Tractatus de Deo uno secundum naturam

De sensu vario, quo praedestinatio in modo loquendi Scripturae et Patrum accipitur.

« Voluntatis salvificae consilium, quo Deus supernaturalibus beneficiis ad salutem pertinentibus fide, iustificatione, glorificatione hominis effectu ipso exornare ab aeterno statuit, ex Scripturarum et Patrum nominatimque Augustini doctrina dicitur praedestinatio, electio, propositum. Unde haec nomina hisque gemina non uno semper, sed pro beneficiorum ratione, sensu nunc pleniore nunc minus pleno accipienda esse demonstratur. »

Praenotiones. 1°. Praedestinatio (προορισμός, ὁρισμός) significatione generica potest dici omne consilium Dei, quo in aeternitate disponit ac vult existentiam cuiuscumque sui operis ad extra. Est enim huiusmodi consilium profecto destinatio in mente divina, atque tum duratione tum ut causa, praecedens tota aeternitate ipsam operis existentiam; adeoque est praedestinatio. Sic Ambrosius in Hexaem. l. II. c. 5. n. 21. ideam ac voluntatem creatricem huius universi appellat praedestinationem, quatenus praecedit « consummationem operis; » sic et Dionysius divinas ideas adiuncta voluntate practicas vocat « praedefinitiones » seu « praedestinationes » προορισμούς.

2°. Sensu magis restricto et communi usu praedestinatio non dicitur nisi de dispositione operum Dei in ordine ad salutem aeternam creaturarum rationalium. Verumtamen ab Augustino et aliis Patribus eum secutis Deus quandoque dicitur praedestinare etiam ad interitum et ad poenam pro peccatis, quia poena sane opus Dei est praevisis peccatis dispositum ab aeterno; nulla vero ratione dici possunt praedestinata peccata, quia opus Dei non sunt: « damnandi praedestinati sunt propter iniquitatem superbiae » Aug. de pecc. mer. et remiss. l. II. n. 26. « Infidelitas non credentium evangelio nequaquam ex praedestinatione Dei generatur; bonorum enim Deus auctor est non malorum. Praedestinatio igitur Dei semper in bono est, aut ad retributionem iustitiae aut ad donationem pertinens gratiae » S. Prosper ad cap. XIV Gallor. « Dominus iniquos et impios praedestinavit ad interitum, quem ira iusti iudicis peccantibus reddidit; non ad interitum, quo in se iram Dei peccantium iniquitas provocavit » S. Fulgent. ad Monim. l. I. c. 26. Ex quibus liquidissimum est, Patribus numquam in mentem venisse eam significationem nominis praedestinatio, ut per particulam prae antecessio designetur non solum ad operis divini existentiam, sed etiam ad omnem operis humani praevisionem.

Porro usu apud Patres frequentiori et iam communi constitutio poenae ac damnationis appellatur reprobatio; nomen vero praedestinationis reservatum est pro dispositione operum Dei conducentium ad vitam aeternam, et vitae aeternae ipsius. Immo cum inter haec opera aliqua sint per se et ontologice naturalia, ac dona gratiae solum externae, quae praesupponuntur donis supernaturalibus, cuiusmodi beneficia per se naturalia computantur creatio ipsa, tempus et locus nascendi, conditio et mores parentum, bona indoles naturalis et alia plura: propterea ex usu ac modo disputandi solemniori penes Augustinum, quem alii saltem plerique sequuntur, praedestinatio consideratur quoad illa sola bona supernaturalia ordinata ad salutem aeternam, quae suppositis (pro praesenti statu naturae lapsae) generalibus fundamentis redemptionis, institutionis Ecclesiae et sacramentorum, praeparata sunt singulis hominibus.

