Tractatus de Deo uno secundum naturam

De temporalium coexistentia cum divina aeternitate.

« Ex propria ratione incommutabilis aeternitatis Dei consequitur. » omnia existentia in aliqua temporis differentia coexistere secundum » suum esse actuale toti aeternitati divinae quamvis non ab aeterno; » secundum cognoscibilitatem vero ipsius esse actualis obversari incommutabili conspectui Dei ab aeterno. Quae quidem propria notio coexistentiae cum aeternitate ex disertis SS. Patrum testimoniis demonstratur. »

De omnium temporum et rerum, quae contingunt in tempore, comprehensione in aeternitate divina inter antiquiores quosdam theologos litigiose disputatum est, cum alii affirmarent omnia, quae aliquando existunt in tempore, secundum ipsum suum esse reale comprehensa esse et semper fuisse « in mensura aeternitatis », et « secundum suum esse reale ab aeterno habere coexistentiam in ipsa aeternitate »¹ ; alii contra defenderent, omnia in tempore existentia aeternitati divinae (seu quod prorsus idem est, substantiae Dei entis necessarii et immutabilis, in quo nulla possibilis est successio) utique coexistere secundum suum esse reale, quando actu existunt; sed quia actu non existunt ab aeterno, ideo hoc esse reale non habere coexistentiam in aeternitate ab aeterno: divinum tamen intuitum incommutabiliter ferri ab aeterno in triplicem statum contingentium in tempore, ut scilicet pro diversa differentia temporis sunt adhuc futura, sunt actu existentia, sunt praeterita. Dummodo habeatur genuina notio divinae aeternitatis, quae nihil est aliud quam ipsum necessarium et immutabile Esse divinum, est haec res ita per se evidens, ut numquam debuisset in controversiam vocari. Est tamen distincta quaestionis declaratio utilis maxime in hunc finem, ut recte concipiatur ratio, qua se habet obiectum scientiae Dei, quae ab aeterno fertur in ipsam rei existentiam contingentem in tempore et dicitur scientia visionis, ab his quippe notionibus pendet intelligentia aliarum gravium quaestionum, et nominatim conciliatio libertatis creatae cum incommutabili praescientia vel potius scientia Dei.

I. Ut patet ex declarato statu quaestionis,a²³ omnium quae aliquando sunt, erunt et fuerunt, praesentia in aeternitate Dei intelligi potest dupliciter: primo ita, ut praesentia sit coexistentia rerum cum aeternitate in ipsarum esse actuali; deinde ita, ut praesentia intelligatur aeterna in idea, scientia, et visione divina pro quovis statu praeteriti, praesentis et futuri, quo res quandocumque se habent. De his ex ipso conceptu aeternitatis in superiori thesi n. I. declarato manifesta omnino sunt sequentia.

1°. Quidquid incipit existere, et quidquid existit cum tempore et in tempore, necessario coexistit aeternitati seu durationi aeternae Dei, quae nihil est aliud quam ipsum Esse divinum, quatenus totum simul immutabiliter et interminabiliter permanens. Coexistit autem res temporaria secundum suam existentiam in actu spectata ipsi Esse aeterno sive durationi aeternae Dei pro eo tantum tempore, quo ipsa temporaria existentia durat; et vero coexistit res vel permanenter vel successive, prout in se durationem habet vel permanentem vel successivam. Successiva nimirum est coexistentia non quasi successio esset in ipsa duratione aeterna; sed⁴ quatenus successio est in termino coexistente, cuius singulae durationis partes durationi aeternae pro eo tempore solum, quo actu sunt, coexistunt in realitate actuali. Igitur hac actuali realitate spectata, quae nunc sunt, coexistunt aeternitati Dei; quae praeterierunt et non sunt amplius, coexistebant tunc quando erant, eidem aeternitati immutabili; quae nondum actu sed futura sunt, coexistent eidem aeternitati tunc, quando erunt: non autem praeterita uni parti, praesentia alteri, et futura iterum alteri parti durationis aeternae coexistunt, cum aeternitas divina nullas partes habeat⁵. Si igitur aeternitas consideretur secundum se, et ut est Esse permanens, quaevis res temporaria aliquando existens coexistit toti aeternitati; si vero considerentur durationes possibiles successivae, quae possent maiores ac maiores in indefinitum aeternitati coexistere, et cum his possibilibus durationibus conferatur actualis duratio rei temporariae, sic haec duratio temporaria dicitur non toti aeternitati coexistere. Quae universa ratio coexistendi exprimi potest hac formula: temporaria omnia coexistunt toti aeternitati Dei, sed non totaliter.

