Tractatus de Deo uno secundum naturam

Quomodo Deus sit ipsa veritas.

Ex demonstrata entis absoluti plenitudine porro intelligitur Deum esse ipsa veritas, fons et mensura suprema omnis veritatis.

Agimus de absolutis Dei proprietatibus seu perfectionibus iis, quarum analoga in creaturis sunt transcendentalia (ens, unum, verum, bonum), post declaratam ergo rationem entis divini et divinae unitatis, reliquum est, ut dicamus de veritate et bonitate.

Verum et veritas tripliciter dicitur: a) formaliter veritas est adaequatio intellectus cum re intellecta; b) fundamentaliter verum, est res ipsa intelligenda, sive est ens quatenus est intelligibile, sive est ens cum connotatione intellectus, in quo sit aut esse possit conformatio ad rem ipsam seu veritas formalis; c) moraliter veritas est in significando (vide S. Th. de verit. q. 1. a. 1.). Quoad hanc ultimam notionem veritatem nempe moralem, distingui potest veracitas et veritas. Quatenus veritati formali perceptae, h. e. verae cognitioni, respondet voluntas et actus eandem manifestans, haec dici potest veracitas; in ipsa autem manifestatione (e. g. per sermonem dictum vel scriptum) respondente veritati formali, quae manifestatio a veracitate originem habet, est veritas moralis ¹.

Ad hunc locum quaestio de veritate divina solum sensu secundo proprie pertineret; si enim spectetur veritas formalis, de ea tractandum esset in ea parte, ubi de intellectu divino et de scientia Dei agitur, quem ordinem S.Thomas in utraque Summa secutus est. Propter intimam tamen connexionem veri fundamentalis et veritatis formalis, utramque rationem hic simul spectabimus; de veracitate autem si quid elucidatione indiget, id commodius intelligetur, ubi dicturi sumus de bonitate, quatenus est sanctitas. Spectamus veritatem divinam tum in se et absolute, tum in comparatione cum veritate analoga et participata.

I. Verum spectatum in rebus nihil est aliud quam ipsum ens cum connotatione intellectus, qui ei conformetur vel conformari possit, seu verbis S. Thomae: « veritas quae est in ipsa re, nihil est aliud quam entitas intellectui adaequata vel intellectum sibi adaequans » (S.Th. de verit. q. 1. a. 4.). Est ergo veritas hoc sensu aptitudo entis, ut ei intellectus conformetur, quod uno verbo dici potest: verum est ipsum ens sub ratione cognoscibilitatis. Cognoscibilitas autem prae intellectu absolute spectato tam late patet quam ipsa ratio entis; unde Augustinus (Soliloq. l. II. c. 5.) simpliciter definit: « verum esse videtur id, quod est. » Quo igitur maior est intensio entis seu quo maior perfectio, eo est amplior entis cognoscibilitas, sive eo intensior est eius veritas: « ubi magnitudo ipsa veritas est, quidquid plus habet magnitudinis, necesse est ut plus habeat veritatis » Aug. de Trin. l.VIII. c. 1.

Iam vero a) Deus ex demonstratis est totius Esse absoluti plenitudo, est perfectio et magnitudo non mole sed virtute infinita. b) Deus a se et necessario ex intrinseca ratione suae essentiae est haec absoluta perfectio. c) Propterea divina essentia non solum est infinite intelligibilis; sed habet ex intrinseca ratione sui, ut sit actu infinite intellecta et comprehensa, quia est Esse sicut infinite intelligibile ita infinite intellectuale. Est enim Deus plenitudo nobilitatis in tota ratione et amplitudine entis; suprema autem entis nobilitas quam concipere possumus, est intellectualitas, quamvis in Deo sit eminentior quam a nobis intelligi possit. Est itaque divina essentia ita intelligibilis, ut esse nequeat, quin secundum totam suam intelligibilitatem sit actu comprehensa; et est obiectum primarium divinae intellectionis, ita ut Deus in sua essentia omne verum comprehendat eodem actu quo comprehendit ipsam, de qua re suo loco dicemus. Denique d) entitas infinita in sua intelligibilitate infinita non solum adaequatur intellectui infinito, sed identice unum est comprehensum et comprehensio, intellectum et intellectio. Sicut ergo esse participatum et dependens verum est, quatenus aptum est, ut ei conformetur intellectus: ita Esse absolutum, infinitum, et necessarium est ipsa veritas substantialis, quatenus ex intrinseca sua essentia est intellectio et comprehensio sui ipsius. « Veritas est in re, inquit S.Thomas 1. q. 16. a. 5, secundum quod habet esse conformabile intellectui. Hoc autem maxime invenitur in Deo. Nam Esse suum non solum est conforme suo intellectui, sed etiam est ipsum suum intelligere. »

II. Eminentiam veritatis divini Esse quadamtenus intelligemus considerando rationem, qua ad illam se habet veritas in creatis. Veritas quae est vel concipi potest praeter Deum, consideranda venit tripliciter: veritas actualis in rebus existentibus; veritas mere idealis in possibilibus; veritas formalis in intellectibus creatis. Iam vero totius huius veritatis fons et mensura est veritas divina: haec est veritas per se et veritas prima, illa est veritas participata et derivata a prima veritate.

