Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Quinque genera divinarum legum assignari posse. Prima quidem est Lex naturalis, quam Deus cunctis hominibus simul cum ipsa natura indidit, quae quidem innato cunctis hominibus rationis lumine innotescit, omnesque pariter obligat: cuius quidem legis generalia praecepta sunt, aliquod supremum Numen esse colendum, nec alteri faciendum, quod quisque sibi fieri non vult. Secunda est Lex supernaturalis fidei, spei, et charitatis, cunctos quidem homines, et omni tempore simpliciter obligans, non tamen naturali modo, sed supernaturali Dei munere, et gratia hominibus data. Tertia fuit Lex Mosaica, quam Deus non omnibus, sed uni tantum genti Hebraeorum tulit: cuius videlicet observantia ceterae gentes minime obligabantur.

Loquor autem de lege Moysis, quantum ad caeremonialia et iudicialia eius praecepta. Quarta Lex divina non quidem omni tempore, nec simpliciter obligans, sed tantum ex institutione Dei post Evangelii promulgationem omnes gentes obstringens, qualis est lex suscipiendi baptismi. Quinta est Lex privata, quam Deus uni aut alteri, paucisve hominibus imposuit: et huius generis fuit ea lex, qua Deus interdixit Adae esum illius arboris scientiae boni et mali, hac enim lege certum est adstrictos fuisse primos hominum Parentes.

Notandum 2. Quod etsi praeceptum non comedendi ex fructu arboris scientiae boni et mali soli Adae videatur datum; nihilominus etiam Evae iniunctum fuit. Quapropter Eva serpentem alloquens Gen. 3. ait: De fructu lignorum quae sunt in Paradiso vescimur; de fructu vero ligni, quod est in medio Paradisi, praecepit nobis Deus ne comedereamus, etc. Fatetur ergo sibi et marito praeceptum illud fuisse a Deo impositum. — Tripliter autem cogitari potest mandatum illud utrique Parenti fuisse iniunctum: vel quia uterque Deum praecipientem et prohibentem audivit; vel quia primo datum fuit illud praeceptum Adamo, et per eum significatum Evae; vel denique, quia primum fuerat intimatum Adamo, postmodum autem ipsi et uxori fuerit denuntiatum. Secundum modum sibi magis probari affirmat S. Augustinus lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 17. idque consonare videtur narrationi divinae Scripturae, quae, ubi retulit hominem fuisse a Deo positum in Paradiso, statim subiicit, ipsi impositum fuisse hoc praeceptum, deinde formationem Evae commemorat, quibus significari videtur praeceptum hoc Adamo fuisse impositum, priusquam Eva formaretur. — Censent nihilominus aliqui, simul utrique Parenti datum fuisse illud praeceptum, idque significari videtur in Versione 70. Interpretum, qua ubi Vulgata nostra praeceptum illud refert in numero singulari, per pluralem numerum illud effert, scribens: Ne comedatis, morte moriemini: idque demonstrari videtur capite 1. Genesis, ubi narrat Moyses, Deum Adamo et Evae dixisse: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, etc. ut sint vobis in escam. Ex eo sic licet arguere: quando Deus haec illis dixit, vel iam datum erat praeceptum de non edendo fructu arboris scientiae boni et mali, vel non. Non primum, alioquin per haec posteriora verba, quibus permittit esum omnium fructuum, et olerum absque ulla restrictione, Deus visus fuisset abrogare priorem legem de non edendo fructu arboris scientiae boni et mali. Si secundum, ergo iam condita erat Eva quando praeceptum hoc datum fuit: adeoque utrique Parenti simul potuit significari. Idcirco autem solius Adae, cui datum fuerat praeceptum, nomen expressit Moyses, iuxta Vulgatam nostram editionem, quia nempe soli Adamo principaliter datum fuerat, utpote cum ex eius praecepti observantia, aut transgressione pendebat conservatio, vel iactura acceptae felicitatis, tam pro ipso Adamo, quam pro eius posteris.

