Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Affectiones peccatorum appello eorum connexionem, vel disiunctionem; aequalitatem vel inaequalitatem; gravitatem vel levitatem: quae ut pateant,

Notandum 1. Certum esse non omnia peccata inter se connecti; quaedam enim aliis contraria sunt, et pugnantia, ut prodigalitas, et avaritia, nec necesse est, ut qui unum committit, caetera dicatur admittere. Qui enim furatur non propterea in Deum blasphemat, nec adulterii reus est. Adde quod cum obiecta peccatorum sint bona appetibilia, eaque diversa et disparata, non opus est, qui unum appetit, appetat caetera: nec proinde qui illicite circa unum obiectum detinetur, etiam indebito appetitu circa caetera versari debet. Neque huic veritati obest illud S. Iacobi, cap. 2. dictum: Quicumque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus: sensus enim illius oraculi est quod qui transgreditur unum praeseptum legis divinae, fit transgressor legis quam totam implere debuit: estque omnium reus secundum quid, nempe secundum aversionem a Deo legislatore, qui omnia ista praecepta mandavit, ut significat idem Apostolus cum addit: Qui enim dixit, non moechaberis, dixit et non occides: quare qui unum praeseptum transgreditur, videtur recedere ab universa lege, eo quod ab auctore legis avertatur. Vel, ut exponit S. Aug. Epist. 21. cum vinculum charitatis sit initium totius legis servandae, et haec uno peccato mortali amittatur, qui delinquit in unum praeseptum censetur esse reus omnium, quia nempe charitatem non habet: dilectio namque est legis plenitudo. Vel, ut addunt alii, dicitur esse omnium reus, quia nempe nudatur ac spoliatur gratia sanctificante, quae est animae vita, et reatum damnationis aeternae incurrit, ac si in omnibus percussisset. Quocirca nihil hic de necessaria peccatorum invicem connexione dicendum superesse iudico. Solum hic itaque determinandum occurrit a quo repetenda sit peccatorum gravitas aut levitas: aequalitas, et inaequalitas.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore lib. 2. Compendii Theologici, cap. 5. quod unum peccatum dicitur maius altero multis modis: scilicet causalitate, ut peccatum Luciferi: vel generalitate, ut peccatum Adae: vel deformitate, ut peccatum Iudae: vel difficultate remittendi, ut peccatum in Spiritum S.: vel periculositate, ut peccatum ignorantiae: vel inseparabilitate, ut peccatum cupiditatis: vel pronitate, ut peccatum carnis: vel offensione, ut peccatum idololatriae: vel expurgandi difficultate, ut peccatum superbiae: vel mentis caecitate, ut peccatum irae. Monet insuper quod nihil est peccatum in viro perfecto, quod non sit peccatum in imperfecto, nisi in his quae novit: nam perfectio non mutat genus peccati: sed eius quantitatem auget.

Notandum 3. Nomine gravitatis peccati nihil aliud intelligi, nisi modum quemdam, et mensuram malitiae, ratione cuius peccatum dicitur magis vel minus disconveniens naturae rationali, atque etiam magis, vel minus offensivum Dei. Moralis enim magnitudo pravitatis, quae inest peccato, gravitas nuncupatur, et ex eo quod suo quasi pondere peccatores a summo bono ad miseriam trahat. Insuper duples apud Theologos assignatur gravitas in peccato, nempe una essentialis seu specifica, altera accidentalis. Accidentalis vero iterum subdividitur in intensivam, et extensivam. Prima est quam habet peccatum ex sua specie prava: altera quae illi competit accidentaliter, sive quae advenit actui iam in sua specie constituto. Intensiva autem est illa quam habet ex intensione actus: extensiva vero est ea quam accipit, vel ex eiusdem actus duratione, vel ex quantitate, et multiplicatione obiecti, vel ex aliis circumstantiis, ad quas revocari potest modus agendi causa, ex maiori scilicet, aut minori libertate et advertentia.