2°. Si spectetur esse creatum et temporarium, quatenus subest scientiae et visioni divinae, haec sane scientia eo ipso, quod est aeterna et citra omnem successionem, eodem semper modo se habet, sive creatum esse sit adhuc in se futurum, sive iam in actu, sive praeteritum. Pro unoquoque ergo suo statu ab aeterno et sine mutatione praesens est voluntati vel disponenti vel permittenti, et scientiae divinae, quae illud ab aeterno et in aeternum intuetur pro una temporis differentia ut futurum, pro alia ut actu existens, pro alia ut praeteritum. « Futura nondum sint, et praesentia iam sint, et praeterita iam non sint, ipse vero haec omnia stabili et sempiterna praesentia comprehendit. Nec aliter nunc, aliter antea, et aliter postea, quoniam non sicut nostra ita quoque eius scientia trium temporum, praesentis videlicet, praeteriti, vel futuri varietate mutatur, apud quem non est transmutatio nec momenti obumbratio » Augustin. Civ. Dei XI. 21. Secundum suam igitur cognoscibilitatem esse creatum praesens est non solum toti aeternitati, sed etiam totaliter. Igitur, ut loquitur S. Thomas cont. gent. 1. I. c. 66, « quidquid per totum decursum temporis agitur, divinus intellectus in tota sua aeternitate intuetur, quasi praesens; nec tamen, quod quadam parte temporis agitur, semper fuit existens. » Ratio autem et fundamentum huius praesentiae aeternae est, quia ab aeterno verum erat, tale esse creatum pro determinata temporis differentia esse existens, pro alia praeteritum, pro alia futurum, quas omnes differentias aeterna Dei scientia eodem semper modo intuetur. De hac re inferius dicendum erit, ubi tractabimus de scientia Dei.

II. Declaratae hactenus notionis veritas de coexistentia temporalium cum divina aeternitate confirmatur ex ss. Patrum doctrina diserta. Patres enim, ubi de rerum omnium praesentia in Dei aeternitate loquuntur, constanter eam spectant in connexione cum voluntate vel permissione et cum scientia, ac sub scientia aeterna. « Nihil non semper cum Deo fuit, quidquid in rebus est; quae etsi ad creationem sui coepta sunt, non sunt tamen ad Dei vel scientiam vel potestatem inchoata. Et testis est nobis propheta dicens: Deus qui fecit omnia, quae futura sunt⁶. Quae enim futura sunt, licet in eo quod creanda sunt, adhuc fient; Deo tamen, cui in creandis rebus nihil novum aut repens (al. recens) est, iam facta sunt, cum et temporum dispensatio est, ut creentur, et iam in divinae virtutis praesciente efficientia sint creata..... Omnis horum praeparatio Deo est coaeterna » Hilarius de Trin. l. XII. n. 39. Ita etiam Ambrosius de Fide ad Gratian. l. I. c. 15. al 7. « Deo, quae sunt futura, praesentia sunt, et ei cui praecognita sunt omnia, ventura pro factis sunt, sicut scriptum est: qui fecit, quae ventura sunt. » Augustinus frequenter haec declarat. « Ubi et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt, quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens, temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta » Aug. Civ. Dei X. 12. Luculentissime de re agit l. II. ad Simplician. q. 2. n. 2, ubi ostendit, quare in Deo potius scientia quam praescientia sit dicenda. « Si enim scientia Dei, inquit, res ipsas habet, non sunt ei futurae sed praesentes, ac per hoc non iam praescientia sed tantum scientia dici potest. Si autem sicut in ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt quae futura sunt, sed ea praevenit sciendo; bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentem scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei, quod absurdissimum atque falsissimum est. » Si igitur praescientia et scientia dicuntur ratione ipsius cognoscentis, quod in eo aliter se habeat praescientia, dum res nondum sunt in propria existentia; et aliter scientia, dum iam existunt: negandum est, in Deo esse praescientiam. Nam in eo nulla est successio ab imperfectiore cognitione ad perfectiorem; sed eodem semper modo res omnes pro omni suo statu scientiae aeternae et immutabili praesentes sunt. Si tamen diversus status rerum consideratur, nihil impedit, quominus cognitio, cui subest status rerum ut adhuc futurarum, praescientia, et eadem, quatenus ei subest status rerum ut iam existentium, scientia dicatur. Quia vero ad statum utrumque intuitus Dei fertur ab aeterno, successio non est in cognitione divina sed in rebus cognitis.

