Tractatus de Deo uno secundum naturam

De ratione, qua Deus licet clare visus sit tamen beatis incomprehensibilis.

« Quamvis beati Deum in ipsa eius essentia intuitive videant, est tamen Deus omni creato intellectui incomprehensibilis. Ratio vero propria incomprehensibilitatis est, quod Deus sicut perfectione, ita intrinseca cognoscibilitate est infinitus, atque ideo ab intellectu creato non potest cognosci intensive, quantum est cognoscibilis; unde consequitur, per intuitivam visionem divinae essentiae in se ipsa ab intellectu creato extensive non videri omnia, quorum ipsamet essentia divina est exemplar, seu quae in divina essentia sunt eminenter. »

I. Sicut comprehensio in rebus corporeis dupliciter dicitur tum de rei apprehensione tum de plena unius in altero inclusione: ita ad horum analogiam in spiritualibus et intellectualibus usu etiam ecclesiastico significatio eiusdem vocabuli duplex est, nominatim quando de comprehensione Dei agitur. Sumitur enim aliquando pro assecutione finis methaphora derivata a cursoribus in stadio: « sic currite, ut comprehendatis » 1. Cor. IX. 24; Phil. III. 12. 13. Unde omnes qui ad ultimum finem pervenerunt, dicuntur beati comprehensores. « Hoc modo comprehensio est una de tribus dotibus animae (beatae), quae respondet spei, sicut visio fidei, et fruitio charitati…. Haec tria habent beati in Deo, quia et vident ipsum, et videndo tenent sibi praesentem in potestate habentes semper eum videre, et tenentes fruuntur sicut ultimo fine desiderium implente » S. Th. 1. q. 12. a. 7. ad 1. Ex hoc ipso patet, comprehensionem intelligi longe alio et strictiori sensu, quando Deus a nullo intellectu creato etiam in suprema elevatione supernaturali constituto comprehendi posse et simpliciter incomprehensibilis esse praedicatur.

1°. In Concilio Lateranensi IV. professio haec est: « firmiter credimus et simpliciter profitemur, quod unus solus est verus Deus, aeternus, immensus et incommutabilis, incomprehensibilis, omnipotens, et ineffabilis » cap. Firmiter. Sicut hic attributa aeternitatis, immensitatis etc. intelligenda sunt absoluta non vero solum secundum quid, ita etiam quae ad intellectum referuntur incomprehensibilitas et ineffabilitas, intelligi debent prae quovis intellectu qui ab intellectu divino infinito sit distinctus ¹, non autem prae aliquo solum intellectu, vel prae viribus solum naturalibus. Hoc enim modo secundum quid etiam de angelo posset praedicari incomprehensibilitas; nec esset attributum proprie divinum exprimens Dei infinitatem, prouti in illa declaratione Concilii intenditur. Adeoque censendum est omnino contrarium ei, quod dixit Vasquez (disp. 42. c. 3. n. 10.). Ait: « cum (a Concilio Deus) dicatur ineffabilis, et tamen lumine gloriae beati sicut clare vident, sic etiam lingua mentis ipsum effari et exprimere possint sicuti est, nec ipsis dicatur mente ineffabilis; sic etiam nec ipsis dicetur incomprehensibilis. » Atqui sicut Deus beatis in lumine gloriae est aliquo vero sensu incomprehensibilis, quod sane Vasquez ipse non negat: ita eodem prorsus sensu est ipsis ineffabilis; haec enim duo incomprehensibilitas et ineffabilitas aequaliter se habent, seu potius quod est aliquo sensu incomprehensibile, eodem sensu est a fortiori ineffabile. Eo igitur sensu, quo dicit Vasquez beatos mente effari Deum sicut est, utique eum etiam comprehendunt; sed haec comprehensio non est aliud quam visio intuitiva Dei, sicuti est. Illo autem sensu strictiori, quo Deus absolute incomprehensibilis praedicatur, omnino sicut sibi soli comprehensibilis, ita sibi soli effabilis est. Hoc enim plenum effari divinum relative spectatum in Patre est expressio seu generatio Verbi consubstantialis, spectatum absolute est ipsamet divina comprehensio (cf. supra p. 162. 163.).

