Tractatus de Deo uno secundum naturam

De existentia Dei revelata et ideo per fidem credenda.

« Dei existentia non solum lumine rationis cognoscitur, sed etiam revelato verbo Dei promulgata est; quare eadem sicut sub una ratione est praeambulum fidei, ita sub alia ratione est veritas fidei, credenda propter auctoritatem Dei revelantis, cuius fidei actum neque impedit evidentia cognitionis rationalis, nec antecessio cognitionis Dei revelatoris, quae ad omnem formalem actum fidei natura prior et fundamenti instar supponitur. »

I. In superiori thesi facta supernaturalia, prophetias adimpletas, conversionem mirabilem gentium, superna charismata etc. consideravimus ut medium cognitionis Dei, quatenus ratio ipsa pro effectu sive potius effectuum complexu intensione maximo, extensione amplissimo causam postulat et causae perfectiones effectui respondentes, hocque sensu diximus universum supernaturale sicut naturale dici posse metaphorice doctrinam et locutionem Dei. Verum si tota illa obiectiva manifestatio supernaturalis prae suo scopo immediato et secundum rationem maxime propriam spectetur, facile apparet, eam non solum metaphorice¹, ut est obiectiva manuductio ad cognitionem Dei, doctrinam esse et locutionem, sed sensu proprio constituere elementum essentiale verbi et revelationis Dei ². Sunt enim facta illa supernaturalia regius quidam apparatus, quo verba ipsa ornantur ut verba Dei, sunt sigillum divinitatis, quo verba insigniuntur, et quo doctrina quae verbis proponitur, evidenter credibilis et credenda demonstratur, atque ita res et facta cum verbis unam Dei locutionem constituunt. Confer analysim actus fidei in Append. ad Tract. de Traditione. Ita composita Dei locutio in Scripturis ubique exprimitur: « salus initium accepit enarrari per Dominum.... contestante Deo signis et portentis Heb. II. 3. 4; si mihi non vultis credere, operibus credite Io. X. 38; Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis » etc. Io. XI. 15. « Fides enim nostra nisi auditu non constat et visu, » ait S. Maximus (sive alius vetustus auctor serm. in Epiphan. n. 3. in Append. Opp. Ambros. serm. 10. ed. Maur.)

Locutio autem Dei veritatem non iam intellectui exhibet, ut eam in se intelligat; sed ut eam propter auctoritatem Dei revelantis fide supernaturali credat. Huius igitur fidei obiectum (materiale) sunt ea omnia et sola, quae explicite vel implicite in Dei locutione enuntiantur. Atqui doctrina de existentia Dei multipliciter in verbo Dei enuntiatur: primo quidem directe et ex natura intrinseca locutionis in quavis revelatione; deinde vero etiam reflexe et ex significatione verborum, sive cum se Deus ut aeternum, necessario existentem revelat Exod. III. 14. 15; Apoc. I. 4. 8; IV. 8. etc., sive cum praecipitur diserte: « accedentem ad Deum credere oportet, quia est » Heb. XI. 6. Hoc in Apostoli textu propter nonnullas theologorum dissensiones, qui hac in quaestione paulo aliter loquuntur, duo animadvertantur. a) Sermo ibi est de fide, quae sit fundamentum iustificationis, ut Concilium ipsum Trid. sess. VI. cap. 6. declaravit; adeoque non potest fides intelligi latiori sensu pro persuasione et notitia Dei aliunde quam ex revelatione derivata (cf. Propos. 23. inter damnatas ab Innoc. XI. anno 1679.). b) Ab Apostolo praecipitur fides in Dei existentiam tamquam veritatem distinctam ab aliis fidei articulis.

Ergo sine dubio existentia Dei continetur in verbo Dei revelato, ac proinde fide supernaturali credenda est.