Imitantur Augustinum in hoc modo verissimo scientiam Dei considerandi multi Patres alii, ut Gregorius M. Moral. l. XX. n. 63. ed. Maur. « Quomodo (Deus) est praescius, inquit, dum nulla nisi quae futura sunt, praesciantur; et scimus, quia Deo futurum nihil est, ante cuius oculos praeterita nulla sunt, praesentia non transeunt, futura non veniunt; quippe quia omne, quod nobis fuit et erit, in eius conspectu praesto est, et omne quod praesens est, scire potest potius quam praescire....... Et quia ea quae nobis futura sunt, videt, quae tamen ipsi semper praesto sunt, praescius dicitur; quamvis nequaquam futurum praevideat, quod praesens videt. Nam et quaeque sunt, non in aeternitate eius ideo videntur, quia (iam actu) sunt, sed ideo (infallibili consequentia) sunt, quia videntur⁷.... In illo enim nec praeterita nec futura reperiri queunt, sed cuncta mutabilia immutabiliter durant, et quae in se ipsis simul existere non possunt, illi simul omnia assistunt. » Ita et Boëthius de Consol. l. V. pros. 6. et Anselmus de casu diaboli c. 21. scientiam potius quam praescientiam in Deo esse docent ideo, quia « scientia eius infinita praeteriti ac futuri spatia complectens omnia, quasi iam gerantur, in simplici cognitione considerat. » Qui plura desiderat, legat Didacum Ruiz de scientia Dei disp. 28. sect. 4. et disp. 25. sect. 4.

Haec itaque sunt, quae Patres disertissime docent: a) res temporariae, si « in se ipsis, secundum creationem, in eo quod creandae sunt, in ordine temporalium creaturarum, » h. e. in reali existentia spectentur, non coexistunt aeternitati divinae, nisi quando iam existunt in se ipsis. At vero b) si tempora et quae sunt in tempore, considerentur, ut subsunt « Dei scientiae, oculis, conspectui, consilio, dispositioni, praeparationi, dispensationi, potestati, praescienti efficientiae », ita omnia tempora et quae fiunt in tempore, ab aeterno et eodem semper modo simul omnia praesentia sunt scientiae ac potestati Dei, atque ex parte divinae virtutis et efficientiae iam facta, iam creata sunt⁸, quia eorum praeparatio Deo est coaeterna. Unde c) obiectum divini conspectus immutabilis et eodem semper modo se habentis est ab aeterno ipsum reale esse eorum omnium, quae fiunt et sunt in tempore, licet illud esse in se non existat ab aeterno; quia Deus « non secundum trium temporum varietatem, non aliter nunc aliter antea, non uno modo secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentem scientiam ea sentit, sed omnia stabili et sempiterna praesentia comprehendit. » Hinc d) esse rerum secundum suam cognoscibilitatem, sive hoc verum, quod tales res, tales actiones creaturarum contingentes vel etiam liberae pro certa temporis differentia existunt, hoc inquam cognoscibile esse rerum est ab aeterno obiectum (secundarium) et terminus divini intuitus; non autem tum primum incipit esse divinae intuitionis obiectum, cum sua incipit realis existentia. Quare existentia actualis in tempore est quidem ratio, cur ab aeterno verum sit, talem rem pro tali temporis differentia actu existere; et ideo actualis existentia rei in tempore est ratio, cur res eadem sit in aeterno statu cognoscibilitatis, etiam dum res nondum actu existit; ac proinde existentia actualis in tempore est conditio, sine qua illa existentia non esset obiectum aeternae visionis divinae. Attamen divinae intuitionis sive causa sive conditio non est actualis existentia ita, ut non sit intuitio nisi tum primum, cum res in se actu existit. Igitur praesentia rerum secundum esse cognoscibile in aeternitate, ratione praecedit visionem divinam; sed divina visio non solum ratione verum et tota aeternitate, ut loquitur Augustinus (Civ. Dei XII. 25.), praecedit actualem rerum existentiam. Totum potest exprimi hac formula: coexistentia actualis non est conditio necessaria aeternae intuitionis divinae; existentia actualis in tempore est fundamentum aeternae cognoscibilitatis et relationis ad intuitionem divinam; existentia actualis secundum relationem cognoscibilitatis praesens est aeternitati divinae toti et totaliter.

