuntur diversae habitationes, sed etiam Deus in sua praescientia bonorum et malorum eas habitationes praedestinavit. Subdit enim Irenaeus continuo: « Deus autem omnia praesciens utrisque aptas praeparavit habitationes, » luminis scilicet vel tenebrarum.

De Origene nihil dicam, quia eius auctoritas hac in quaestione forte contemnitur. Ceterum evidenter consentit aliis Patribus in locis pluribus quoad praedestinationem ad posteriores gratias et ad gloriam (de praedestinatione ad primam gratiam non difficilius fere loquitur quam PP. alii nonnulli, et potest in sensum catholicum explicari). Vide e. g. commentar. in Rom. I. tam ut est ex versione Rufini, quam ut illum descripserunt in Philocalia c. 25. Gregorius Naz. et Basilius, qui ergo et ipsi sua auctoritate eandem doctrinam tuentur (Opp. Origenis ed. de la Rue T. IV. p. 462. 463.).

Epiphanius Haeres. LXIX. n. 58. in hunc sensum cum aliis Patribus explicat Matth. XX. 23. «Non est meum dare vobis; sed si laboraveritis, paratum vobis erit a Patre meo. » Cyrillus Alex. (Thesaur. T. V. P. I. p. 243.) hunc locum Matth. adhuc evidentius eadem sententia interpretatur. « Non est meum dare vobis; non quod id praestare non posset, sed quia praemia certantium laboribus proportione respondere debent. » Comparat deinde Deum cum agonotheta praemia proponente omnibus, qui futuri sint victores, et concludit: « ita Servator iniquum esse censuit summum honorem prompte conferre petentibus... iis enim deferri aequius est, quibus praescientia Patris ob virtutum excellentiam hoc praeparavit. »

Chrysostomus de hac aeterna praedestinatione ex meritis praevisis disputat frequenter et diserte, ut nulli dubio locum relinquat. Sic inter cetera explicat sententiam iudicis Matth. XXV. 34. « Hereditate possidete quasi proprium, quasi paternum et vestrum, iam olim vobis debitum; priusquam enim vos existeretis, haec vobis parata erant et praedisposita, quia ego vos tales futuros esse praescivi » Homil. 79. al. 80. n. 2. in Matth. Data opera et clarissime idem docet aliis locis. « In charitate nos praedestinavit: non a laboribus et recte factis hoc fit sed a charitate (Dei), neque a charitate sola sed etiam ex nostra virtute; nam si a charitate sola, oporteret omnes esse salvos ⁵. Si autem rursus a sola nostra virtute, adventus eius et omnia per ipsum administrata (oeconomia gratiae) frustra fuissent. Sed neque a sola charitate neque a nostra virtute sed ab utrisque » in Ephes. hom. I. n. 2. Vide etiam in Rom. hom. XV. XVI. etc. Cum Chrysostomo autem ceteri PP. graeci consentiunt Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus. Theodoreti hic est commentarius in Rom. VIII. 29. 30. « Nam quos praescivit et praedestinavit... Non enim simpliciter praedestinavit; sed cum praescivisset, praedestinavit... Quorum propositum ⁶⁷ praescivit, hos ab initio praedestinavit, praedestinatos autem etiam vocavit. » Inter latinos primum audiendus est S. Hilarius in Ps. 64. n. 5. « Multi vocati sunt, sed pauci electi… Itaque non res indiscreti iudicii est electio, sed ex meriti delectu facta discretio est. Beatus ergo quem elegit Deus, beatus ob id, quia electione sit dignus. Scire autem nos convenit, in quam rem hic beatus fuerit electus, scilicet in id quod sequitur: inhabitabit in tabernaculis tuis. »

Ambrosius (de fide l. V. n. 83.) eodem modo ut Epiphanius et Cyrillus explicat verba Christi Matt. XX. 23. « Quibus paratum est: ut ostenderet (Christus), Patrem quoque non petitionibus deferre solere sed meritis… Unde et Apostolus ait: quos praescivit et praedestinavit (Rom.VIII. 29.); non enim ante praedestinavit quam praesciret, sed quorum merita praescivit, eorum praemia praedestinavit. »

In hunc alterum locum Rom. VIII. 29. auctor. comment. in epp. Pauli inter Opp. Ambrosii cum pluribus aliis PP. eandem expressit sententiam. «Istos quos praescivit futuros sibi devotos, ipsos elegit ad promissa praemia capessenda.»