2°. In Scriptura incomprehensibilitas Dei exprimitur primum implicite, ubicumque infinita Dei perfectio declaratur. Explicite deinde praedicatur Deus incomprehensibilis; cum perfectionibus enim soli Deo propriis coniungunt Scripturae inaccessibilem cognoscibilitatem seu lucem Dei: « solus potens…. qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem ² » Tim. VI. 16. Pariter ex altitudine seu profunditate perfectionis infertur incomprehensibilitas consiliorum eius: « o altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei ³; quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, et investigabiles viae eius! » Rom. XI. 33. Eodem sensu dicitur fortissimus, magnus et potens, Dominus exercituum « magnus consilio, et incomprehensibilis cogitatu » Ierem. XXXII. 18. 19. ⁴. Est nimirum haec altitudo divitiarum (βάθος πλούτου), quam solus Spiritus Dei scrutatur: « Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei » (τὰ βάθη τοῦ θεοῦ) 1. Cor. II. 10. (Vide de hoc loco Tract. de Trin. th. XVII.)

In libro Iob Sophar Naamathites ex infinitate declarat incomprehensibilitatem Dei: « forsitan vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum omnipotentem reperies? ⁵ excelsior coelo est…. profundior inferno…. longior terra…. et latior mari » Iob XI. 7-9. Priora duo incisa ex hebraico ad litteram verti possunt: « an profundum Dei reperies? an ad finem (ad extremum perfectionis) Dei pertinges? » Utroque in inciso profundum Dei et finis in perfectione Dei est infinita perfectio Dei, quam nullus intellectus creatus, nulla perscrutatio secundum totam cognoscibilitatem eius penetrare potest. Opponitur haec descriptio incomprehensibilitatis comprehensioni, ut eam Augustinus definivit: « comprehenditur, cuius fines circumspici possunt; » « si quidquid scientia scientis comprehensione finitur, profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est » Aug. ep. 147. n. 21; Civ. Dei XII. 18. Cf. S. Th. 1. q. 14. a. 3. In incisis sequentibus penes Iob, declaratur infinitum perfectionis per modum immensitatis (cf. S. Gregor. Moral. l. X. c. 9. n. 14.).

Hunc sensum, quod ad finem perveniri non potest infinitae perfectionis, pulcherrime expressit Ecclesiasticus. « Glorificantes Dominum quantumcumque potueritis, supervalebit enim adhuc, et admirabilis magnificentia eius: benedicentes Dominum exaltate illum, quantum potestis; maior est enim omni laude⁶…. ne laboretis, non enim comprehendetis⁷: quis videbit eum et enarrabit? et quis magnificabit eum, sicut est ab initio? » Ecclesi. XLIII. 30. 31. Illud « quis videbit eum et enarrabit? » secundum propriam significationem verbi graeci ἐκδιηγεῖσθαι⁸ explicandum est: quis plene effabitur et enarrando velut exhauriet? Est enim Deus hoc modo ineffabilis omni creaturae, quia incomprehensibilis. « Deum nemo vidit umquam: unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit » Io. I. 18: non tamen nobis plene enarrari potest; neque Ioannes dixit ἐκδιηγήσατο sed ἐξηγήσατο. Argumentum pro incomprehensibilitate ex duobus illis incisis petitum: « non comprehendetis — quis videbit eum et enarrabit? » frustra elevare conatur Vasquez (disp. 52. c. 2. n. 7.) per illud, quod sequitur: « quis magnificabit eum, sicut est? » Licet enim beati videant Deum, sicut est; non tamen possunt magnificare, quantum dignus est: sed ipse solus se amat et glorificat in se ipso secundum totam dignitatem, sicut solus se videt secundum totam cognoscibilitatem⁹.

Sicut penes Iob dicitur, non posse perveniri ad finem in cognitione Dei, eodem plane modo in Psal. CXLIV. (heb. 145.) 3. praedicatur: « magnus Dominus et laudabilis nimis, et magnitudinis eius non est finis, » ubi iuxta textum hebraicum intelligitur: non est finis in penetratione cognitionis Dei¹⁰, quae sane est ipsa definitio incomprehensibilitatis. Pariter sicut Ecclesiasticus ait, Deum non posse ad plenum enarrari: ita Ps. CXLVI. (heb. 147.) 5. dicitur: magnus Dominus noster, et magna virtus eius; et sapientiae eius non est numerus¹¹.

In Scripturis igitur non modo indeterminate incomprehensibilitas Dei praedicatur; sed hoc attributum satis clare describitur, ut formalem eius rationem inde deducere possimus.