Hinc patet, quomodo nulla sit contradictio realis inter PP. plurimos suo loco afferendos, qui solent affirmare nominatim de actibus liberis creaturarum: non ideo esse illos actus, quia videntur a Deo; sed ideo videri, quia sunt; et inter Gregorium M. quem audivimus docentem: « quaeque sunt, non in aeternitate eius ideo videntur, quia sunt; sed ideo sunt, quia videntur. » Gregorius enim manifesto loquitur de actuali coexistentia⁹, de qua est ex dictis verissimum, non ideo res videri a Deo, quia iam actu sunt; sed immo inde, quod Deus ab aeterno res videt, consequens est infallibile. et consequentia necessaria, ut res pro temporis differentia actu .existant et ita existant, pro qua Deus et sicut Deus eas existentes videt¹⁰. Patres vero alii considerant rerum existentiam, quatenus est fundamentum, cur res tamquam existentes sint cognoscibiles, et hoc sensu ratione prior est veritas existentiae pro aliqua temporis differentia, quam eiusdem intuitio: proindeque res non ideo sunt, quia videntur; sed quia aliquando sunt, ideo ab aeterno videntur.

Post haec omnia manifestum esse puto, illius sententiae: « res omnes sunt divinae aeternitati praesentes, » non hanc posse admitti interpretationem, ut intelligatur coexistentia rerum ab aeterno. Sed supposita veritate, quod res quando sunt, coexistunt aeternitati modo supra explicato, dissidium totum ad hoc revocatur: utrum dicendum sit, praesentiam rerum in aeternitate nihil esse aliud, quam quod res cognoscuntur a Deo cognitione aeterna, in qua nulla est successio; an potius loquendum ita sit: illud ipsum esse actuale, quod secundum realem existentiam incipit in tempore, secundum cognoscibilitatem suam ab aeterno subest divinae intuitioni. Si illi, qui primo modo loquuntur, simul defendunt, res contingentes et nominatim actus liberos non cognosci a Deo ab aeterno, quatenus sunt in se ipsis, sed quatenus Deus comprehendit totam efficaciam causae, ut nonnullis placuit; discrimen inter priorem et posteriorem sententiam esset reale: si vero conceditur, quod nos infra demonstrabimus, ipsum esse actuale adeoque etiam actum contingentem et liberum in se cognoscibilem esse obiectum divinae intuitionis ab aeterno, quia ab aeterno verum est, hunc actum pro tali tempore existere; discrimen inter utramque sententiam illam evadit verbale, et lis tota erit de modo loquendi. Non potest tamen negari, secundum dicendi modum esse longe clariorem et distinctiorem.