Notandum 3. Conveniens fuisse ut praeceptum primis Parentibus impositum, partim esset observatu difficile, partim vero facile. Difficile quidem, ut idoneam bene merendi de Deo materiam homini subministraret: facile vero esse oportuit, ne si nimis fuisset arduum et durum, tristitiam atque molestiam attulisset homini, quod utique felicissimo innocentiae statui minime congruebat. — Difficultas autem huius praecepti in duobus maxime versabatur: Primo, quod prohibitio de non edendo ex illa arbore, minuere videbatur hominis libertatem, et imperium in corporea quaeque: Secundo ex eo quod per ipsum interdictum vetabatur homini esus ex arbore maxime spectabili, visuque pulcherrima, ad cuius fructum concupiscendum plurimis illecebris hominis animus rapiebatur, eaque difficilior videbatur eius arboris abstinentia, quo maiori suae pulchritudinis illectu hominis appetitum provocabat. — Facilitas autem illius praecepti ex tribus constabat: Primo quidem, quia unius damtaxat arboris esus prohibebatur, cum aliunde haberet homo facultatem edendi ex aliis omnibus arboribus, quibus hortus ille deliciarum consitus et refertus erat. Deinde facilitas eius interdicti servandi apparet ex eo, quod caetera arbores, ex quibus edendi facultas licebat, cum illa interdicta arbore, aut aequalis erant pulchritudinis, suavitatis, et utilitatis: imo etiam longe praestantioris: siquidem melior erat, atque praestantior arbor vitae concessa homini, vel certe mox concedenda. Tertio denique huius praecepti levitas, et facilitas apparet ex comparatione probationis Adae cum tentatione, ae probatione, vel Abrahae, vel Iobi, vel Martyrum. — Quanto autem facilior fuit huius praecepti observatio, tanto gravior, et inexcusabilior fuit eius transgressio, ut eleganter expendit et exponit S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15. Quisquis damnationem dicit nimiam, vel iniustum putat, metiri profecto nescit, quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Sicut enim Abrahae non immerito magna obedientia praedicatur, quia ut occideret filium res difficillima est imperata: ita ei in Paradiso facto maior inobedientia fuit, quanto id quod praeceptum est, nullius difficultatis fuit. Et sicut obedientia secundi hominis eo praedicabilior fuit, quo factus est obediens usque ad mortem: ita inobedientia primi hominis eo detestabilior fuit, quo factus est inobediens usque ad mortem. — Huius legis equitatem et facilem observantiam sic describit Alcimus Avitus supra laudatus his versibus:

Interea primi, Summus quos iunxerat Auctor, In paradisiaca ponuntur sede parentes. Tum Rector tali proponit premia lege: O summum factoris opus, quos sola crearit Nostra manus, nasci cum caetera voce iuberem, Aspicitis quanto pulcherrimus ubere lucus, Per multas famuletur opes? Haec cuncta dabuntur Ad vestros sine fine cibos, hinc esca petatur: Sumite concessas fruges, et carpite poma. Hic operis dulci studio secura quiescat Deliciisque fruens longaevo in tempore vita. Est tamen in medio nemoris quam cernitis arbor, Notitiam recti pravique in germine portans: Huius ab accessu vetitum restringere tactum Nec vos forte premat temeraria discere cura Quod Doctor prohibet: melius nescire beatis Quam quaesisse nocet: testor quem fecimus orbem, Quod si quis vetitum sumpserit arbore pomum, > scelus commissum mortis discrimine pendet. Non immensa loquor, facilis custodia recti est, Servator etiam, finem temerator habebit.

His ita praemissis, tria supersunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quae sit legis impositae primis Parentibus ratio, seu qua de causa Deus legem eis imposuerit: Secundum, qua sit eiusdem legis cautio, hoc est quid illa vetabat: Tertium tandem, quae sit illius legis sanctio, seu quas poenas illa transgressoribus portendebat. Quae tria sequentibus in Conclusionibus enucleabuntur.

Conclusio prima. — VARIAE HUIUS INTERDICTI CAUSAS PROPONUNT SANCTI PATRES, QUARUM ALIQUAE MINUS PROBANDAE VIDENTUR.

Primo quidem improbanda videtur Theophili Antiocheni in secundo ad Autolycum, ubi affirmat, ideirco prohibitum fuisse esum illius arboris, quod Adamus, cum adhuc esset infans, et ignarus, utilitatem illius arboris nondum percipiebat: Namque, inquit, per id tempus dicitur adhuc infans erat; et idcirco ad illam cognitionem capiendam minus idoneus. Nam et parvulus cum primum natus est, nondum proprie vesci potest, sed prius lacte alitur: deinde progressa aetatis ad solidiorem cibum pervenit: huiusmodi ergo quiedam Adamo contigisset. Verum haec illa ratio minime probari potest; siquidem supra demonstravimus eximia sapientia, et tum sui, tum rerum caeterarum notitia Adamum fuisse donatum ab ipso suae formationis exordio.