II. Tota difficultas est in quaestione, quomodo comprehensio stricto sensu dicta, quo Deus simpliciter et prae suprema etiam elevatione intellectus creati manet incomprehensibilis, differat a visione intuitiva Dei superius descripta. Beati namque, ut demonstratum est, visione intuitiva cognoscunt ipsum esse infinitum, divinam inquam essentiam sicuti in se est, cum omnibus rationibus formalibus tam absolutis quam relativis, h. e. cum omnibus perfectionibus et cum personis divinis, quae sunt realiter ipsamet essentia divina: unde censeri possent beati Deum ita videre, ut nihil eius lateat videntes, ac subinde haec cognitio adaequate respondeat cognoscibilitati obiecti, sitque stricto sensu comprehensio. Neque enim ad comprehensionem requiritur modus ipse cognoscendi omnium perfectissimus, quo modo solus Deus cognoscit; secus omne cognoscibile dici deberet incomprehensibile intellectui finito, et a solo infinito intellectu comprehensum.

Conciliationem huius duplicis membri, quod beati essentiam Dei vident secundum omnes perfectiones, sicuti est; et quod nihilominus ipsa Dei essentia eis manet incomprehensibilis, aliqui etiam gravissimi theologi desperasse videntur. Ideo alii primum membrum negarunt, Victoria, Toletus, Thomassinus, quos superiori thesi confutavimus: alii membrum secundum, incomprehensibilitatem nempe, ita diluerunt, ut explicatio fere aequipollere videatur negationi, inter quos est Gabriel Vasquez et aliquatenus Petavius.

Vasquez haec duo statuit. a) « Ex vi visionis Dei nihil creatum videtur… Essentia enim Dei non est medium, quo aliqua creatura cognoscatur nedum clare videatur…. ergo nulla creatura in Deo ex vi visionis ipsius videtur; sed peculiari revelatione aliquae creaturae possibiles aut futurae a beatis cognoscuntur, non eadem cognitione simul cum divina essentia, sed diversa »¹² disp. 50. c. 4–6. Porro b) quod Deus a beatis non comprehendatur, explicandum esse ait Vasquez unice ex eo, quod beati non vident in Deo omnia possibilia et omnia futura. « Quamvis beatus videat in Deo quidquid in eo est formaliter, non tamen videt omnia, quae ipsum consequi et ab eo pendere possunt; nec enim possibilia omnia neque futura, quae ex consilio Dei pendent, cognoscit beatus: quocirca recte dicitur, ipsum Deum a beato non comprehendi » disp. 53. c. 4.

Atqui si essentia Dei in se ipsa non est medium ad cognoscenda possibilia; et si essentia per intuitivam visionem, possibilia vero per aliam diversam cognitionem ex revelatione peculiari eis facta a beatis cognoscuntur: cognitio haec possibilium non reddit perfectiorem ipsam visionem essentiae, nec quidquam omnino ad eam pertinet. Unde si intuitivae visioni essentiae nihil aliud deest ad hoc, ut sit comprehensio, nisi quod beati non cognoscunt omnia possibilia per illam alteram cognitionem, nihil pertinentem ad visionem Dei ut in se est; profecto visioni intuitivae Dei omnino nihil deest ad rationem verae comprehensionis. Nec quidquam iuvat Vasquezii explicationem, quod ipse sibi manifesto contradicens subinde addit: « ut aliquid comprehendatur ab intellectu, non solum debet cognosci quidquid in ipso est, sed etiam quidquid ab eo fieri potest aut ab eo derivari, ex vi eiusdem visionis, qua illud videtur » l. c. n. 17. Hoc sane est verissimum in nostra sententia, qui dicimus, essentiam divinam esse in se ita cognoscibilem, ut ipsa visione illius primae veritatis eodem actu cognoscatur omne verum, atque hanc cognitionem essentiae, quantum ipsa est cognoscibilis, esse comprehensionem proprio sensu: sed in principiis Vasquezii illud additum repugnat. Ipse enim primo docet, essentiam divinam non esse ita cognoscibilem, ut vi illius visionis cognosci possint omnia possibilia in ea tamquam in obiecto primario; secundo diserte reiicit doctrinam, qua dicitur ad comprehensionem Dei requiri, ut cognoscatur Deus, quantum intensive cognoscibilis est: sed affirmat, ad comprehensionem sufficere, ut extensive nihil sit in ipso obiecto, quod non cognoscatur, sicuti est. « Ut infinitum comprehendatur, inquit, non est necessaria cognitio infinite perfecta secundum esse vel secundum intensionem; sed requiritur, ut res ipsa omni modo quo potest cognosci, appareat, hoc est, ut in ipsa quidquid est et sicuti est, videatur; hic autem modus est ex parte rei cognitae, non ex parte cognitionis: atque hoc pacto beatus videt substantiam Dei omni modo quo videri potest, hoc est, totum quod est in ipso, et prout in ipso est » disp. 53. c. 2. n. 8. Ex his igitur principiis visio Dei beatifica non esset quidem cognitio infinita omnis veri; sed nullo modo intelligitur, quomodo intuitiva visio essentiae Dei, non sit vero sensu comprehensio essentiae.

