Tractatus de Deo uno secundum naturam

De distinctionibus voluntatis salvificae iuxta doctrinam S. Augustini.

« Ad verum sensum S. Augustini de voluntate Dei in negotio nostrae salutis semper invicta, cui nemo possit resistere, rite intelligendum non parum iuvat animadvertisse quasdam alias cum superiori connexas divinae voluntatis distinctiones, in voluntatem absolutam actuque efficientem, et in voluntatem, quae fertur in suum terminum sub conditione pendente etiam a libertate creata; in voluntatem legislatoris spectatam ex parte, et voluntatem iudicis spectatam ex integro; in voluntatem denique spectatam secundum omnia auxilia, quae sunt in thesauris omnipotentiae, et in voluntatem secundum auxilia quae Deus actu confert. »

Potest quidem voluntas conditionata, et voluntas legislatoris comparari cum voluntate antecedente; et membra opposita, voluntas scilicet absoluta, et voluntas iudicis possunt quadamtenus revocari ad voluntatem consequentem. Attamen non omnis voluntas Dei antecedens est conditionata, sed potest etiam esse absoluta. Voluntas deinde legislatoris seu praecipiens sub ratione longe alia consideratur, quam voluntas antecedens. In postrema divisione voluntas spectata secundum auxilia actu conferenda respondet voluntati consequenti; sed alterum membrum, nempe voluntas spectata secundum omnipotentiam Dei nec cum antecedente nec cum consequente voluntate plene convenit. Quare distinctiones in hac thesi propositae non sunt omnino eaedem cum illa superiori distinctione voluntatis antecedentis et consequentis. Melius vero conveniunt cum modo considerandi, qui Augustino familiaris est, et ad eius doctrinam intelligendam non parum iuvant. Non sine causa ergo superiori illi distinctioni has alias superaddimus.

I. Voluntas absoluta universim spectata potest esse talis antecedenter, quae independenter a conditionibus absolute vult, ut terminus existat; vel potest esse absoluta voluntas consequenter, quae absolute vult existentiam termini verificata conditione. Unde voluntas salvifica consequens semper est etiam absolute efficiens et conferens ipsam salutem, ut per se patet. At voluntas salvifica antecedens efficit quidem multa, quae per se ordinantur ad salutem; hanc tamen non vult sine conditione pendente etiam a libera hominum cooperatione quoad eos, qui cooperationis sunt capaces, sepositis interim disputatione de voluntate salvifica quoad infantes. Sic ergo voluntas salutis conditionata et absoluta reducitur ad voluntatem antecedentem et consequentem, cuius utriusque distinctionis mutuam congruentiam optime declarat S. Bonaventura. « Voluntas antecedens dicitur a Magistris voluntas conditionalis sive voluntas, qua Deus vult, quantum in se est. Secunda autem scilicet consequens dicitur absoluta. Differentia autem inter hanc voluntatem et illam non est secundum diversitatem affectionis sive modi volendi, qui sit in Deo; sed secundum rationem connotandi et intelligendi. Prout enim Deus dicitur velle omnium salutem, quantum in se est et antecedenter, connotatur in omnibus ordinatio ad salutem, tum ex parte naturae datae, tum ex parte gratiae oblatae; dedit enim eis Deus naturam, secundum quam possent eum cognoscere, et cognitum quaerere, et quaesitum invenire, et invento inhaerere, ac per hoc salutem obtinere. Gratiam similiter obtulit, dum Filium misit et obtulit, cuius pretium omnium saluti sufficit. Leges etiam et mandata tribuit salutis et ostendit. Ipse etiam praesto est omnibus inquirentibus, et prope est omnibus invocantibus eum. Velle ergo hominem antecedenter salvare est ordinatum ad salutem facere, et volenti pervenire non deesse. Unde velle antecedenter salvare non connotat salutem (actu collatam), sed ordinabilitatem ad salutem. Velle autem consequenter sive absolute salvare est dare salutem ei, quem praescit ad salutem perventurum per suum auxilium et gratiam, et connotat salutis eventum » S. Bonav. 1. dist. 46. a. 1. q. 1.