Praestat itaque imprimis audire Tertullianum, libro 2. contra Marcionem, scribentem, ideirco fuisse primis Parentibus legem a Deo praescriptam, ut probe, iusteque viverent. Neque enim, inquit, ad vivendum solummodo produxerat hominem, ut non ad recte vivendum, in respectu scilicet Dei, legisque eius. Vivere quidem ille ipsis proestiterat facto in animam vivam; recte vero vivere demandarat adminiculo legis obsequium. — S. Chrysostomus, Homilia 16. in Genesim, affirmat primarium illius divini mandati finem hunc fructum fuisse, ut se Deo ac Domino subiectum, et obnoxium esse homo sentiret; neque suo sibi iure et arbitrio vivendum, sed alienae potestati et imperio parendum. Parvo illo praecepto, inquit, suum in ipsum dominatum ei voluit ostendere. Quod utique eleganti similitudine mox explicat. Quemadmodum, ait, munificus aliquis dominus aedes amplas, et magnificas cuipiam fruendas concedens, non iustum illarum pretium, sed eius exiguam particulam vult accipere, ut et sibi dominii ius integrum servet, et usuarius iste certo sciat non se aedis esse dominum, sed illius beneficio ac liberalitate utendum se eam accepisse, sic Dominus noster, cum quidquid aspectabile est, homini commisisset, cique tum in Paradiso domicilium, tum eius delicias ad fructum animi tribuisset: ne paulatim animo transversum abreptus, ista ipsa, quae oculis cernuntur, per se, ac temere esse crederet, et supra dignitatis sui modulum de seipso sentiret, unius illi usum arboris interdixit. — Ipsi concinit S. Augustinus, lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 13. Denique, inquit, *a peccante nihil aliud appetitur, nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis attendi. Quae si sola attenderetur, quid aliud quam Dei voluntas attenderetur? Dominus quidem cur iussit, viderit: serviendum est a serviente quod iussit, et tune forte quaerendum a promerente, cur iussit. Sed tamen ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod Deo serviat, iubendo Deus utile facit quicquid iubere voluerit, de genere non est metuendum, ne iubere quod inutile est possit. Vere fieri potest ut voluntas propria non gravi suo pondere super hominem cadat, si se voluntati superioris extollendo praeposuit. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei, et hoc experimento didicit, quid interest inter bonum, et malum. bonum scilicet obedientiae, malum autem inobedientiae, idest superbiae, et contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. — Hoc ipsum egregie commendat Enarratione in Psal. 70. ubi Deum, et Adamum invicem colloquentes inducit: Homo, inquit, positus sub praecepto audit a Domino Deo: Noli tangere. Quid? Hanc arborem. Quid est enim illa arbor? Si bona est, quare non eam tango? Si mala est, quid fecit in Paradiso? Prorsus ideo est in Paradiso, quia bona est, sed nolo tangas. Quare non tango? Quia obedientem te volo, non contradicentem mihi. ... Servi, audi prius Domini iussum, et tum iubentis disce consilium: Bona est arbor, noli tangere. Quare? quia Dominus sum, et servus es: haec tota causa est. Si parva est, dedignaris esse servus: quid autem tibi expedit nisi esse sub Domino? quomodo eris sub Domino, nisi fueris sub praecepto? — S. Cyrillus Alexandrinus hunc scopum tradendae legis fuisse docet: ut homo obnoxium se esse alteri cognosceret, et ne tot bonarum rerum, ac voluptatum affluentia insolentem illum faceret. Cui subscribit Basilius Seleuciensis, Oratione 2. De Adamo: Ut cum prohibentem intelligis, inquit, largitorem una noceris: atque unius transgressionis eius tibi recordationem suggerit, a quo omnia. Concinit et Procopius in Commentario ad hunc locum: Cum vellet, inquit, Deus hominem reddere immortalem, ne suae, vel propriae virtuti id beneficium acceptum ferret, in hunc modum egit: voluit ut gratias haberet ei, a quo non solum quoniam sit, sed quod bene sit accepisset. Huic etiam destinavit praesentem vitam ut palaestram, et quasi doctrinam futurae vitae. — Sanctus autem Augustinus solius obedientiae probanda gratia praeceptum illud Adamo datum esse confirmat: indeque quantum sit inobedientiae malum esse cognitum, quod cum mala, noxiaque per se arbor illa non esset, nullum aliud in eius degustando fructu praeterquam inobedientiae malum extitit. Nec potuit, inquit, melius, et diligentius commendari, quantum malum sit sola inobedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. Inde lib. 14. De Civit. Dei, cap. 12. scribit: si quis quaeratur, ut dixi (nempe cur praevaricatione Adami tantopere fuerit corrupta humana natura) non ideo debet existimari obedientia commendata est in praecepto: quae virtus in creatura rationali mater quaedammodo est omnium, custosque virtutum. Quandoquidem sic facta est, ut ei submittere se sit utile: perniciosum autem sibi, nec eius a quo creata est, facere voluntatem. Hoc itaque de uno cibi generis non edendo, ubi aliorum tanta copia subiacebat, tum brevi praeceptum et observandum, tam brevi et memoria retinendum; ubi praesertim nondum voluntati cupiditas resistebat, quod de poena transgressionis subsequutum est, tanto maiore iniustitia aestimatum est, quanto facile posset observantia custodiri. Addit libro 1. contra Faustum Manichaeum legis, et Prophetarum, capite 1. ab eius arboris cibo prohibitum fuisse primum hominem, ut obedientia commendaretur, quae maxima est virtus, et ut sic dicam, omnium origo, materque virtutum, in ea natura, cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris.