Cum Vasquez fere conspirat Petavius, qui propriam ac formalem rationem incomprehensibilitatis Dei tandem in eo ponit, quod licet beati perfecte et quantum ad comprehensionem satis foret, videant omnia quae in Deo sunt formaliter, « non tamen cognoscunt universa, quae Deus infinita vi sua procreare potest. » Nec sine quadam acerbitate reprehendit theologos, qui ad veram rationem comprehensionis « praeterea requirunt, ut tanta sit perfectio cognitionis, quanta est in obiecto perfectio cognoscibilitatis; vel ut tam perspicue tamque perfecta cognitione perspiciatur, quam ex sese postulat. » Hoc deinde Petavius velut aliud agens eo deflectit, ac si theologi ad formalem rationem comprehensionis per sese postularent aequalitatem ontologicam seu in ratione entis inter cognitionem et obiectum comprehensum; unde ipse velut per deductionem ad absurdum concludit, iuxta theologorum explicationem iam « quamlibet substantiam ab nullo alio quam a Deo comprehendi posse, eo quod omnis cognitio quantumcumque perfecta accidens est, atque idcirco longo abest intervallo ab substantia » Petav. de Deo l. VII. c. 3. et 4.

At doctrina horum theologorum atque inter eos Didaci Ruiz (De scientia Dei disp. VI.), quem Petavius nominatim impugnat, longe alia est; eorumque maxime vero S. Thomae principia in concilianda visione essentiae Dei sicuti est, cum eiusdem essentiae incomprehensibilitate nos sequimur.

Explicatio autem ita habet. Visio illa beata admittit gradus in indefinitum, ita ut semper alia et alia perfectior sit possibilis, quemadmodum actu in beatis mentibus pro diversis gradibus charitatis visio habet diversos gradus perfectionis (S. Th. 1. q. 12. a. 6.). Non spectamus directe gradus perfectionis in ipsa entitate visionis, quo modo Deus cognoscit etiam obiectum finitum visione infinita; sed spectamus in visione beatorum gradus possibiles in indefinitum perfectiores, quatenus Deus obiectum infinitum est infinite cognoscibilis; unde utique velut ex obliquo sequitur, visionem fore etiam entitative per gradus indefinitos eo perfectiorem, quo intensius et perfectius videt obiectum infinitum. His suppositis dicimus: sicut intra rationem entis creati seu creatae perfectionis non datur gradus supremus, ultra quem alius non sit possibilis; sed supremum ens est infinitum, atque extra et supra totam rationem entis creati ens divinum: ita omnino intra rationem creatae visionis Dei non datur supremus gradus perfectionis; sed suprema visio est infinita sicut obiectum visionis est infinitum atque ideo infinite cognoscibile, ac proinde haec visio suprema est extra et supra totam rationem visionis creatae; estque soli Deo propria, et creaturae non magis communicabilis quam ipsum formale Esse divinum. Haec autem visio adaequate respondens cognoscibilitati obiecti est proprie et stricto sensu comprehensiva, qua scilicet obiectum quatenus cognoscibile, ut Augustinus loquitur (Civ. Dei XII. 18.), scientis comprehensione finitur. Nemo umquam affirmavit, ad comprehensionem generatim et per se spectatam requiri supremam perfectionem visionis ex parte actus, et consequenter actum infinite perfectum¹³; vel requiri actum entitative aequalem obiecto comprehenso, atque adeo actum substantialem ad comprehensionem substantiae; quam sententiam sane absurdam Petavius immerito tribuit Scholasticis ac nominatim Didaco Ruiz¹⁴. Ex utroque enim consequens esset, nullum obiectum quantumvis finitum vel certe nullam substantiam intellectu creato et finito comprehendi posse. Hoc autem ipsum ostendit, a nemine qui incomprehensibilitatem ut proprium attributum Dei agnoverit, comprehensionem hoc sensu umquam intelligi potuisse. Quando ad comprehensionem postulatur cognitio obiecti, quantum est cognoscibile, non intelligitur cognoscibilitas extrinseca ex parte actus, quasi nempe postularetur actus cognoscentis perfectio omnium suprema h. e. perfectio infinita, qua solus Deus cognoscit; sed intelligitur cognoscibilitas intrinseca in obiecto, ut cognoscatur secundum totam perfectionem intensive et extensive, quantum cognosci ex sese postulat, h. e. quantam cognitionem ex sese provocare potest. Deus finita cognoscit infinite perfectius, quam intrinsece et ex sese sint cognoscibilia; cognoscit enim omnia cognitione infinita suae essentiae, non vero cognitionem haurit ex rebus secundum propriam earum cognoscibilitatem. Pariter non affirmatur in comprehensione aequalitas ontologica inter actum et obiectum; sed intentionalis, ut veteres aiebant, seu ut nunc loquuntur, idealis adaequatio inter cognitionem et intrinsecam cognoscibilitatem obiecti. Quamquam si non de comprehensione generatim sed de comprehensione Dei agitur, cuius cognoscibilitas est infinita, propter eminentiam obiecti cognoscendi consequitur, perfectionem actus comprehensivi debere esse infinitam, ac proinde actum debere esse divinum, qui est entitative aequalis essentiae divinae, seu melius est ipsamet divina essentia et substantia. Praeclare ad rem praesentem Augustinus ait: « in quantum Deum novimus, similes sumus (cf. 1. Io. III. 2.); sed non ad aequalitatem similes, quia nec tantum eum novimus, quantum ipse se... quamvis sit aliqua Dei similitudo illa notitia, tamen inferior est, quia in inferiore natura est: creatura quippe animus, creator autem Deus » Trin. IX. c. 11. (De identitate essentiae et comprehensionis in Deo dicemus, ubi declarabimus, quomodo Deus sit ipsa veritas substantialis.)