Voluntas itaque salutis antecedens conditionata transit ex praevisione conditionis adimplendae in voluntatem consequentem absolutam et effectricem salutis; ex praevisione vero hypothesis contrariae succedit voluntas consequens absoluta reprobationis. Expressas habes has absolutae et conditionatae voluntatis rationes apud S. Augustinum Enchirid. c. 108. 104. « Qui sine ullis ambiguitatibus, si in coelo et in terra, sicut eum veritas cantat, omnia quaecumque voluit (voluntate absoluta) fecit; profecto facere noluit (non voluit voluntate absoluta), quodcumque non fecit. Quapropter etiam primum hominem Deus in ea salute, in qua conditus erat, custodire voluisset (voluntas conditionata),... si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuam voluntatem habiturum esse praesciisset. Quia vero peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius praeparavit voluntatem suam (absolutam consequentem), ut bene ipse faceret etiam de male faciente, ac sic hominis voluntate mala non evacuaretur, sed nihilominus impleretur omnipotentis bona. »

II. Alia est apud Augustinum voluntatis divinae distinctio in voluntatem praecipientem, quae ab hominibus non semper impletur; et in voluntatem eandem, ut simul praecipiens est et legem praemiis ac poenis sanciens, quae semper invicta est, et quam nulla potestas nullaque voluntas creata valet impedire. Priori modo spectata est voluntas Dei, ut nos libere aliquid faciamus vel omittamus, ad quod exsequendum dat quidem auxilium et gratiam necessariam, ita tamen ut ei pro nostra libertate resistere possimus. « Si omnipotens est, cur oras, ut fiat voluntas eius? Quid est ergo: fiat voluntas tua? Fiat in me, ut non resistam voluntati tuae…… fiet enim voluntas Dei in te, etsi non fit a te…… sive ergo bene sive male sit tibi, fiet in te; sed fiat et a te » Aug. serm. 56. (al. 48. de divers.) n. 7. Modo altero considerata est voluntas absoluta pro meritis reddendi praemium vel poenam, quae non est libere facienda ab homine; sed exsequenda ab omnipotente, et ideo semper invicta. Egregie quoad distinctionem utramque Augustinus mentem suam declarat l. de spirit. et litt. c. 33. n. 58. « Vult autem Deus omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire; non sic tamen, ut eis adimat liberum arbitrium (voluntas praecipiens et offerens gratiam, cui tamen potest resisti), quo vel bene vel male utentes iustissime iudicentur (voluntas sanctionis). Quod cum fit, infideles quidem contra voluntatem Dei faciunt (voluntas praecipiens non impleta); nec ideo tamen eam (spectatam ex integro) vincunt, verum se ipsos fraudant magno et summo bono malisque poenalibus implicant, experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam (voluntatem antecedentem salutis et praecipientem) contempserunt¹. Ita voluntas Dei semper invicta est; vinceretur autem, si non inveniret, quid de contemptoribus faceret, aut ullo modo possent evadere, quod de talibus ipse constituit (voluntate consequente et exsequente sanctionem). Qui enim dicit verbi gratia: volo ut hi omnes servi mei operentur in vinea, et post laborem requiescentes epulentur, ita ut, quisquis eorum hoc noluerit, in pistrino semper molat; videtur quidem, quicumque contempserit, contra voluntatem domini sui (praecipientem) facere: sed tunc eam (spectatam, ut est legis sanctio) vincet, si et pistrinum contemnens effugerit, quod nullo modo fieri potest sub Dei potestate. » Cf. Enchirid. c. 100. Ex Augustino doctrinam suam expressit S. Anselmus l. « Cur Deus homo » c. 15. « Quamvis homo vel malus angelus divinae ordinationi subiacere nolit, non tamen eam fugere valet. Quia si vult fugere de sub voluntate iubente, currit sub voluntatem punientem. Et si quaeris, qua transit? non nisi sub voluntate permittentis. Et hoc ipsum, quod perverse vult aut agit, in universitatis praefatae ordinem et pulchritudinem summa sapientia (voluntate consequente) convertit. » Cf. S. Th. 1. q. 19. a. 6.

