Tractatus de Deo uno secundum naturam

Significatio nominis, qui est, et absoluta perfectio Dei declaratur ex ss. Patribus.

• Doctrinam quam hucusque in Scripturis expressam esse demonstravimus, ss. Patres multipliciter illustrarunt; ex eorum enim sensu et consensu 1° ipso nomine Dei « qui est » Exod. III. 14. revelatum censeri debet Esse divinum aeternum eiusque intrinseca existendi necessitas; 2° hoc ens necessarium intelligi debet Esse absolutum et Esse simpliciter, quia eo comprehenditur omnis absoluta perfectio; unde 3° divinum Esse essentiali discrimine differt a ratione entis, quod extra Deum esse vel concipi potest. »

Nihil nunc opus est dicere de doctrina disertissima Philonis (vid. Petav. l. I. c. 6. n. 5.) et posteriorum commentatorum gentis Iudaicae (vid. de Voisin Theolog. Iud. l. I. c. 5. et alibi passim); propositum est enim in hac thesi auctoritate interpretationis christianae confirmare et illustrare sensum in thesi superiori ex sacro textu et contextu Exod.III.14.15; VI.3. deductum. Expresserunt hunc sensum imprimis LXX. interpretes in sua versione: ἐγω εἰμι ὁ ὠν... ὁ ὠν ἀπεσταλκε με. Versio autem ab ipsis Apostolis adhibita et tamquam genuinum verbum Dei Ecclesiis tradita quanti sit in textu eminenter dogmatico et nulli suspicioni corruptelae obnoxio, facile patet.

Diserte secundum omnia capita in thesi enuntiata sententiam vindicarunt et amplis commentariis illustrarunt Patres et Doctores Ecclesiae. Habent hanc doctrinam, qui legerant textum hebraicum, Origenes (de Princip. l. I. n. 6; hom. I. in l. Regnorum n. 12; in Rom. l. X. n. 8.); Hieronymus (in Eph. III. 14. T. VII. p. 600. ed. Vallarsii; ep. 15. alias 57. ad Damas. n. 4. etc.); Ephrem Syrus (adversus scrutator. serm. 63. Opp. Syr. Lat. T. III. p. 123.); consenserunt alii, qui legerant versionem graecam et latinam, Iustinus (cohort. ad gent. n. 25.); Clemens Alex. (Paedagog. I. c. 8.); Gregorius Naz. (or. 30. al. 36. n. 17.18; or. 38. n. 7; or. 45. al. 42. n. 3.); Cyrillus Alex. (dialog. de Trin. I. T. V. P. I. p. 392.); Damascenus (de fid. orthod. l. I. c. 9.); Hilarius (de Trin. I. n. 4-6.); Augustinus (saepe e. g. in Ps. 134. n. 4; Genes. ad litter. l. V. c. 16; de Trin. l. VI. c. 7.) aliique plurimi, quorum aliquot testimonia legi possunt apud Petav. l. I. c. 6, et ex Petavio apud Card. de Aguirre Theol. S. Anselmi T. I. disp. 24. sect. 2. Eorum doctrinam in enuntiatione theseos revocamus ad tria capita.

I. Declarant Esse, quo nomine videri posset indicari commune et universale, omnino proprium Dei, quia ipse solus necessario est, et in sua essentia habet rationem existentiae. « Commune substantiae (existentiae) nomen proprium sibi vindicat Deus, quia cetera ut sint, Dei sumpsere beneficio; Deus semper est nec habet aliunde principium, et ipse sui origo est suaeque causa substantiae » S. Hieronym. in Eph. III. 14. Per se satis clarum est , originem non sensu proprio et causam non efficientem dici; sed negative ad excludendam originem ab alio et causam a se distinctam, et positive ad indicandam rationem necessariae existentiae ex ipsa natura illius Esse, quae potest dici causa formalis¹. Quod utrumque iterum Hieronymus expressit ep. 15. al. 57. ad Damasum. « Una est Dei et sola natura quae vere est, id enim quod subsistit, non habet aliunde sed suum est. » Adeoque « ipse solus est, cui quod est, a nullo datum est » Orig. hom. I. in l. Regn. n. 12. Hoc nomen qui est, dicunt Deo maxime proprium, « quia non potuit aut poterit aliquando non esse » Hilar. Trin. l. I. n. 5; Ambros. in Luc. l. X. c. 23. Hinc ulterius quandoque dicunt: nomen ὁ ὢν complecti tria tempora fuit, est et erit Iustin. l. c.; Clemens Alex. l. c.; ac proinde Deum tenere initium, medium et finem Iustin. l. c. Dionys. de div. nom. c. 5. §. 8. Quandoque contra docent, nomine ὁ ὢν praeteritum excludi et futurum. « In veritate quae manet, praeteritum et futurum non invenio sed solum praesens, et hoc incorruptibiliter » Aug.in Io. tract. 38. n.8-10; Gregor. Naz. or. 38. n. 3²; Dionys. l. c. §. 4; Cassian. de Incarn. l. V. c. 8. Eo videlicet ipso quod Deus est ὁ ὢν simpliciter et a se, sicut nullum in eo concipi potest initium nec aliquando finis, ita ipse est Esse perseverans sine ulla mutatione aut successione successionisve possibilitate; nihil ergo in eo praeteriisse potest, quod iam non sit; nihil advenire, quod nondum sit; atque ideo nihil potest concipi ut prius et posterius, ut praeteritum et futurum; sed totum est Esse incommutabiliter permanens, quod concipimus ut praesens, ut nunc perpetuum: licet neque sit praesens temporis, quod relationem habet ad praeteritum et futurum; sed est permanentia eminens supra omnem temporis relationem³. « Ibi quippe est quod nec initio incipitur nec fine terminatur, ubi neque exspectatur quod veniet, neque percurrit quod debeat recordari; sed est unum, quod semper esse est » Gregor. M. Moral. l. XV. c. 20. Si vero successio, quae est in rebus extra Deum, conferatur ad ipsam incommutabilem permanentiam eius qui est; praeteritum, praesens et futurum aeterno, mutabile immutabili, fluxum permanenti coexistit pro quavis temporis differentia, qua ipsum temporarium existit; sicque Esse permanens Dei comprehendit praeteritum, praesens et futurum, quae differentiae sunt in creatura coexistente, non in Deo incommutabiliter permanente.