Iam 1° ex ipsa velut rei natura et intrinseca ratione dogmatis ostendi potest, hoc sensu quem declaravimus, intelligendum esse attributum incomprehensibilitatis, quando Deus infinitus praedicatur simpliciter incomprehensibilis prae omni intellectu creato. Nam a) incomprehensibilitatem hoc modo spectatam vere Deo competere et esse reale attributum divinum, est evidens ex ipsa infinitate Dei. b) Hoc attributum Dei reale non ficto nomine sed maxime proprie dici incomprehensibilitatem, est evidens ex re ipsa seu ex ipsa propria ratione huius attributi; immo nec potest illud exprimi nomine aptiori, nec in Scriptura, Conciliis et Patribus alio modo reperitur expressum. Ergo quando in his documentis revelationis praedicatur simpliciter incomprehensibilitas Dei, aut omnibus creaturis etiam angelis et beatis negatur comprehensio Dei, hoc attributum paulo ante descriptum intelligi debet. Secus supponendum foret, quod sane admitti nequit, incomprehensibilitatem Dei simpliciter praedicatam non proponi in sensu maxime proprio; sed sensu aliquo minus stricto, cuius tamen in illis documentis saltem nullum est indicium; immo sunt argumenta satis clara, ut mox ostendam, quae hunc ipsum sensum maxime proprium a PP. intellectum esse demonstrant. c) Incomprehensibilitas seu attributum eminentiae supra omnem intellectum creatum praedicatur ad manifestandam infinitam perfectionem divinae essentiae. Atqui .infinitas perfectionis quatenus ad intellectum refertur, consistit in ipsa infinitate cognoscibilitatis,et quod proinde Deus secundum totam suam rationem cognoscibilitatis intelligi non potest nisi ab intellectu infinito. Ergo absoluta incomprehensibilitas Dei hoc sensu in revelatione proposita censeri debet, quod nimirum Deus infinite cognoscibilis a nullo intellectu finito cognosci potest, quantum est cognoscibilis. Proinde etiam ex opposito comprehensio Dei non est aliud, quam adaequata Dei cognitio secundum totam infinitam rationem cognoscibilitatis.