III. Pelagiani salutem ab homine suis viribus naturalibus et meritis humanis obtinendam esse docebant. Unde quod multi non salvantur, unice inde esse putabant, quod homines, cum velle deberent, voluntate scilicet nuda et naturae viribus, ipsi nolunt. Deus quidquid salva humana libertate ad consequendam salutem homini conferre potuit, contulit omnibus aequaliter: quia omnibus dedit naturam et in ea plenam possibilitatem salutis, et ad superabundantiam praeterea omnibus aequaliter obtulit gratiam externam legis et doctrinae et exempli in Christo. Unde Dei voluntas salvifica aequaliter ad omnes refertur; quatenus vult salutem omnium, si viribus bonae naturae bene utantur. Hominum est viribus naturae salvare se ipsos, non autem Dei salvare homines; nec potest Deus sine laesione humanae libertatis operatione suae gratiae hominum convertere voluntates, et ex nolentibus volentes facere. Error huic similis circa voluntatem Dei salvificam sequebatur ex principiis eorum Semipelagianorum, qui bonam voluntatem humanam necessario praecedere putabant, ut gratia possit subinferri.Vide S. Fulgent. de Incarn. et gratia ad Petrum diac. n. 56.

In directa oppositione adversus hos errores Augustinus in suis contra Pelagianos et Semipelagianos disputationibus doctrinam catholicam defendebat; unde etiam eius modus considerandi et loquendi rite intelligi nequit, nisi indoles errorum contrariorum in interpetrando Augustino diligentissime ob oculos teneatur. Quod ad praesens pertinet, doctrina Pelagiana Augustino occasionem praebuit voluntatem Dei sanctificatricem considerandi prae tota amplitudine gratiarum et auxiliorum, quae eius omnipotentiae subsunt. Prae hac omnipotentia Deo numquam deest modus, quo cor durum emolliatur; quo suadeatur ita, ut homini persuadeatur; quo ita vocet, ut homo vocantem non respuat. « Quis enim tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates, quas voluerit, quando voluerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere? » S. Aug. Enchirid. c. 98. At vero si spectetur voluntas Dei prae gratiis singulis, quas actu confert: confert quidem omnibus gratiam sincera voluntate antecedente, ut homo vocantem non respuat; non tamen semper et non omnibus confert eas gratias, quibus praenoscit eos consensuros, non semper ita vocat, « quomodo scit eis congruere, ut vocantem non respuant. » Spectata voluntate Dei prae tota gratiarum possibilium amplitudine docet Augustinus, non posse fieri, ut effectus misericordiae Dei ab homine frustretur. « Non potest effectus misericordiae Dei esse in hominis potestate, ut frustra ille misereatur, si homo nolit; quia si vellet etiam ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur…. Hic dicet aliquis, cur ergo Esau non sic est vocatus, ut vellet obedire?… Quis audeat dicere, defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eandem fidem mentem applicaret voluntatemque coniungeret, in qua Iacob iustificatus est?… Quis enim dicat, modum quo ei persuaderetur, ut crederet, etiam omnipotenti defuisse? » Ad Simpl. l. 1. q. 2. n. 13. 14. Contra vero spectatis gratiis singulis, quas Deus actu confert, damnata est X. propositio Quesnelliana: « gratia est operatio manus Omnipotentis, quam nihil impedire aut retardare potest. »