Quam haec res fuerit extra omnem controversiam certissima S. Hieronymo, intelliget vel solam legens eius responsionem ad quaest. 10. Hedibiae ep. 120, ubi S. Doctor, declarans textus difficiles ex Rom. IX. omnia, quae sunt apud Apostolum de electione inter Iacob et Esau, de vasis misericordiae et contumeliae, ait intelligenda esse de electione praecedentibus causis ex parte hominum eodem modo in electione sicut in executione. « Non salvat irrationabiliter et absque iudicii veritate sed causis praecedentibus, quia alii non susceperunt Filium Dei, alii autem recipere (gratia adiuti) sua sponte voluerunt… Ex quo ostenditur, non gentes eligi sed hominum voluntates. »

Ad discipulos ipsos Augustini quod adtinet, recolenda imprimis sunt, quae supra th. LV. n. II. 4°. adtulimus ex S. Prospero. Disertissime S. Fulgentius distinguit gratuitam praedestinationem gratiae et praedestinationem gloriae, quae per se spectata est ex meritis gratiae et ideo secundum iustitiam. « Ad hanc praedestinationem pertinet et gratuita iustificatio Redemptoris, et iusta redditio iudicis: ad hanc praedestinationem pertinet misericordia, quam Paulus consequutus est, ut fidelis esset; et corona iustitiae, quam reddet ei Dominus in illa die iustus iudex, non solum autem Paulo, sed et omnibus, qui diligunt adventum eius… quibus sicut per misericordiam praeparavit gratuitum iustificationis donum, ita per iustitiam praeparavit aeternae⁸ iustificationis praemium » de Veritat. Praedestin. c. 5. Praeparationem praemii per iustitiam ita exprimit alio loco I. I. c. 24. ad Monimum: « Ostensurus itaque Deus, quid reddendum praesciverit et quid donandum⁹, praedestinavit illos ad supplicium, quos a se praescivit voluntatis malae vitio discessuros; et praedestinavit ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros, et in se misericordiae subsequentis auxilio esse mansuros. » Vide Alticotium in Summa Augustiniana T. VI. quaest. 2. a. 4. n. 12. sqq.

Theologos, qui defendunt sententiam hucusque demonstratam, non sane omnes serie tamen bene longa eosque ex scholis diversis recensitos reperies apud Card. Toletum in 1. q. 23. a. 5. conclus. 2; apud Vasquez 1. P. disp. 89. c. 2; apud Lessium de Praedest. sect. 2. n. 8; post illos apud Petrum de Comitibus Ord. S. Augustini de Praedestin. et Reprobat. disp. III. a. 9; apud Cardinalem Sfondrati ad calcem operis: « Nodus Praedestinationis dissolutus. » His tum ex antiquioribus alii multi tum recentiores plurimi addi possent, ut plene satisfiat requirentibus auctoritatem Scholarum. Doctiores et prudentiores inter adversarios ipsos, qui praedestinationem ante praevisa merita undique conquisitis rationibus acerrime defendunt, fateri tamen coguntur sententiam nostram « vere esse probabilem » (vide Suarez Opusc. de Auxil. 1. III. c. 16. n. 8.).

Speciminis causa de Scholasticorum sententia audiatur Toletus 1. c. Postquam ad probandam praedestinationem gloriae «propter bona(merita) praevisa» (parum quidem felici selectione fateor)¹⁰ induxit Patrum testimonia, progreditur ad examinandas sententias veterum Scholasticorum. « Dices: Scholastici adhaerent omnes Augustino¹¹. Attende, Dei amore, ne decipiaris. S. Thomas et Scotus¹² et Durandus sunt isti; communis sententia est in contrarium, quod multi non advertunt. Imprimis ista (de praedest. post praevisa merita) est sententia Alexandri de Ales in I. q. 28; Alberti Magni; Henrici in Summ. q. 4. a. 9; q. 5. a. 5; quodlibet 4. q. 18. et Bonaventurae 1. dist. 41. q. 2. qui dicit esse propter opera praedestinationem, licet hominibus sit incertum, propter quae opera nostra Deus id faciat. Idem Gabriel d. 41. q. 1. qui ponit praedestinationem aliquam sola Dei voluntate, ut B. Virginis et Apostolorum; aliorum propter bona opera. Idem Ockam cum schola Nominalium; idem Thomas Argentinas d. 41. q. 1. Vide tu, si isti non faciant opinionem communem cum aliis, quos non vacavit videre. Horum nomine recitabo verba Alberti, qui sic dicit (1. dist. 40. a. 11; cf. Summ. P. I. Tract. XVI. q. 63. m.2.): Duo sunt, praescientia salvandorum et voluntas tot salvandi, in praedestinatione. Haec voluntas Dei respicit aliquid in opere nostro, quia vult tot salvari, quot bene usuri sunt gratia ab ipso donanda, nec plures; et si plures essent bene usuri gratia illa, tunc ab aeterno voluisset plures. Haec Albertus. » Verba haec ipsa Toleti recitare placuit, cuius monitum, ut nemo putet sententiam ab ipso et a nobis defensam minus frequentem fuisse penes veteres theologos, forte magis necessarium erat labente saeculo XVI. sed pro aliquibus neque nostra aetate erit inutile.