2°. Hoc modo S. Thomas declarat incomprehensibilitatem Dei omnibus locis, quibus de ea quaestionem instituit. « Omne quod comprehenditur ab aliquo cognoscente, cognoscitur ab eo ita perfecte, sicut cognoscibile est.... Substantia autem divina quoddam infinitum est per comparationem ad omnem intellectum creatum, quum omnis intellectus creatus sub certa specie terminetur (habeat determinatum et finitum gradum perfectionis in cognoscendo). Impossibile est igitur, quod visio alicuius intellectus creati adaequet in videndo divinam substantiam, scilicet ita perfecte eam videndo sicut visibilis est. Nullus igitur intellectus creatus ipsam comprehendere poterit » S. Th. contr. gent. III. c. 55. n. 1. 2. « Hic est perfectissimus modus divinam similitudinem consequendi, ut scilicet ipsum cognoscamus eo modo, quo se ipse cognoscit, scilicet per essentiam suam; licet non comprehendamus ipsam, sicut ipse se comprehendit, non quod aliquam partem eius ignoremus, cum partem non habeat; sed quia non ita perfecte ipsum cognoscemus, sicut cognoscibilis est; cum virtus intellectus nostri in intelligendo non possit adaequari veritati ipsius, secundum quam cognoscibilis est, cum eius claritas seu veritas sit infinita, intellectus autem noster finitus: intellectus autem eius infinitus est, sicut et veritas eius; et ideo ipse tantum se cognoscit, quantum cognoscibilis est » Compend. theolog. c. 106. Cf. 1. q. 12. a. 7; 3. q. 10. a. 1. ad 2; 4. dist. 49. q. 2. a. 3; de veritate q. 8. a. 2; Compend. theol. c. 216; in Eph. III. lect. V ; in I. Decretalem (T. VIII. p. 84. ed. de Rubeis).

Eodem sensu comprehensionem, et incomprehensibilitatem Dei explicant ceteri vetustiores Scholastici ad 1. dist. 2. vel 3. ubi tractant de cognitione Dei; vel ad 3. dist. 14. ubi agitur de scientia animae Christi; vel ad 4. dist. 49. ubi quaeritur de beatitudine aeterna. Alexander Hallens. 1. P. q. 7. m. 1; Albertus M. 1. dist. 2. a. 4; 3. dist. 14. a. 1; S. Bonaventura 1. dist. 3. P. I. q. 1; 3. dist. 14. a. 1. q. 2; Aegidius Romanus 3. dist. 14. P. I. a. 1; Thomas Argentinas 3. dist. 14. a. 3; Richardus a Media Villa 3. dist. 14. q. 4; Scotus 3. dist. 14. q. 2. n. 7; Gabriel Biel 3. dist. 14. a. 3. dub. 2; Dominicus Soto 4. dist. 49. q. 3. a. 1; Bañez in 1. q. 12. a. 7. etc. Speciminis causa describo verba Richardi l. c. « Anima Christi cognoscendo Verbum, non comprehendit eum, quia.... obiectum intellectus est ens: ergo quantum res habet de entitate, tantum habet de intelligibilitate; sed Verbum aeternum est infinitae entitatis, ergo est infinitae intelligentiae (intelligibilitatis). Unde quantum est ex parte sua, intelligibile est actu infinito intensive, vel in vigore; anima autem Christi cum sit creatura, non potest intelligere aliquod intelligibile intellectione infinita intensive; nulla enim creatura potest elicere actionem infinitam intensive.... Sed si ipsum comprehenderet cognoscendo, ipsum intelligeret, quantum ex parte sua cognoscibile est... Quia Verbum simplex est et infinitum; ideo in quantum simplex est, totum videtur, a quocumque videtur: et in quantum infinitum est, aliquid de eius profunditate latet omnem intellectum, qui non videt ipsum, quantum ex parte sua visibile est. Si enim ponantur duo oculi unus debilis et alius fortis, quorum quilibet videat unum colorem totum, aliquid de pulchritudine illius coloris, quod non latet oculum fortem, latet oculum debilem; sic aliqua profunditas thesauri divinae pulchritudinis manifesta est divino intellectui, quae latet quamcumque creaturam. » Videlicet non latet quidem aliqua perfectio, quod supra th. XVII. confutavimus; sed perfectio quae tota videtur, non videtur totaliter, h. e. non tota intensitate et claritate infinita, qua ex sese cognoscibilis est; atque ita cognoscibilitas non finitur videntis cognitione. Ideo Richardus non dixit aliqua divina perfectio latet, si perfectiones velut extensive spectentur; sed aliqua profunditas, aliquid de profunditate divinae pulchritudinis latet. Hoc etiam modo definitio Augustini ep. 147. n. 21, quam Scholastici communiter adoptarunt, et nos supra p. 209. 210. declaravimus, verbis Richardi explicari potest. « Totum comprehenditur videndo, ait Augustinus, quod ita videtur, ut nihil eius lateat videntem, aut cuius fines circumspici possunt. » Nimirum ad comprehensionem requiritur, ut non solum nihil lateat de toto velut extensive spectato; sed etiam ut nihil lateat de profunditate eius, quod totum videtur: non quasi in Deo essent gradus perfectionum, qui non videantur a videntibus Deum sicuti est (vide supra p. 210.), verum quod in intensitate et claritate visionis creatae sunt gradus in indefinitum, quibus omnibus idem sed non eadem perfectione videtur¹⁵. Unde haec distinctio inter extensionem et intensionem visionis non solum ad explicandam incomprehensibilitatem necessaria est; sed etiam in usum venit, ubi declarandum est, quomodo in ipsa visione intuitiva divinae essentiae, ut obiecti beatitudinis essentialis, beati sicut stella a stella inter se differant. « Gaudium non intensive par dicitur (quia unus alio clarius Deum videt), sed extensive, quia de eisdem et tot gaudet unus, de quibus et quot gaudet alter » S. Bonaventura 4. dist. 49. P. I. q. 6. ad. 1. et 2.

