Tractatus de Deo uno secundum naturam

Divina immensitas est eminentia Dei supra relationes loci et spatii.

« Sicut aeternitas se habet ad tempus, ita ad locum et spatium se habet immensitas divina. Haec igitur non solum tamquam omnipraesentia Dei intelligenda est, sed tamquam eminentia divini Esse absoluti super omnem relationem loci et spatii; sicut aeternitas eminet super omnes relationes temporis. Secundum hanc notionem attributum immensitatis tum ex absoluta perfectione divinae essentiae intelligitur, tum ex directa doctrina Scripturarum deducitur. »

I. Sicut cuivis rei quovis modo duranti potest coexistere tempus sive successio rerum, ac propterea aeterno potest coexistere tempus in indefinitum: ita etiam cuivis existenti potest coexistere aliud ea relatione, quam dicimus praesentiam; et proinde ei qui in modo existendi per praesentiam est illimitatus, possunt alia esse praesentia seu potest ipse aliis esse praesens in indefinitum. Qui autem talem habet modum praesentiae, is merito dicetur immensus. Sicut ergo prima et obvia notio aeternitatis videtur concipi per comparationem ad coexistens tempus sine limite; ita notio immensitatis primum sese offerens videtur concipi tamquam praesentia sine limite loci et spatii.

1°. Consideremus immensitatem sub hoc conceptu, utrum ea sit perfectio et Deo absolute perfecto conveniat. Praesentia spirituum (spiritum enim esse Deum nunc merito possumus supponere) non est eodem modo, ut naturalis et empirica praesentia corporum. Quae habent partes extra partes seu quae extensa sunt, possunt naturaliter aliis extensis praesentia esse solum ita, ut singularum partium diversa sit relatio praesentiae, et ut pars parti et totum toti in illo spatio respondeat, quod ipsa extensione formatur. Spiritus contra se totis (neque enim habent partes) possunt suam praesentiam exhibere pluribus simul, atque adeo etiam extensis et spatiis ita, ut spiritus totus sit in toto et totus in singulis partibus. Haec vero vis praesentiae sine dubio est perfectio aliqua in spiritu, eoque maior, quo ad plura extendatur vis sese praesentem exhibendi. In spiritu autem finito haec vis nec illimitata esse potest, sed necessario suos habet limites; nec fortasse quoad totam suam efficaciam semper est in actu, sed quadamtenus solum in potentia esse poterit (cf. Suarez Metaphys. disp. 51. sect. 4. n.32. sqq.). Huiusmodi autem limitationes omnes in spiritu infinito plane repugnant¹.

Itaque a) Deus substantia spiritalis infinite perfecta esse non potest, quin possit esse praesens aliis existentibus, quaecumque supponantur existere. b) In Deo spiritu infinito et actu puro non potest concipi vis praesentiae partim in actu partim in potentia; sed tota est semper in actu, quatenus est aliquid reale in Deo, cum realiter non sit aliud quam ipsa existens substantia intellectualis absolute perfecta, quae quidquid est, in actu est (cf. supra p. 302.)². c) Vis praesentiae non potest in Deo esse restricta ad aliquos limites, ultra quos Deus non sit praesens actu; sed est virtus absoluta cui repugnat omnis limitatio, seu Deus formaliter ut substantia praesens est virtus et perfectio absoluta sine limite etiam in ratione praesentiae. Ergo sine dubio immensitas sub hoc conceptu, quod Deus intrinsece determinatus est ad intimam praesentiam in omnibus existentibus in indefinitum, est perfectio inclusa in absoluta .perfectione Dei.