II. Evidens Dei existentis demonstratio et cognitio procedens ex lumine rationis minime impedit, quominus intellectus lumine supernaturali fidei illustratus ac roboratus ex voluntatis supernaturaliter excitatae imperio veritati eidem assentiatur propter auctoritatem Dei revelantis. Licet enim a) obiectum materiale sit unum idemque, eius tamen cognoscibilitas duplex est, una ex mediata evidentia vel certitudine quae demonstratione innotescit, altera ex divina testificatione; per priorem veritas refertur ad rationem intelligenda, per posteriorem ad supernaturalem habitum fidei credenda. Unde consequitur, obiectum idem materiale sub illa ratione cognoscibilitatis, qua affectum est per auctoritatem Dei revelantis ei extrinsecam, esse quidem obiective certum non tamen evidens, atque adeo assensum in veritatem sub hac formali ratione esse liberum; sub altera vero ratione cognoscibilitatis posse esse evidens, ac proinde assensum in veritatem necessarium ac independentem a libera voluntatis electione. Unde ulterius intelligitur, quomodo obiectum fidei sub formali sua ratione sit non apparens, et fides etiam in his, quae aliunde sunt evidentia, sit convictio³ ac « argumentum non apparentium (πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων) Heb. XI. 1; pariterque intelligitur, posse hominem, qui evidenter cognoscit Deum existere, non quidem negare existentiam Dei, negare, tamen fidem in Dei existentiam, h. e. assensum in hanc veritatem propter auctoritatem Dei loquentis; quia Deum esse locutum, est quidem obiective certissimum, non tamen ita evidens, ut assensus vel dissensus non pendeat a libero voluntatis imperio. b) In utroque assensu rationalis intellectionis ac fidei principium eliciens non eodem modo se habet; nam assensus rationalis poterit esse ex lumine mere naturali, assensus fidei supernaturalibus viribus elicitur. Proinde c) assensus uterque tum formali motivo, tum subiectivo eliciente principio diversi est ordinis.

Atqui huiusmodi actus, qui referantur ad idem obiectum materiale sed sub ratione formali diversa, in eodem homine sciente et credente nullatenus repugnant. « Fides et scientia, ait B. Albertus M. 3. dist. 24. a. 9, sunt de eodem non secundum idem, et ideo unum non evacuat aliud... Fides autem non assentit propter rationem (demonstrantem rei veritatem in se), sed ratio ibi est sub fide et similiter scientia. » Et Alexander Halens. 3. P. q. 68. m. 7. a. 3. « in philosopho, inquit, veniente ad fidem idem est scitum et creditum, sed scitum per comparationem ad rationem, creditum per comparationem ad primam veritatem, cui innititur propter ipsam; scitum est quantum ad speculationem, sed creditum quantum ad hoc, quod innititur primae veritati.» Eadem est sententia S. Bonaventurae 3. dist. 24. a. 2. q. 3: « dici potest quod, quando aliquis est sciens simul et credens, habitus fidei tenet in eo principatum, et ideo tali assensu fidei assentit ipsi veritati propter se ita, quod propter dicit rationem principaliter ipsum moventem (i. e. assentit propter auctoritatem Dei primae veritatis); assensu etiam scientiae assentit eidem propter rationem ita, quod propter non dicit rationem principaliter ipsum moventem... ita, quod unum sit principale, alterum subserviens. » Cf. Gregor. de Valentia in S. Th. 2. 2. disput. I. Puncto 4. §. 2; Suarez de fide disp. III. sect. 9; Card. de Lugo de fide disp. II. sect. 2; Card. de Aguirre Theol. S. Anselmi T. I. disp. VII. Quod pertinet ad S. Thomam, Card.: Aguirre l. c. sect. 5. ostendere conatus est ex iis, quae leguntur 2. 2. q. 5. a. 1, scientiam visionis in patria tantummodo esse eam, quacum S. Doctor tradiderit fidem consistere non posse; hacque ratione eum probabiliter explicari posse, indicat etiam Card. de Lugo l. c. n. 59. Verum sententia Angelici 2. 2. q. 1. a. 4. 5. et de verit. q. 14. a. 9. videtur sane contraria, nec in loco ad quem appellant ambo Cardinales, aliud docet, quam quod in Angelis in statu viae potuerit esse et fuerit fides, licet plures veritates et perfectius quam nos intelligerent; non tamen docet, de iisdem veritatibus, quarum in Angelis evidens erat scientia, simul et fidem fuisse, immo ipso in loco citato a Card. Aguirre 2. 2. q. 5. a. 1. Sanctus Doctor (in corp. ad finem) oppositum innuere videtur. Fatemur ergo, nos in hac quaestione ad auctoritatem S. Thomae non audere appellare⁴.