3°. Ex ipsa comprehensione Dei intensiva consequitur comprehensio velut extensiva, h. e. ut in divina essentia, tamquam suprema veritate ac fonte omnis veri, uno eodemque actu comprehendatur omne verum. Vicissim hoc ipso quod divina essentia infinite cognoscibilis, intellectui finito incomprehensibilis est intensive, consequitur, ut dicto modo etiam extensive comprehendi non possit, h. e. ut per visionem essentiae divinae intensive finitam non omne verum, seu ut per synecdochen dici solet, non omnia possibilia videantur; adeoque visio intensive finita sit etiam extensive limitata respectu illorum verorum, quae, licet in divina essentia cognoscibilia, sunt tamen a Deo distincta et diversa. Hoc significatur, quando dicitur, a beatis videri quidem omnia, quae in Deo sunt formaliter, sed non omnia quae ibi sunt eminenter, quia ad hanc visionem requireretur comprehensio Dei.

Haec quoad rem ipsam est etiam doctrina Suarezii paucis 1. II. de Deo c. 29. n. 13, amplissime vero in 3. P. T. I. disp. 26. sect. 1. declarata, eodemque sensu intelligi forte potest Gregor. de Valentia T. I. disp. I. q. 12. puncto 5. Sed in uno explicationis modo cum Suarezio convenire non possumus. Censet ipse, distinctionem intensionis et extensionis in cognoscendo non esse necessariam ad explicandam comprehensionem et incomprehensibilitatem Dei, quia visio omnium, non solum quae formaliter sed etiam quae eminenter in Deo sunt, hoc ipso habet totam perfectionem intensivam, quae necessaria est ad veram rationem comprehensionis. Unde porro rationem cur visio intuitiva beatorum non sit comprehensio, ex hoc solo explicat, quod vi intuitionis essentiae divinae licet cognoscant omnia, quae in Deo sunt formaliter, non tamen cognoscunt omnia, quae eminenter sunt in essentia Dei. In hunc etiam sensum ipse conatur interpretari doctrinam S. Thomae.

At a) quod per visionem essentiae divinae intelliguntur omnia vera, etiam quae sunt a Deo distincta, haec non est formalis ratio comprehensionis essentiae in se ipsa, sed est aliqua proprietas vel aliquod consequens comprehensionis. Licet ergo ex hoc velut consequente possit inferri tamquam principium comprehensio essentiae; haec tamen adhuc postulat explicationem in sua formali ratione, qua est intellectio adaequata intrinsecae intelligibilitati obiecti; ac proinde comprehensio essentiae infinite intelligibilis ex sua formali ratione est intellectio intensive infinita. Melius ex adaequatione intensiva tamquam ex principio intelligitur adaequatio extensiva tamquam consequens, quam ordine inverso. Unde et formalis ratio incomprehensibilitatis Dei in eo est, quod infinita perfectio infinite cognoscibilis a nullo intellectu finito cognosci potest, quantum est cognoscibilis; non autem in eo, quod per visionem creatam essentiae non possunt cognosci omnia, quae a Deo distincta habent rationem alicuius veritatis.