Bene autem advertatur ad praecavendam ambiguitatem, praesentiam dici posse dupliciter: a) ut connotat creaturam realiter coexistentem. Hoc modo omnipraesentia est attributum relativum ad extra, et ratione termini contingentis non nisi ex hypothesi necessaria; in hypothesi autem creaturae existentis, necessario consequitur omnipraesentia relativa ex absoluta perfectione entis (cf. supra p. 357. 258. 311.). Nos autem non de relativo sed de absoluto attributo nunc agimus. Itaque b) praesentia potest intelligi, ut est perfectio absoluta³ in Deo. Hoc modo est ipsum absolutum Esse divinum illimitatum in praesentia, quam nos declaramus per adsignificationem coexistentiae solum possibilis creaturarum in indefinitum. De hac igitur praesentia seu melius adsentia absoluta (cf. Suarez Metaphys. disp. 30. sect. 7. n. 35.) nunc solliciti, eam dicimus esse divinam immensitatem, per quam Deus ita existit, ut nulla creatura sit possibilis, nullus possibilis locus, nullum possibile spatium, quibus Deus si creata illa ubicumque et quantacumque existerent, non esset intime praesens absque ulla sui⁴ mutatione. Cf. Anselm. Monolog. c. 23.

In hac, quam⁵ modo dedimus, notione immensitatis Dei forte conquiescere possemus, quin quaereremus ulterius, quid ea sit. Re tamen vera hanc notionem esse imperfectissimam, quisque facile sentit. Explicatio enim fere repetitur ex relatione rationis ad creaturas possibiles vel, quod perinde est, ad loca et spatia possibilia (spatium imaginarium dicunt); fundamentum autem huius relationis, quod solum proprie est attributum absolutum immensitatis, manet obscurissimum. Immo periculum est, ne (quemadmodum S. Augustinus sibi adhuc iuveni contigisse narrat Confess. VII. 5.) immensitatem ex hac explicatione concipiamus velut infinitam quandam extensionem et diffusionem; similiter ac proclivis est error, quo aeternitas concipitur velut infinitum tempus et infinita successio, dum ea explicatur per relationem rationis ad tempus possibile (sive imaginarium, ut aiunt). Poterit quidem hic error iudicii vitari adiuncta negatione, non esse immensitatem per modum diffusionis, sicut aeternitas non est per successionem; conandum tamen est, ut si fieri potest, conceptum immensitatis informemus paulo expolitiorem, ex quo rationem ipsam intelligamus, cur ea nec sit nec esse possit diffusionis et extensionis instar.

2°. Quando cogitamus obiectivam veritatem in ordine metaphysico, seu quod idem est, quando cogitamus leges absolute necessarias, quibus subest et regitur, quidquid est vel esse potest, facile intelligimus eas veritates sive leges ontologice priores esse et independentes ab omnibus relationibus loci et spatii; contra vero locum et spatium iis legibus subesse et illis regi⁶. Quia igitur illa independentia ab huiusmodi relationibus nobis est immediate evidens, ipsam quaestionem iudicamus absurdam, utrum hic vel illic, utrum etiam extra huius universi fines et spatia aeque verum sit e. g. idem non posse simul esse et non esse, aequalia aequalibus addendo effici summas aequales etc. Scilicet veritates necessariae et essentiae per se spectatae sunt exemptae ab omnibus loci relationibus, iisque constat sua propria ratio, etiam ubi nullus sit locus, nullum spatium, nihil quod dicatur hic aut illic. Si autem est aliquis locus et aliquod spatium sane ratio veritatis etiam illic sibi constabit, non quasi veritas ad locum se moveret, vel in loco circumscriptive aut definitive esset; sed immo ideo veritatis ratio ubique eadem est, quia in se ipsa independens est a limitibus omnibus localibus. Iam vero quis non videt, aeque esse absurdum in quaestionem vocare utrum ea, quae est ipsa veritas et radix ac fundamentum omnis veritatis, hic sit vel illic. Est ipsa veritas (ἡ αὐτοαλήθεια) ontologice prior omni eo, quod dicitur hic vel illic: omnis locus, omnis situs, omne spatium non solum in realitate sua, si quam habet, sed in ipsa sua possibilitate ab ea pendet; et ideo ea est supra omnes et extra omnes huiusmodi relationes. «Et respexi alia, et vidi tibi debere, quia sunt; et in te cuncta finita, sed aliter non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate » S. Aug. Confess. VII. n. 21. Quare si nullus est locus et nullum spatium et nulla creatura, ipsa veritas in se est: « ante omnia Deus erat solus; ipse sibi et mundus et locus et omnia » Tertullian. cont. Prax. c. 5. Cum autem cogitatur locus et spatium et quaelibet creatura, non potest mente concipi existens alicubi, nec potest existere alicubi, quin illic etiam sit ipsa veritas Deus: non quasi veritas Deus per aliquam mutationem alio iam modo existeret quam antea, vel illic esse inciperet, ubi antea non erat; sed mutatio facta est in re creata, in loco vel in spatio, quae antea non erant. Antea nullum erat hic et illic; dum autem sunt, non possunt esse nisi in Deo et cum Deo. Deus itaque nusquam est localiter (situ, circumscriptione, limitatione ad aliquod ubi, extra quod non sit); sed ubique est, sicut veritati et sapientiae convenit et ex intrinseca ratione necessarium est. « Non parum apprehendisti, si hoc tibi de eo (Deo) compertum est, quod nusquam sit, qui non excluditur loco. Suo autem illo sublimi et incomprehensibili modo, sicut omnia in ipso, sic ipse in omnibus est » S. Bernard. Consid. V. c. 6.