Ulterius gratiae, ad quas praedestinatio refertur, adhuc considerari possunt primum, ut sunt praevenientes praescindendo ab effectu, ad quem dantur sive is obtineatur sive culpa hominis non obtineatur; deinde ut sunt gratiae coniunctae cum effectu. Possent quidem etiam priori sensu gratiae omnes dici praedestinatae; sunt enim profecto donum Dei ab aeterno dispositum. At quia gratiae non coniunctae cum effectu licet antecedente voluntate Dei ordinatae ad salutem, reipsa tamen ad salutem non conducunt; et quia in Scriptura ipsa expresse notatur hoc discrimen distinguendo vocatos et electos (Matth. XX. 16.): hinc praedestinatio non dicitur nisi de gratia quae suum obtinet effectum, et de ipsis bonis quae per gratiam conferuntur.

3°. Potissimum hic in considerationem venit definitio praedestinationis ab Augustino saepe repetita. Dicitur primo praedestinatio « praeparatio gratiae, » quae cum datur, in tempore habet effectum boni operis. Opus ipsum fidei, iustificationis, augmenti iustitiae, perseverantiae est opus Dei, sive considerentur actus fidei, charitatis et omnium aliarum virtutum, sive spectentur habitus a Deo nobis infusi. Hoc tamen non debet intelligi ita, quasi Deus in nobis faceret actus sine nobis, aut habitus gratiae adultis infunderetur sine praecedentibus liberis dispositionibus. Dicuntur actus ipsi opus Dei, et dicimur « creati in Christo Iesu in operibus bonis » (ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς ad opera bona) Eph. II. 10, quatenus Deus gratia sua facit, ut faciamus. « Velle et operari Deus operatur in nobis, non quia nos non volumus aut nos non agimus; sed quia sine ipsius adiutorio nec volumus aliquid boni nec agimus » Aug. de grat. Christi c. 25. « Plerumque ita loquitur Scriptura, ut quod dono Dei creatura facit, Deus facere dicatur.... quod dono ipsius tu facis, ille facere dicitur; quia sine illo tu non faceres, ergo Deus facere dicitur, cum tu facis » id. in Ps. 58 n. 5. (cf. supra p. 429. 430.). Non igitur solum gratia, quae in nobis sine nobis a Deo diffunditur; sed bona etiam quae per gratiam libere facimus, opus sunt Dei: et proinde horum operum in praescientia Dei dispositio iuxta sensum et modum loquendi Augustini est praedestinatio.

Ex diversitate qua terminus praedestinationis est opus Dei, patet, praescientiam quam Augustinus ad omnem praedestinationem requirit, et in qua Deus dicitur futura sua opera disponere, non uno semper modo esse intelligendam; sed aliter atque aliter, prout terminus praedisponendus est vel opus Dei solius nulla supposita causa ex parte hominis, vel opus Dei viribus gratiae a Deo superadditis per nos libere faciendum, vel opus Dei solius sed praesuppositis nostris liberis actibus tamquam dispositionibus vel meritis secundum ordinem divinae providentiae requisitis. Ideo frustra sunt theologi, qui praescientiam illam praedestinationi suppositam penes Augustinum contendunt alii quidem, esse scientiam simplicis intelligentiae, alii esse scientiam mediam, alii esse scientiam visionis; est enim, ut dixi, pro diversitate praedestinati operis Dei diversa.

Ut ex dictis iam constat, praedestinatio considerari potest vel incomplete prae singulis operibus supernaturalibus in consilio divino ad salutem creaturae rationalis praedispositis; vel complete, ut refertur ad totam seriem horum operum Dei a prima vocatione usque ab beatitudinem et gloriam aeternam. Hinc duplex est penes Augustinum definitio praedestinationis. De priori modo incomplete spectato dicitur: « in sua quae falli mutarique non potest praescientia, opera sua futura disponere, id omnino nec aliud quidquam est praedestinare. Sicut autem ille quem castum futurum esse praescivit, quamvis id incertum habeat, agit ut castus sit; ita ille quem castum futurum praedestinavit, quamvis id incertum habeat, non ideo non agit, ut castus sit, quoniam Dei dono se audit futurum esse quod erit » de Dono persev. c. 17. n. 41. Ad praedestinationem altero modo et plene spectatam pertinet definitio: « haec praedestinatio Sanctorum nihil aliud est, quam praescientia scilicet et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur » ib. c. 14. n. 35. Patet, ab Augustino spectari in recto donum seu rem praedestinatam, quae dici solet praedestinationis terminus, et in obliquo personam quae praedestinatur ad donum seu ad terminum, et quae ab aliquibus vocatur praedestinationis obiectum. S. Thomas autem ordine inverso considerat in recto obiectum, in obliquo terminum, cum praedestinationem plene spectatam definit: « praedestinatio est quaedam ratio ordinis aliquorum in salutem aeternam in mente divina existens » 1. q. 23. a. 2.