Dum porro Augustinus omnipotentiam illam Dei, cui in promptu sunt omnes gratiae infinita quadam varietate, prae oculis habet; quandoque illam solam voluntatem, qua Deus gratiam confert sub praescientia consensus futuri, et qua consensus re ipsa obtinetur, appellat voluntatem miserendi et voluntatem salvandi: et ex opposito, quando sub praevisione hominem sua utique culpa restiturum gratiae conferendae, alia tamen, cui subiungeretur consensus, iusto sed occulto iudicio non datur; Deus dicitur ab Augustino non velle misereri et non velle salvare; non velle scilicet voluntate absoluta et actu effectrice, et non velle secundum totam amplitudinem suae omnipotentiae. Considerat S. Doctor Enchirid. c. 95. ex verbis Christi Matth. XI. 21. certum esse, Tyrios et Sidonios acturos fuisse poenitentiam, si gratia, quam in vanum acceperant civitates Galilaeae, illis concessa fuisset, et tamen hanc gratiam non fuisse eis donatam. De voluntate itaque actu effectrice et de voluntate omnipotente quam Deus erga Tyrios non habuit, debet intelligi quod subdit Augustinus: « nec utique Deus iniuste noluit salvos fieri, cum possent salvi esse, si vellet (al. vellent). Tunc (in altera vita) in clarissima sapientiae luce videbitur, quod nunc piorum fides habet…. quam certa, immutabilis et efficacissima sit voluntas Dei; quam multa possit et non velit, nihil autem velit, quod non possit…. In coelo et in terra, quaecumque voluit, fecit, quod utique non est verum, si aliqua voluit et non fecit, et quod est indignius, ideo non fecit, quoniam ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Non ergo fit aliquid, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo. » Vide I. B. Faure in notis ad Enchiridion S. Augustini cc. 52. 95. 103.

Scholion. Est penes theologos Scholasticos alia voluntatis divinae distinctio primum ab Hugone Victorino commemorata (Summa sentent. Tract. I. c. 13. T. III. p. 195.), in voluntatem beneplaciti et voluntatem signi. Loquuntur de hac distinctione S. Thomas 1. q. 19. a. 11. 12; de verit. q. 23. a. 3, et alii omnes Scholastici in h. l. Summae et in 1. dist. 45. Voluntas beneplaciti² prout contradistinguitur a voluntate signi, est omnis Dei voluntas proprie dicta, tam antecedens quam consequens, tam conditionata quam absoluta. Voluntas signi, ut eam Scholastici intelligunt, non est ipsa Dei voluntas; sed est signum extrinsecum voluntatis divinae, quod metaphorice (potius metonymice) voluntatem appellari illi animadvertunt. Enumerant autem quinque huiusmodi signa seu obiectivas manifestationes voluntatis: « praecipit et prohibet, permittit, consulit, implet. » Sunt videlicet: praeceptum, prohibitio, consilium, operatio et permissio. Hugo comprehendens nomine praecepti etiam consilium quatuor tantum signa voluntatis recenset. Ceterum per se manifestum est, signum et manifestationem voluntatis a Deo infinite bono et veraci esse non posse, quin ei respondeat voluntas aliqua proprie dicta, quam Deus signo manifestam fieri vult. Consideranti patebit, praecepto, prohibitioni, consilio semper voluntatem saltem antecedentem et beneplaciti; operationi et permissioni voluntatem aliquam saltem consequenter absolutam respondere. Dixi signo respondere semper voluntatem, quam Deus vult manifestare: non vero dixi, in Deo esse semper voluntatem, quam homines ex signo colligunt; possunt enim errare. Sic errasset, qui ex praecepto facto Abrahae collegisset, in Deo esse voluntatem, ut Isaac actu ipso immolaretur.

Hinc impia sane est Calvini distinctio in voluntatem Dei manifestam et arcanam ita, ut quod Deus manifeste se velle significet, fugam peccatorum, observationem legis, salutem omnium hominum, id voluntate arcana fieri nolit. In eundem censum venit distinctio Ioannis Piscatoris inter voluntatem naturalem improbationis, qua Deus odio habet peccata, et voluntatem liberam, qua decernat et velit, ut fiant peccata. Vide Petav. l. X. c. 10. n. 5.