III. Quae hucusque diximus de ceteris omnibus veritatibus iis, quae tum lumine rationis tum revelatione cognosci possunt, aeque valent ac de existentia Dei. At in hac principe veritate difficultas est praeterea particularis, quomodo fide credi possit propter auctoritatem Dei loquentis, eo quod ipsum fundamentum actus fidei iam est cognitio eaque supernaturalis Dei existentis. Auctoritas enim Dei loquentis eatenus tantum me potest movere ad credendum, quatenus iam cognosco Deum existere, quae cognitio ipsa supernaturalis sit oportet, ut actus fidei sit supernaturalis. Dum ergo dico: « credo Deum existere, quia Deus infinite verax dixit se existere, » in ipso hoc motivo formali credendi iam existentia Dei affirmatur, nec potest mihi esse motivum credendi, nisi quatenus in eo existentiam Dei iam ut certam amplector. Responsio indirecta ad hanc difficultatem obvia est. Si enim actus fidei excluderetur ex hac ratione, quod necessario iam ante actum fidei praesupponitur firmissimus assensus in existentiam Dei; consequens foret, non solum iis, qui per demonstrationem habent cognitionem existentiae Dei evidentem, sed absolute ex natura sua atque adeo omnibus fidelibus fidem in Dei existentiam esse impossibilem. Quod quam sit alienum a christianis auribus, nemo non intelligit. Christiani enim dum profitentur: « credo in Deum, » in animo habent, se credere in Deum simpliciter et non solum secundum mysteria et attributa, quae deinceps in symbolo adduntur. Vide Patrum explicationes in symbolum apud Greg. de Valentia l. c.

Responsio directa petenda est ex analysi actus fidei, quam alibi dedimus. In omni actu fidei haec comprehenduntur implicite saltem et virtualiter velut elementa. Propositio immediate cognita vel evidenter vel obscure: si Deus loquitur, est infinite verax, qui nec falli potest nec fallere. Propositio altera: Deus hoc revelavit, e. g. Trinitatem divinarum personarum. Inspectis characteribus totoque illo apparatu motivorum credibilitatis, quo locutio ut divina se sistit, seu inspecta locutione cum omnibus suis componentibus (vide n. I.) intelligo certo, licet non evidenter ita ut tollatur libertas, hoc verbum esse Dei. In utramque autem propositionem, quatenus est velut praemissa ad actum fidei, assensus non est ex motivo auctoritatis Dei loquentis, seu quia Deus dixit, se esse infallibilem et se hanc talem veritatem e. g. Trinitatem revelasse; sed assentimur, quatenus veritas utraque in se ipsa sistitur intellectui; nihilominus assensus uterque, dum ingreditur ipsum actum fidei, elicitur viribus supernaturalibus superadditis per gratiam intellectui ac voluntati, ut adhaesionis firmitas sit, qualis oportet, supernaturalis et super omnia (vid. Card. de Lugo de Fid. disp. 1. sect. 6. et 7.). Denique tertio sequitur assensus in ipsam veritatem propositam e. g. in Trinitatem, propter auctoritatem Dei revelantis, qui est actus fidei formalis elicitus firmitate assensionis supernaturali per vires gratiae elevantis, atque tum illustrantis intellectum tum potissimum moventis ac confortantis liberam voluntatem⁵.

Iam si in hac analysi in locum propositionis: «Deus est trinus personis, » substituas hanc alteram: « Deus existit; » in prima, et secunda ex tribus propositionibus affirmatur quidem implicite vel indirecte haec ipsa existentia Dei: at ibi assensus non praestatur credendo propter auctoritatem Dei revelantis suam existentiam, sed eam intelligendo in facto obiectivo talis locutionis, quo Deus se existentem exhibet intellectui; in tertia propositione affirmatur reflexe et explicite Dei existentia ex motivo formali verbi Dei infallibilis. Unde in hoc fidei actu: « Deus infallibilis revelavit se existere, propter eius ergo auctoritatem et ex reverentia erga illam pioque fidei affectu credo Deum existere, » est utique assensus duplex in Dei existentiam, sed modo et motivo diverso; prior implicitus et non propter auctoritatem dicentis, posterior, qui est formalis actus fidei, explicitus et propter auctoritatem Dei loquentis: atque ita veritati, quam iam cognosco sub una ratione, assentior reflexe sub alia ratione, videlicet propter infinitam Dei loquentis auctoritatem, cui hoc supremum fidei et latriae obsequium a creatura sua debetur.

Intellectualis itaque et supernaturalis cognitio existentiae Dei supponitur actui fidei, quo credimus Dei existentiam propter auctoritatem Dei suam existentiam revelantis. Quia vero assensus in veritatem ex uno motivo non excludit assensum alium in eandem veritatem ex alio motivo diverso; ideo antecedens et supposita illa intellectualis cognitio non excludit formalem actum fidei in eandem Dei existentiam, qui praestatur ex debito absoluti obsequii creaturae rationalis erga supremam veritatem et auctoritatem loquentem. In hoc autem debito obsequii continetur simul responsio ad quaestionem, quis sit scopus, quae necessitas vel utilitas huius fidei in existentiam Dei, si ea iam cognita supponitur, idque ex dictis cognitione elevata per gratiam.