4°. Dum affirmamus, dona omnia supernaturalia quae effectum, ad quem a Deo dantur, re ipsa consequuntur, dici praedestinata; eo ipso utique non negamus, recte a theologis et in usu communi praedestinationem et praedestinatos simpliciter solum dici, ubi ultimus effectus vitae aeternae, ad quem ceteri ordinantur, reipsa obtinetur. Neque ergo etiam negamus, dona supernaturalia in iis solis, qui ad gloriam praedestinati sunt, recte dici effectum praedestinationis simpliciter et absolute ita appellatae; in aliis vero posse vocari effectus communis providentiae. Attamen contendimus, in Scripturis et iuxta doctrinam Augustini praedestinationem frequenter spectari solum prae effectu proximo fidei, iustificationis, et augmenti iustitiae; atque adeo sumi sensu minus pleno sine respectu ad realem consecutionem ultimi termini. His tum pro praesenti tum pro sequentibus thesibus praenotatis accedimus ad demonstrationem.

I. Erraret maxime et percipiendo genuino sensui vias obstrueret, qui accederet ad Scripturarum et Patrum lectionem praeconcepta opinione, nominibus in thesi commemoratis designari semper vel saltem plerumque divinum decretum aeternae gloriae per se spectatae¹ eo modo, quo a theologis de praedestinatione ad gloriam disputatur. Adhibentur ea vocabula in Scripturis numquam quidem de voluntate Dei antecedente et conditionata, quae effectum non habeat, sed constanter de voluntate Dei efficaci; at omnino frequenter ad beneficia supernaturalia referuntur communia omnibus Christianis, vel saltem Christianis iustis. Sic manifesto adhibentur vocabula praedestinatio et praedestinati Eph. I. 5. 11; 1. Cor. II. 7. ²; propositum Rom. IX.11; Eph.

I. 11; 2. Tim. I. 9; electio et electi Rom. IX. 11; XI. 5. 7. 28; 1. Thess. I. 4; Rom. VIII. 33; XVI. 13; Coloss. III. 12; Tit. I. 1; 1. Pet. I. 1; salvati salute inchoata dicuntur omnes Christiani Act. II. 47; Rom. VIII. 24; Eph. II. 5. 8; 2. Tim. I. 9; Tit. III. 5. ³.

II. Iuxta hunc modum loquendi Scripturarum etiam Patres et Augustinus nominatim usurparunt nomina praedestinationis, electionis, et propositi, ut facile multis testimoniis demonstrari potest, ex quibus pauca seligemus.