— Hic praetereunda non est impia Porphyrii aliorumque christianae Religionis impugnatorum cavillatio et argutatio quam daemone suggerente sie efformabant: Fructus illius arboris scientiae ex se aut bonus erat, aut malus: si bonus, cur interdictus? si malus, cur a Deo bono et optimo conditus? Cui sophismati occurrens Severianus Gabalitanus, Orat. 6. respondet fructum illum revera ex natura sua optimum fuisse, nec malum futurum nisi ex eventu, et esu contra interdictum et voluntatem Dei: appellatam autem illam arborem scientiae boni et mali, quod hominis bonum aut malum, nimirum felicitatis ipsius continuatio aut iactura inde esset oriunda; quod his exemplis illustrat Severianus:

Vocatus est in deserto fons unus aquae, Psalm. 80. 6. aquae contradictionis: Probavit te apud aquam contradictionis. Num ergo eiusmodi aquae indoles erat, ut populum ad contradicendum terrebat? Cur ergo Moyses illa potatus, Deo non contradixit? Quemadmodum igitur vocata est aqua contradictionis, non quod naturam eiuscemodi haberet, sed eius rei causa, quae in illa accidit. Quia enim populus ibi contradixit, idcirco aqua contradictionis vocata fuit. Rursus, vidit Iacob Deum, quoad homini videre concessum est, et vocat nomen loci: species Dei. Locus speciem Dei aut formam non habebat; sed quia illi ibi contigerat, ab ea locum appellavit. Alius locus pax Dei appellatus est. Apparente Angelo Gedeoni, timore correptus est, et ait: heu me, heu me, moriar: vidi enim Angelum Dei. Cui Angelus: pax tibi; ne timeas. Et aedificavit, inquit, Gideon altare, et vocavit illud: pax Dei. Quemadmodum igitur ara, sive altare ipsum pacem non habebat, sed pacis quam contigerat ac data fuerat signum erat; sicut item aqua non habebat contradictionem, sed ex eo quod in illa evenerat, sic vocata est: ita et lignum scientiam non habebat, sed quia quisquis peccat, in notitiam venit eorum quae peccat, nomen illud accepit. Ut rursus sub exemplo loquar, dum quandoque per loca latronibus infesta iter agimus, moris est dicere: tremenda sunt ista loca. Num rogo locus timorem habet? Sed propter insidentes illic latrones ita loquimur. Ad eum etiam modum, arbor non ea erat indole ut lethiferam ipsa scientiam praestaret, sed ab Adamo in illa tragoedia et peccato nomen accepit.

Conclusio secunda. — SOLIUS ESUS DE FRUCTU ARBORIS SCIENTIAE BONI, ET MALI, NON AUTEM EIUS VITAE, AT TACTUS A DEO FUIT PRIMIS PARENTIBUS INTERDICTUS.