II. Non minus diserte alterum caput, quod indicavimus, Patres declarant, eo ipso quod Esse tamquam proprium Dei nomen revelatur, plenitudinem absolutae perfectionis demonstrari. Nomen ὁ ὢν Deus sibi proprium adtribuit, inquit Nazianzenus, « quia totum Esse (ὅλον τὸ εἶναι) in ipso collocandum est, a quo cetera habent ut sint » or. 12. n. 12; « quia Esse, et quidem totum Esse essentialiter proprium est Dei (τὸ δὲ ὂν ἴδιον ἐντως Θεοῦ καὶ ὅλον), neque aliquo terminatum et circumscriptum, quod sit sive ante ipsum sive post ipsum » or. 30. n. 18; quia « totum in se comprehensum habet Esse sine initio et sine fine velut quoddam pelagus essentiae infinitum et interminatum »⁴ or. 45. al. 42. n. 3; or. 38. n. 7. Quam ultimam sententiam descripsit integram Ioannes Damasc. de fide orth. l. I. c. 9. Hinc Deus « non quadamtenus est ens, sed simpliciter et infinite totum in se Esse complectitur »⁵ Dionys. div. nom. c. 5. §. 4. Iam vero sicut esse contractum et terminatum ad unam aliquam speciem, est perfectio unius alicuius ordinis non tamen omnis ordinis; et sicut esse terminatum aliquo gradu, ultra quem non protenditur, est perfectio aliqua limitata et finita: ita qui est «Esse simpliciter » ac « totum Esse » et « oceanus infinitus essentiae; » is profecto est omnis absoluta perfectio. « Deus multipliciter quidem dicitur: magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidquid aliud non indigne dici videtur; sed eadem magnitudo eius est quae sapientia, non enim mole magnus est sed virtute; et eadem bonitas, quae sapientia et magnitudo; et eadem veritas quae illa omnia; et non est ibi aliud beatum esse et aliud magnum et sapientem aut verum aut bonum esse, aut omnino ipsum Esse » S. August. de Trin. l. VI. c. 7. Omnes scilicet illae perfectiones, et quascumque alias concipere possumus, sunt esse secundum aliquam nobilitatis rationem consideratum; Esse igitur simpliciter a Patribus dicitur omnis perfectio secundum omnem nobilitatis rationem⁶ et secundum omnem gradum; seu potius, quod nullum habet gradum, ultra quem non sit perfectum. Hoc ipsum dicit S. Bernardus in illa praeclara consideratione Dei (de Consider. l. V. c. 6.). « Quis est (Deus)? Non sane occurrit melius , quam qui est. Hoc ipse de se voluit responderi, hoc docuit dicente Moyse ad populum: qui est, misit me ad vos: merito quidem; nihil eo competentius aeternitati quae Deus est. Si bonum, si magnum, si beatum, si sapientem, vel quidquid tale de Deo dixeris, in hoc verbo instauratur, quod est Est. Nempe hoc est ei esse, quod haec omnia esse. Si et centum talia addas, non recessisti ab Esse; si ea dixeris, nihil addidisti; si non dixeris, nihil minuisti. Iam si vidisti hoc tam singulare tam summum Esse, nonne in comparatione huius, quidquid hoc non est, iudicas potius non esse quam esse? Quid item Deus? Sine quo nihil est. Tam nihil esse sine ipso, quam nec ipse sine se potest. Ipse sibi, ipse omnibus est, ac per hoc quodammodo ipse solus est, qui suum ipsius est et omnium Esse..... ex quo omnia creabiliter non seminaliter »⁷ Videlicet longe diverso modo intelligitur Deus Esse sui ipsius et aliorum; suum ipsius Esse est formaliter, aliorum non formaliter, sed ut causa exemplaris, efficiens, conservans, finalis.