1°. Praedestinationem penes Augustinum esse aeternum divinae voluntatis consilium non modo illud, quo gloriam ipsam conferre hominibus statuit; sed illud etiam, quo fidei initium eiusque incrementum, iustificationem, perseverantiam in sua praescientia praeparavit, est extra controversiam. Putant vero theologi illi, qui ubique praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita reperire vellent, dona haec omnia ab Augustino non dici praedestinata, nisi quatenus in divino decreto cum salute ita nectantur, ut Deus antecedenter praedestinans absoluta voluntate ad gloriam coelestem, ex hac praecedente praedestinatione ad gloriam demum statuat conferre illa dona tamquam media ad finem praedestinatum. Affirmamus contra, ab Augustino haec omnia (excepta perseverantia) saepe dici praedestinata, etiamsi cum aeternae salutis consecutione non nectantur. Multo ergo minus verum est, haec eadem dona solum eatenus dici praedestinata, quatenus proficiscantur ex absoluta antecedente praedestinatione ad gloriam aeternam. Manifestum id esse debet legentibus libros Augustini de Praedestinatione Sanctorum, et de Dono (Bono) perseverantiae; Fulgentii l. I. ad Monimum et epilogum libri de Incarnat. et gratia; Prosperi responsiones ad cap. Gall. XV. et ad Excerpt. Genuens. IX.

In primis⁴ enim Augustinus generatim definit, nullam in tempore conferri gratiam nec conferri posse, quin ei respondeat aeterna Dei praedestinatio. « Inter gratiam et praedestinationem, inquit, hoc tantum interest, quod praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero iam ipsa donatio » Praedest. SS. c. 10. « Praedestinatio Dei quae in bono est, gratiae est praeparatio; gratia vero est ipsius praedestinationis effectus » ibid. In libro de Dono persever. c. 14. seqq. singulas enumerat virtutes, quas omnes docet a Deo praedestinari eo ipso, quod Dei dona sunt, et quod Deus ea se daturum esse praescivit; hoc enim duplici charactere iuxta constantem Augustini definitionem notio praedestinationis absolvitur. « Quod dixi, inquit, de castitate (eam esse praedestinatam), hoc de fide, hoc de pietate, hoc de charitate, de perseverantia; et ne pergam per singula, hoc de omni obedientia qua obeditur Deo, veracissime dici potest. Sed ii (Semipelagiani) qui solum initium fidei et usque in finem perseverantiam sic in nostra constituunt potestate, ut Dei dona esse non putent... cetera vero ipsum dare concedunt, cum ab illo impetrantur credentis fide... an forte nec ipsa (haec cetera) dicunt praedestinata? Ergo nec dantur a Deo, aut ea se daturum esse nescivit. Quod si et dantur et ea se daturum esse praescivit, profecto praedestinavit » de Dono persev. c. 17. n. 42. Gratia fidei et iustificationis cuiuscumque Christiani, quatenus ea consideratur in praescientia et voluntate aeterna decernente haec dona conferre in tempore, vocatur praedestinatio Sanctorum ⁵. « Ea gratia (h. e. dono tam gratuito) fit ab initio fidei suae homo quicumque Christianus, qua gratia ille homo ab initio suo factus est Christus... eodem Spiritu fit in nobis remissio peccatorum, quo Spiritu factum est, ut nullum haberet ille peccatum. Haec se Deus esse facturum profecto praescivit: ipsa est igitur praedestinatio Sanctorum » de Praed. SS. n. 31.

Est itaque undequaque evidens, iuxta Augustini loquendi sentiendique modum tam late patere praedestinationem , quam late patet gratiarum varietas, quae quibusvis hominibus cum ipso proximo effectu conferuntur.

Eodem modo sentit et loquitur S. Fulgentius. « Haec autem omnia, id est et vocationis nostrae initia et iustificationis augmenta et glorificationis praemia in praedestinatione semper Deus habuit, quia et in vocatione et in iustificatione et in glorificatione Sanctorum gratiae suae opera futura praescivit » ad Monimum 1. I. c. 11; cf. epilog. de Incarn. et grat.