Conclusio prima. — Omnia peccata non sunt aequalis malitiae, sed unum est altero gravius. Haec est de fide contra Stoicos Philosophos, qui, ut refert Tullius Paradoxo tertio, docebant peccata omnia esse aequalia, nec minus delinquere eum, qui gallum gallinaceum neciderit cum opus non fuerit, quam qui patrem sufoecaverit. Quos secuti sunt varii haeretici maxime Iovinianus, ut constat ex S. Hieron. lib. 2. contra ipsum edito.

Probaturque ex Scriptura sacra, quae diserte unum peccatum altero maius et gravius pronuntiat. Sic Threnorum 4. Maior effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum. Ieremiae 3. Peius operati sunt quam Patres eorum. Et Ioan. 19. Christus Dominus Pilatum alloquens, qui graviter peccabat eum damnando ad mortem, de Iuda proditore ait: Propterea qui me tradidit tibi maius peccatum habet: constat haec eadem veritas illis omnibus Scripture textibus, necnon et SS. Patrum oraculis, quibus supra probavimus peccata quaedam esse mortalia: alia autem venialia; haecque esse levioris, illa autem gravioris offensae.

Probatur eadem assertio ratione: Peccata specificantur, siquidem desumunt malitiam ab obiectis, circa quae indebite versantur, vel a virtutibus in quas militant: at obiecta quaedam naturam rationalem magis, aliis minus decent quam alia: similiter quaedam virtutes sunt alia aliis praestantiores; adeoque etiam peccata debent esse alia aliis graviora. Deinde, inter virtutes, et opera bona datur perfectionis inaequalitas, diversoque, et inaequali praemio donantur: ergo etiam eadem inaequalitas inter vitia ipsis opposita necessario est statuenda: contrariorum namque, et oppositorum est eadem ratio. Denique, eo peccatum censetur esse gravius, quo maius bonum adimit: eoque maior offensa, quo digniorem personam afficit: subindeque gravius est hominem interficere, quam iniuste bona ipsius auferre; vita namque bonum excellentius est, quam quaelibet alia bona temporalia: peius similiter est in Deum blasphemare, et ipsi irreverentiam exhibere, quam iniuria plebeium hominem afficere, infinite namque Deus hominem praecellit.

Dices 1: Peccatum est transgressio praesepti: unde peccator idem praestat in moralibus praescriptam a lege rectitudinem transgrediendo, quam qui in physicis terminum lineae prefixum transiliret: sed illa transgressio consistit in indivisibili: et consequenter sicut ad transiliendam lineam non refert quod quis longius recedat aut minus longe; utroque enim modo verum est quod terminum praefixum transgrediatur: ergo pariter cum omnia peccata transgrediantur regulam rationis, necessario debent esse aequalia, licet ipsam magis aut minus transgrediantur — Distinguo maiorem: peccatum est transgressio legis tantum generice et universaliter spectatae, nego; specifice et in individuo consideratae, concedo. Cum autem praesepta, et leges secundum rationem particularem possint esse maioris vel minoris momenti, etiam ipsorum transgressiones possunt esse maioris vel minoris malitiae: quamvis enim lex generice spectata quodlibet peccatum in universum aequaliter prohibeat; tamen haec aut illa lex sigillatim, et in particulari considerata, potest magis prohibere unum peccatum quam alterum; v.g. avaritiam magis quam prodigalitatem, aut e contra: ergo quamvis utrumque esset transgressio praesepti liberalitatis, et in illa ratione generica convenirent, tamen una transgressio ex illis posset esse unius speciei, et altera alterius; et hac ratione possunt invicem disconvenire, et una esse magis peccaminosa quam altera.

Dices 2: Peccatum est privatio rectitudinis, quae actui deberet inesse: sed una privatio non magis tollit rectitudinem quam quaevis altera: ergo unum peccatum non est altero gravius. — Nego minorem: quamvis enim una privatio non magis auferat rectitudinem quam altera, tamen una potest tollere meliorem rectitudinem quam altera; si nempe sit privatio nobilioris virtutis: et ratione huius privationis, peccatum cum quo connectitur, censetur esse gravius altero, non quia per ipsum magis tollitur rectitudo quam per alterum, sed quia praestantior rectitudo adimitur, per ablationem nempe maioris perfectionis, qua fuisset in actu, si actus ille fuisset actus virtutis nobilioris.