III. Ex descripta Patrum doctrina de entis divini ratione, iam etiam constat eiusdem Esse divini eminentia et transcendens diversitas ab omnibus, quae praeter Deum sunt vel concipi possunt. Hanc diversitatem insuper Patres explicite ac data opera frequentissime repetunt et iuculcant.

Divini Esse plenitudo non sane extensive intelligi potest eo sensu, quod quidquid non nihil est, sit Esse divinum. Est enim Deus ens a se, singulare, in plenitudine perfectionis intensiva ex intrinseca essentiae ratione necessario existens, ut ipse sit omnis perfectio illimitata, independens, quod uno verbo dicimus Esse absolutum. Quare nulla concipi potest absoluta perfectio, quae non sit realiter existens, et nulla potest esse realiter existens nisi Deus ipse. Inde vero, ut iam superius indicavimus, non sequitur, non esse possibiles vel non existere realitates limitatas, dependentes, contingentes, creatas ab ipso Ente absoluto, ut a causa exemplari, finali et efficiente. Immo sequitur ex ipsa realitatis infinitae ratione, huiusmodi participationes et imitationes extra Deum in indefinitum esse possibiles; pariterque consequitur, limitatas, dependentes perfectiones non formaliter sed eminenter esse in Deo: nimirum, non ipsa perfectio limitata, creata vel creabilis est in Deo; sed est in Deo perfectio absoluta inadaequate. imitabilis multiplicibus perfectionibus limitatis, dependentibus et creatis. Plane igitur alia est ratio Esse divini et cuiusvis entis, quod illud infinitum non est.

In hunc sensum 1°. docent Patres, Esse divinum eminere super omnem essentiam et super omne esse, si hisce nominibus significetur, quidquid est in hoc universo, vel quidquid quomodolibet concipi potest praeter illam unam simplicissimam entis absoluti perfectionem. « Supereminet essentias superessentialis infinitas (ὑπερούσιος ἀόριστα al. ἀπειρία)... secundum nihil eorum existens quae sunt, cum sit causa omnibus ut sint, ipsa vero non est (ratione entis communi), utpote ultra omnem essentiam posita » Dionys. de div. nom. c. 1.§.1; Naz. or. 6. al. 12. n. 12; August. Genes. ad litt. l. V. c. 16; Damasc. Fid. orthod. l.I. c. 12. 14. Eodem sensu intelligendi sunt PP. quando aiunt: « divinum Esse cum nullo eorum quae sunt, copulari » Maxim. praefat. ad theol. mystagog.; Naz. or. 30. al. 36. n. 18; et quando dicitur Deus « natura propria rebusque hisce nostris nulla ratione sociata » Naz. ibid. n. 17. et « imparticipabilitas (ἀμεθεξία), cuius nulla est cum participantibus mixtionis communio » Dionys. div. nom. c. 2. §. 5.

2°. Hanc divini Esse singularis et necessarii supereminentiam describunt PP. multipliciter per apposita declarantia proprietatem Esse divini in oppositione ad esse creabile aut creatum. Deus solus naturaliter⁸ (ex intrinseca naturae perfectione) est: solus est ὄντως; seu essentialiter⁹ et singulariter¹⁰: est per se¹¹: est simpliciter non quadamtenus¹² : cetera id sunt et eatenus sunt, quod voluit et quatenus voluit Deus ea esse¹³ : adeoque per participationem particulae boni sunt¹⁴ ; hacque ratione Deus est suum ipsius (formaliter) et omnium Esse (ut causa)¹⁵.

Unde creaturae non sunt nihil, non sunt mera φαινόμενα; sed habent esse proprium a Deo per creationem, non de Deo per suae naturae communicationem¹⁶. Sunt ergo: sed quia alia plane est ratio ex dictis esse participati et ipsius Esse a se; ideo de Deo negatur esse, si spectetur secundum modum, quo nos ens et esse concipimus ex creaturis. Vicissim vero Deus solus esse et creaturae non esse dicuntur, quando spectatur Esse principale et ipsum «Est purissimum, quod nihil habet de non esse», et «Esse totaliter, a quo totaliter absistit non esse», ut S. Bonaventura et S.Thomas loquuntur (supra). Igitur « ita ille est, ut in eius comparatione ea quae facta sunt, non sint. Illi non comparata, sunt; quoniam ab illo sunt: illi autem comparata, non sunt; quia verum esse incommutabile esse est, quod ille solus est » Aug. in Ps. 134. n. 4. Nam « aliud est esse, aliud principaliter esse; aliud mutabiliter, aliud immutabiliter esse. Sunt enim haec omnia (creata), sed principaliter non sunt, quia in semetipsis minime subsistunt (ex propria independente virtute); et nisi gubernantis manu teneantur, esse nequaquam possunt » Gregor. M. Moral. 1.XVI. c.6; XVIII. c.17. His omnino gemina habent tum Augustinus multis locis, tum Origenes in l. Regn. hom. 1. n. 12; Hieronymus in Eph. III. et ep. 25. ad Marcellam; Dionysius et eius interpres Maximus, aliique quorum verba legi possunt apud Petav. l. I. c. 6. n. 6. sqq. et apud Thomassinum 1. III. c. 1. sqq.