Sine dubio dona illa praedestinata in multis non tamen in omnibus cumulantur dono perseverantiae, quod et ipsum sicut in tempore donatur, ita ab aeterno praedestinatur. Quia igitur Augustinus adversus Pelagianorum reliquias initium fidei et perseverantiam in fide potissimum prae oculis habet ut dona Dei, atque eo ipso ut praedestinata; ex huiusmodi locis nonnulli theologi inducti sunt in opinionem, ab Augustino praedestinata solum dici dona coniuncta cum perseverantia et consequenter cum gloria aeterna. Ad praedestinationem hoc modo consideratam pertinet illa celebris definitio superius descripta (ex 1. de Dono persev. c. 14.), ubi includendo perseverantiam praedestinatio dicitur « praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur. » Hoc etiam modo spectat praedestinationem toto fere libro de Corrept. et grat. inde a capite VI. At ratio, cur gratia et dona multiplicia dicantur praedestinata, iuxta doctrinam Augustini certissime non est posita in connexione cum perseverantia, multo vero minus in derivatione ab antecedente praedestinatione ad gloriam. Essentiam enim praedestinationis, ut evidenter constat ex dictis, Augustinus unice in eo collocat, quod: donum Dei sit supernaturale effectu ipso collatum in tempore et ab aeterno praeparatum in divina praescientia; unde et praedestinationem Sanctorum appellat, qua praeparatur fides et qua praeparatur remissio peccatorum « cuiuscumque Christiani, » nulla habita ratione perseverantiae et praedestinationis ad gloriam (Praed. SS. n. 31.).

2°. Electionem ab Augustino frequentissime intelligi de electione ad gratiam fidei et iustificationis constabit vel sola capita 17-19. de Praed. SS. legentibus, ubi nihil repetit frequentius, quam quod fiunt electi vocatione ad fidem, et electi dicuntur omnes, quibus fides donatur. « Intelligimus vocationem, qua fiunt electi, non qui eliguntur quia crediderunt; sed qui eliguntur, ut credant⁶. » « Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Quod profecto si propterea dictum est, quia praescivit Deus credituros, non quia facturus fuerat ipse credentes; contra istam praescientiam loquitur Filius Dei: non vos me elegistis. » « Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati. Non ergo quia futuri eramus, sed ut essemus. Nempe certum est, nempe manifestum est: ideo quippe tales eramus futuri, quia elegit ipse praedestinans, ut tales per gratiam eius essemus » etc. Ita etiam in Io. tract. 86. n. 2. « Non vos me elegistis, sed ego elegi vos. Haec est illa ineffabilis gratia... Neque enim iam credideramus in eum, ut eligeret nos; nam si credentes elegit (ut aiebant Semipelagiani), electos elegit ⁷... Non electi sunt, quia boni fuerunt; qui boni non essent, nisi electi essent... Quid ergo dicturi sumus audiendo, non vos me elegistis? nisi quia mali eramus, et electi sumus, ut boni per gratiam nos eligentis essemus. » Sententiae descriptae per se sunt clarissimae; verum hic iterum lubentes concedimus, apud Augustinum electionem utique in locis aliis etiam referri ad donum perseverantiae, immo et gloriae; ut in ipso libro citato de Praed. SS. in extremis sententiis capitis XVI. et alibi.

3°. Quod spectat postremo ad locutiones desumptas ex Apostolo Paulo, ubi appellatur vocatio secundum propositum, vocatio sine poenitentia; non modo Iansenius, sed theologi etiam catholici non pauci statuunt, ab Augustino nulla dona dici praedestinata, nisi quae conferuntur secundum propositum; propositum autem aiunt penes Augustinum semper intelligi praedestinationem ad gloriam; unde concludunt, dona omnia eatenus solum dici praedestinata, quatenus proficiscantur ex proposito i. e. secundum eorum interpretationem ex antecedente voluntate efficaci et ex absoluta praedestinatione ad gloriam. At vero tota haec videtur interpretatio praeconcepto systemati accommodata, non autem ex ipsius Augustini sententiis et contextibus deducta.