b) Formalis ratio inaequalitatis in visione intuitiva, qua omnes beati vident Deum sicut in se est, quatenus est visio essentiae ut obiecti primarii, constituitur maiori vel minori intensione et claritate visionis, non autem maiori vel minori extensione quoad obiectum secundarium, licet haec differentia extensionis ex differentia intensionis consequatur. Hoc modo Suarez ipse illam inaequalitatem in visione .et beatitudine essentiali explicat 1. II. c. 19. n. 4. 12; c. 22. n. 1. 8. Ergo eodem modo discrimen formale inter comprehensionem et visionem intuitivam declarandum est ex visione ipsius obiecti primarii; quoad hoc autem non differunt extensione sed solum intensione et claritate. Vera enim est doctrina S. Thomae 1. q. 12. a. 7. ad 2. ab ipso Suarezio (l. c. c. 22. n. 8.) his verbis descripta: « beatos non comprehendere Deum, non quia non videant, quidquid in eo est; sed quia non perfecte vident: et in solutione ad 3. explicat, hanc perfectionem (qua differat visio beatorum a comprehensione) non esse considerandam ex parte obiecti, sed ex modo videndi; nam obiectum totum videtur, et omnis modus qui in ipso est, scilicet quod infinite existat et infinite sit cognoscibile, quamvis non infinite videatur. »

c) Doctrina S.Thomae omnibus locis supra citatis (p.229. 230.) sine dubio ea est, quam hactenus declaravimus, estque manifesta vel ex iis solis, quae modo a Suarezio descripta vidimus. Docet nimirum Angelicus, sicut in visione beatifica sunt differentiae ex modo clariori vel minus claro videndi idem obiectum, ita comprehensionem essentiae virtutisque divinae differre ab omni visione creata ex ipso modo cognoscendi; quod comprehensio cognoscit essentiam virtutemque infinitam, quantum in se cognoscibilis est, ac proinde perfectione visionis infinita; nulla autem visio creata potest cognoscere eandem essentiam ac virtutem, quantum est cognoscibilis, sed infinite cognoscibilem cognoscit modo finito. Porro S. Thomas concedit utique ac docet, per comprehensionem essentiae virtutisque divinae non modo hanc in se ipsa, sed etiam omnes possibiles effectus cognosci, quia omnes in ea sunt cognoscibiles; vicissim vero qui essentiam ac virtutem divinam in se ipsa non comprehendit, nec posse cognoscere omnes possibiles effectus. Qui ergo intellectus omnes possibiles effectus cognosceret, is ex doctrina Angelici utique etiam dicendus esset comprehendere essentiam ac virtutem divinam in se ipsa; non quod cognitio effectuum sit formaliter ipsa comprehensio essentiae ac virtutis divinae, sed quod illa cognitio in hac comprehensione continetur et non nisi per hanc esse potest. « In visione Dei gradus attenditur, secundum quod aliqui aliis clarius Deum vident, qui est omnium rerum causa. Quanto autem aliqua causa plenius cognoscitur, tanto in ipsa plures effectus perspici possunt...... Et inde est, quod eorum qui essentiam Dei vident, aliqui plures effectus vel rationes divinorum operum in ipso Deo respiciunt, quam alii qui minus clare vident... Anima igitur Christi summam perfectionem divinae visionis obtinens inter creaturas ceteras, omnia divina opera et rationes ipsorum, quaecumque sunt, erunt vel fuerunt, in ipso Deo plene intuetur.... Non tamen anima Christi ad comprehensionem divinitatis pertingere potest. Nam illud cognoscendo comprehenditur, quod tantum cognoscitur, quantum cognoscibile est. Unumquodque enim cognoscibile est, in quantum est ens et verum; esse autem divinum est infinitum, similiter et veritas eius: infinite igitur Deus cognoscibilis est. Nulla autem creatura infinite cognoscere potest, etsi infinitum sit, quod cognoscit. Nulla igitur creatura Deum videndo comprehendere potest..... Anima igitur Christi Deum non comprehendit..... Est autem considerandum, quod eiusdem rationis est comprehendere essentiam alicuius rei et virtutem ipsius; unumquodque enim potest agere, in quantum est ens actu. Si igitur anima Christi essentiam divinitatis comprehendere non valet, ut ostensum est, impossibile est, ut divinam virtutem comprehendat. Comprehenderet autem, si cognosceret, quidquid Deus facere potest, et quibus rationibus effectus producere possit. Hoc autem (comprehendere virtutem divinam) impossibile est: non igitur anima Christi cognoscit, quidquid Deus facere potest, vel quibus rationibus possit operari » S. Th. Compend. theolog. c. 216. Vide 1. q. 12. a. 7. collato a. 8.