Conclusio secunda. — Gravitas et inaequalitas peccatorum determinatur interdum ex oppositione cum nobiliori, vel minus nobili virtute: interdum vero ex obiecto praestantiori; nonnumquam ex praeseptis: necnon ex adiunctis quibusdam circumstantiis. Haec Conclusio tres habet partes, quas omnes edocet Doctor in 2. d. 21. q. 2. n. 3. dicens: Gravitas peccati vel concluditur ex hoc quod opponitur magis intensae bonitati: vel quia bonitas opposita est magis necessaria, scilicet quia peccatum tale est magis contra plura praesepta, et magis ardua quam aliud peccatum etc. Quasi diceret: gravitas peccati quoad speciem intrinsecam suam determinatur vel ex eo quod opponatur perfectiori bonitati, idest, praestantiori virtuti; unde fit quod cum perfectio amoris divini sit maior quam perfectio obedientiae, propterea gravius est odisse Deum, quam non obedire ipsi: et quia praestantius est obedire Deo, quam reddere proximo quod suum est, ideo gravius est peccatum inobedientiae erga Deum, quam iniustitiae erga proximum. Vel, ut addit, gravitas aut levitas peccati colligitur interdum ex eo, quod militet in actum virtutis, qui magis est necessarius ratione plurium praeseptorum, quibus praecipitur aut prohibetur; sic gravius est non obedire Deo, quando praecipit aliquid quod est de iure naturae servandum, quia magis necessarium est, seu quia maior, et strictior est obligatio servandi duo praesepta, nempe positivum et naturale, quam unicum.

Quod autem maior etiam peccati gravitas interdum ex circumstantiis accedat, ibidem docet num. 1. dicens, Peccatum potest aggravari ex circumstantia accidentali, propter excellentiorem personae et dignitatem, quae ex hoc magis debet praecavere peccatum: item propter fortitudinem et possibilitatem resistendi. Unde si duo committerent unum peccatum: et unus ita perfectam cognitionem malitiae peccati non haberet quam alter, nec esset ita fortis ad resistendum, nec tantam haberet obligationem vitandi peccati, sequeretur ex iis circumstantiis, quod peccatum ipsius levius esset quam alterius.

Dixi autem: interdum unum peccatum esse gravius altero, ex eo quod opponitur nobiliori virtuti; nam, ut recte advertit Poncius in appendice ad dist. 35. num. 101, universaliter non est verum, quod peccatum semper censeatur gravius ex eo quod praestantiorem virtutem excludat; nam peccatum blasphemiae gravius est, quam non amare Deum, quando quis actum amoris tenetur elicere: attamen religio, cui opponitur blasphemia, minus est perfecta, quam charitas cui opponitur defectus amoris Dei. Rursus, hominem interficere gravius est peccatum, quam non audire Sacrum die festo; et tamen iustitia, cui opponitur homicidium, non est praestantior virtus religione, quae ad Sacrum audiendum obligat. Denique, prodigalitas maius est, aut minus vitium quam avaritia, nec tamen opponitur perfectiori virtuti; utrumque enim iuxta communem Philosophorum sententiam in liberalitatem militat.

His adde, quod interdum peccatum oppositum virtuti inferiori ratione quantitatis, vel deliberationis sit gravius aliquo peccato opposito virtuti nobiliori in re levi, aut cum imperfecta advertentia et deliberatione commissum: sic levis negligentia contra virtutem religionis est peccatum minus grave, quam sit furtum mille aureorum, quod iustitiae adversatur; quodlibet enim peccatum mortale gravius est quolibet veniali. Similiter, licet virtus sit praestantior, si tamen eius actus non sunt adeo necessarii, etiam illorum omissio non est adeo gravis, ac foret omissio actus magis necessarii virtutis interioris: sic omittere actum gratitudinis vel charitatis leviter necessarium est minus peccatum, quam omittere actum restitutionis maxime necessarium. Inde fit quod circa peccati gravitatem vel levitatem vix praescribi possint generales regulae: sed alterutra iuxta dictamen rationis, et viri prudentis, aliquando ex praestantiori virtute, alias ex nobilioribus obiectis in quae peccatum militat, interdum ex variis concurrentibus praeceptis, necnon et adiunctis circumstantiis est colligenda.