Quoniam ea omnia, quorum nos existentiam intuemur, secundum categorias spatii et temporis (που και ποτε) conspicimus, ipsorumque spirituum creatorum praesentia intra certos limites et ad locum intelligibilem restricta est, ut ait Damascenus (Fid. orthodox. II. 17.), oritur nobis magna difficultas concipiendi existentiam exemptam ab omnibus hisce relationibus. Hanc autem superandi nulla aptior, nulla rei ipsi magis propria ratio excogitari posse videtur, quod Augustinus longis meditationibus expertus est, quam ut Deum cogitemus secundum quod est Veritas et Sapientia. « Ne igitur quasi spatiosa magnitudine opinemur Deum per cuncta diffundi, sed ita potius, sicut est magna sapientia » Augst. ep. 187. ad Dardan. c. 4. n. 11. « Numquid enim nihil est veritas, quoniam neque per finita neque per infinita locorum spatia diffusa est? Et clamasti de longinquo: immo vero. Ego sum qui sum » Id. Confess. VII. c. 10. Cf. contr. epistol. Manichaei cc. 15-19.

II. Secundum hanc autem rationem conceptu immensitatis iam constituto, eiusdem immensitatis veritas ex ipsa infinita Dei perfectione consequitur, non solum eo quod ipsa virtus praesentem se exhibendi perfectio est simpliciter, et ideo Deo sine limitatione et in actu, sive ipsa praesentia illimitata necessario competit, ut superius dictum est; sed etiam immediate ex formali ratione, quod Deus est ipsum Esse absolutum, absoluta veritas et sapientia et potentia substantialis.

1°. Itaque est evidenter absurdum, ipsum Esse absolutum, ipsam veritatem et sapientiam vel cogitando concipere subiectam quibusvis loci et spatii relationibus, ita ut intra determinatos limites esse possit, ultra quos non sit amplius ipsum Esse, ipsa veritas et sapientia et potentia. Ipsa absoluta veritas et sapientia et potentia activa, absoluta virtus et ἐνέργεια eo ipso quod est, exempta est ab omnibus limitationibus localibus, et nusquam esse potest ut aliquid definitum loco, ultra quem non sit; et ubique est ut supra et ultra omnem locum, locus autem et spatium et creatura quaecumque, si est, in ipsa absoluta virtute est, nec haec alicubi absens concipi potest.