Verissime quidem propositum et praedestinatio apud Augustinum synonyma esse dicuntur. Et ideo sicut praedestinatio ex demonstratis, ita etiam propositum significat aeternam misericordem Dei voluntatem conferendi dona supernaturalia in tempore, quae voluntas non sit solum antecedens et conditionata effectu caritura; sed sit voluntas efficax, h. e. reipsa efficiens suum terminum. Quod ergo de praedestinatione diximus, idem valet de his aliis formulis; in usu nempe loquendi Augustiniano etiam propositum et vocatio sine poenitentia tam late patet, quam multiplicia sunt dona supernaturalia, quae hominibus non solum per gratiam praevenientem offeruntur, sed effectu ipso conferuntur. Res haec est evidentissima ex 1. de Praed. SS. c.16. n. 32. coll. c. 15. n. 31. Loquitur ibi Augustinus de praedestinatione et vocatione, ut credamus et ut membra simus Christi, conformes Christo per iustitiam quae ex fide est, de praedestinatione inquam et vocatione omnium illorum, qui credunt et qui iustificantur in Christo; non autem solum de iis, qui praedestinati sunt etiam ad perseverantiam et ad gloriam. Illos autem omnes credentes, ait, vocatos esse secundum propositum: atque ideo nomine vocatorum secundum propositum non distinguit praedestinatos ad gloriam ab aliis non praedestinatis ad gloriam; sed immo omnes credentes et iustificatos tamquam vocatos secundum propositum distinguit ab iis, qui vocati credere noluerunt. « Vocat Deus praedestinatos multos filios suos, inquit, ut eos faciat membra praedestinati unici Filii sui; non ea vocatione, qua vocati sunt et qui noluerunt venire ad nuptias, illa quippe vocatione et Iudaei vocati sunt... Ipsis vocatis, ait Apostolus (esse Christum Dei virtutem), ut illos (alios quibus Christus est scandalum et stultitia) ostenderet non vocatos, sciens esse quandam certam vocationem eorum, qui secundum propositum vocati sunt... Dixit ergo: sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens » Praed. SS. n. 32. Cui quaeso non est evidens, vocationem secundum propositum hic dici quamvis vocationem efficacem? Ita pariter ex eo, quod Paulus gratias agit Deo pro fide omnium Thessalonicensium, Augustinus concludit, fidem non profecto solum praedestinatorum sed omnium credentium esse donum Dei ex vocatione secundum propositum. « Deus igitur, infert S. Doctor, operatur in cordibus hominum vocatione illa secundum propositum suum, de qua multum locuti sumus, ut non inaniter audiant evangelium, sed eo audito convertantur et credant » ibid. n. 39. Vocationem eandem efficacem credentium omnium paulo superius appellaverat vocationem sine poenitentia. « Nec quia credidimus sed ut credamus, vocamur; atque illa vocatione, quae sine poenitentia est, id prorsus agitur et peragitur, ut credamus » ib. n. 38.

Frustra obiicerentur loca Augustini, ubi propositum et donum sine poenitentia refertur etiam ad perseverantiam et inclusive ad gloriam. De Dono persev. cc. 7. 13. 14. 17; de Corrept. et grat. passim, maxime cc. 10–13. Nemo enim negat, propositum, sicut diximus de nominibus praedestinationis et electionis, etiam ad haec dona praecipua perseverantiae et coronae aeternae pertinere. Dignum tamen animadversione est, quod in libris Augustini contra Pelagianos et Massilienses praedestinatio et propositum numquam referatur ad gloriam per se et seorsim spectatam, quin includatur simul praedestinatio et propositum collationis gratiae ac meritorum.

Illud unum in thesi affirmamus et allatis testimoniis clare demonstravimus, nomina praedestinationis, electionis, propositi divini adhiberi ab Augustino etiam de consilio conferendi dona quaecumque supernaturalia per se et non ratione perseverantiae et gloriae praedestinatae; adeoque falsum esse, dona alia ab Augustino solum dici praedestinata, quatenus decernantur et conferantur ex antecedente praedestinatione ad gloriam.Vide Tricassin. de Praedestinat. p. 847. sqq.; 417. sqq.; I.B. Faure ad Enchirid. c.98. nota 2°.