Nam 1° res actu existentes in ordine ad divinum intellectum eatenus verae sunt, quatenus respondent ideis divinis; non enim ipsae res verae determinant intellectum divinum, sed intellectus divinus comprehendens divinam essentiam imitabilem, qui in coniunctione cum voluntate divina dicitur intellectus practicus, causa est ipsis rebus, ut sint et hoc modo sint, quo respondent ideis divinis ²: non res sunt mensura divino intellectui, sed hic est mensura illis. « Res naturales, ex quibus intellectus noster scientiam accipit, inquit S. Thomas, mensurant intellectum nostrum.... sed sunt mensuratae ab intellectu divino, in quo sunt omnia creata, sicut omnia artificiata in intellectu artificis. Sic ergo intellectus divinus est mensurans non mensuratus; res autem³ mensurans et mensurata; sed intellectus noster est mensuratus non mensurans quidem res naturales, sed artificiales tantum. Res ergo naturalis inter duos intellectus constituta secundum adaequationem ad utrumque vera dicitur: secundum enim adaequationem ad intellectum divinum dicitur vera, in quantum implet hoc, ad quod est ordinata per intellectum divinum... Secundum autem adaequationem ad intellectum humanum dicitur res vera, in quantum nata est de se formare veram aestimationem » (S. Th. de verit. q. 1. a. 2.).

Hinc etiam quod creatura libera agit secundum ordinem moralem respondentem divinis ideis et bonis voluntatibus, in Scriptura dicitur veritas; quod agit contra hunc ordinem, dicitur et est mendacium. « Non frustra dicitur omne peccatum esse mendacium, quia non peccatur nisi ea voluntate, quae contraria est veritati i. e. Deo » Liber Sentent. ex Aug. sent. 150. Sicut ergo « omnia mandata Dei sunt veritas », « lex eius veritas », « omnes viae eius veritas » Psal. CXVIII. (119.) 86. 142. 151. tamquam norma et mensura: ita iubemur « ambulare in veritate » et « facere veritatem. » Contra angelus praevaricator « in veritate non stetit, et veritas in eo non est » Io. VIII. 44; et ex coelesti Ierusalem exclusi sunt, « qui faciunt mendacium » Apoc. XXI. 27; XXII. 15.

2°. Ipse ordo metaphysicus et idealis mere possibilium, omnisque in eis veritas, quae proprie loquendo in se non est sed potest esse, inde pendet, quod divina essentia est hisce modis et secundum has leges ad extra imitabilis. Totus igitur ordo metaphysicus constituitur legibus necessariis essentiarum, quae leges ideo sunt necessariae, quia divina essentia eas postulat. Unde ipsa essentia divina non libera voluntate sed ex necessaria sua perfectione est fons et mensura totius etiam veritatis ordinis metaphysici.

3°.Veritas formalis in intellectibus creatis est participatio quaedam veritatis divinae, vel per immediatam coniunctionem intellectualem cum ipsa essentia et substantiali veritate divina, ut est visio in lumine gloriae; vel per lumen supernaturale alterius ordinis derivatum a prima veritate, quod lumen modis et gradibus diversis est in omni cognitione supernaturali; vel per communicationem habitus scientiae et idearum, ut est angelorum et erat primi hominis scientia naturalis; vel denique per communicationem omnium infimam, quae in nobis est lumen intellectuale, ex cuius coniunctione cum veritate in rebus oritur adaequatio intellectus cum re seu veritas formalis. Hoc vero lumen est et ipsum participatio aliqua veritatis et sapientiae Dei 'et, ut PP. loquuntur, verbum seminale λογος σπερματικος, per quod constituimur imago Dei (supra p. 96. 141. seqq.)⁴.

Postremo ex veritate participata formali derivatur veritas in signa et verba nostra.

Patet ergo omnem veritatem, quae est et concipi potest praeter Deum, pendere a Deo quatenus est ipsa veritas per se, tamquam a suo principio et exemplari et mensura. Est ergo Deus eodem sensu, quo primum Esse, etiam prima veritas absoluta. Vide Lessium de divin. perfect. l. VI. c. 4.