Hinc patet a) absurdum fuisse et miserrimum lusum imaginationis, dum veteres haeretici nonnulli, recentius vero Augustinus Steuchus Eugubinus, et Calvinianus Vorstius (vid. Petav. l. III. c. 7.) Deum non essentia, sed solum potentia et operatione ubique esse docebant. An ipsa veritas, ipsa sapientia, ipsa virtus absoluta nescio quod punctum mathematicum iis esse videbatur, ex quo operationes tamquam radii ex sole egredi fingendae sint? Infertur b) ex doctrina tradita, virtutem absolutam non posse concipi alicubi operantem, ubi non est ipsa eius essentia et substantia. Hoc autem theorema necessario consequitur ex eo, quod repugnat intrinsecae naturae illius, qui est ipsa absoluta virtus, ut alicubi sit absens atque ita subiectus limitationibus loci aut spatii, quin opus sit appellare ad illud effatum, quod saepe principii instar adhiberi solet: « non datur actio in distans. » Hoc enim principium universim de actione intellectum saltem non est evidens, et a pluribus gravibus theologis negatur vel in dubium vocatur cum Scoto, Gabriele Biel, Valentia, Vasquezio, Franc. de Lugo etc. Itaque actio divina in distans non datur nec concipi potest, quia nihil est nec concipi potest a Deo distans, ut probavimus; illationem vero non urgemus, qua multi iuxta axioma enuntiatum immensitatem deducunt ex eo, quod Deus ubique operatur vel operari potest.

2°. Dei immensitatem et cum ea intime nexam omnipraesentiam in catholicae fidei doctrina contineri, ex universali ecclesiastica praedicatione manifestum est. Patrum doctrina non modo dogma ipsum comprehendit; sed etiam explicationem dogmatis· paulo ante a nobis propositam distincte complectitur, ut ex illis non modo an sit, sed etiam quid sit divina immensitas, quantum in hac nostra caligine concessum est, intelligere possimus. Ne longiores simus, Patrum declarationes apud Petavium. l. III. c. 7-10. legantur, ex quibus unusquisque confirmatam videbit nostrae thesis probationem, quae ut non aliud sit quam doctrinae Patrum commentarius, operam dedimus.

Ad Scripturas quod attinet, in iis accommodate ad nostrum intelligendi modum Dei immensitas eo fere modo per oppositionem ad limites loci et spatii describitur, quo aeternitas eximitur a limitationibus temporis. a) Sicut aeternitas exprimitur eo, quod Deus dicitur esse quovis tempore et ante omne tempus; ita immensitas explicatur per Dei praesentiam in omni loco et spatio, cuius universitas dici solet « coelum et terra, » una cum declaratione, Deum nullis spatiis comprehendi. « Coeli et terrae cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat…. Quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus » Act. XVII. 24. 27. 28. « Numquid non coelum et terram ego impleo? » Ier. XXIII. 24. « Ergone putandum est, quod vere Deus habitet super terram? Si enim coelum et coeli coelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec, quam aedificavi? » 3. Reg. VIII. 27 ; 2. Paral. VI. 1. « Excelsior coelo est , et quid facies? profundior inferno, et unde cognoscces? longior terra mensura eius, et latior mari » Iob XI. 8. Pariter b) sicut aeternitas exprimitur eo, quod in Deo dicitur omne tempus, praeteritum, praesens et futurum esse unum, ac proinde differentia et successio temporis negatur; ita declaratur immensitas eo, quod prae divina praesentia longinquum et propinquum in spatio unum est, ac consequenter prae illo differentia locorum et spatii nulla est. « Putasne Deus e vicino ego sum, et non (etiam) Deus de longe? Si occultabitur vir in absconditis, et ego non videbo eum? » Ier. XXIII. 23. « Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades. Si…. habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me » Ps. CXXXVIII. 8. « Deus in coelo sursum, et in terra deorsum » Ios. II. 11. Denique c) sicut aeternitas exprimitur eo, quod divina duratio nec initium habet nec finem; ita immensitas exhibetur, eo quod divina praesentia nullum habet terminum. « O Israel quam magna est domus Domini, et ingens (ἐπιμηκης) locus possessionis eius. Magnus est et non habet finem, excelsus et immensus » (μεγας καὶ οὐχ ἔχει τελευτὴν, ὑψηλὸς καὶ ἀμέτρητος) Baruch III. 25.