Hoc constat ex cap. 2. Genesis, ubi Deus Adamo praecepit dicens: Ex omni ligno Paradisi comede; de ligno autem scientiae boni, et mali ne comederes. Quibus verbis solus esus, non autem visus, aut tactus cavetur, et prohibetur. Nec refert, quod Eva serpentem alloquens Genesis 3. dixerit: De fructu lignorum, quae sunt in Paradiso, vescimur: de fructu vero ligni, quod est in medio Paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeremus illud. Fatentur enim sacri Interpretes illud, tangeremus, fuisse additum ab Eva, quo magis exaggeraret praecepti gravitatem: iam enim ipsi, persuasione serpentis interius corruptae, praeceptum illud displicere coeperat. Sicut, inquit Caietanus, mulier prohibita a marito ne domum exeat: respondet: mihi non licet per maritum meum extra cubiculum pedem efferre: exaggerans videlicet displicens sibi praeceptum mariti: ita Eva exaggerando divinum praeceptum dixit non esse sibi licitum tangere fructum illius arboris. — Itaque iam vere diabolus in mulieris animum irrepsit: Primo quidem excitando in ea cupiditatem vanissimae libertatis: Secundo inspirando illi taedium, et odium istius praecepti. quo factum est ut mulier in falsam eius praecepti exaggerationem proruperit. Unde perite observat Rupertus lib. 3. De Trinitate, cap. 5. Evam tribus modis pervertisse Dei verba, quibus divinum mandatum praescripserat; primo quidem per additionem, cum dixit ne tangeremus: secundo per diminutionem, cum inquit, ne forte moriamur, adiunxit enim de suo illud forte, quod utique Deus non dixerat: tertio denique per mutationem, cum ait: ex ligno quod est in medio Paradisi: nam Deus dixerat ex ligno scientiae boni, et mali: in medio namque Paradisi erat etiam arbor vitae, homini non interdicta. Hinc congrue ait Caietanus: colligitur quod diabolicum venenum in affectum simul, et intellectum mulieris irrepserat: in affectum quidem, per displicentiam praecepti, unde statim prodiit exaggeratio vinculi, et obligationis eius: in intellectum vero per haesitationem futurae poenae, unde prodiit adverbium illud, ne forte. — Fateor tamen nonnullos ex sanctis Patribus, cum legem istam referunt, etiam tactum vetitum includere. Sic Gregorius Nazianzenus Oratione 38. Lex, inquit, praeceptum erat, tum quibus arboribus utendum illi erat, tum quum minime tangere oporteret. Hoc ipsum probare videtur S. Augustinus in Psalmum 70. in praecedenti Conclusione laudatus, numero 7. Confirmat etiam S. Alcimus Avitus in libro De initio mundi, ubi ista duo comedere, et tangere pro eodem accipit: dum ita Deum praecipientem facit:

Huius ab accessu vetitum restringite tactum.

Et mox faeminam respondentem serpenti introducit:

Haec sola est nemoris medii, quam perspicis, arbor Interdicta cibis: haec tantum tangere nobis Poma, nefas.

Unde quidam putant revera tactum, et esum illius fructus fuisse interdictum Adamo; sed prius a Moyse fuisse praetermissum, et demum in colloquio mulieris cum serpente fuisse repositum; sic opinatur Eugubinus: consentaneum tamen non est existimare Mosen illud Dei praeceptum, ut fuit, integrum non retulisse, nec enim Deus cum de violato praecepto hominem obiurgavit, de tactu non, sed tantum de esu increpavit.

Sunt qui arbitrentur soli Adamo primum a Deo praescriptam fuisse legem, quam referens Eva addidit etiam prohibitum fuisse illius fructus tactum, quo maiorem Evae cautionem iniiceret, ac longius eam a periculo violandae legis averteret, ut observat S. Ambrosius cap. 12. libri De Paradiso: Plerique putant, inquit, hoc dictum non esse mulieris, sed Adae fuisse: ista Adam dixisse mulieri, dum eum vellet facere cautorem ut adderet mandasse Deum: neque tangatis ex eo. Habemus enim quia solus Adam, non Eva, mandatum acceperit a Deo, nondum enim mulier formata fuerat. Verum satius dicendum arbitror cum ipsa S. Ambrosio ibidem supra illud: Non tangatis Deus non dixerat, sed non edetis: sed tum lapsus incipit esse principium. Nam quae delirat, vel superfluum addidit, vel addendo de proprio, semiplenum intellexit Dei esse mandatum. Docet igitur nos praesentis series lectionis, neque detrahere aliquid divinis debere mendis, neque addere.

Conclusio tertia. — POENA SANCTITA A DEO OB VIOLATIONEM PRAEDICTI MANDATI FUIT DENUNTIATA MORS, NON SOLUM ANIMAE, SED ETIAM CORPORIS. Haec Conclusio tres partes complectitur: Primo quod mors fuerit denuntiata in vindictam violati praecepti: Secundo, quod non solum illa comminatio intelligenda sit de spirituali morte animae: Tertio, quod maxime accipiatur pro morte corporis.

Primum patet ex 2. cap. Genesis, ubi Deus prohibendo esum fructus vetiti, dixit Adamo: In quacumque die comederis ex eo, morte morieris: quibus verbis Deus Adamo denuntiavit certissimum mortis exitium, inquit Pererius lib. 4. cap. 1., volens scilicet eum huiusmodi minis, et poenae periculo, velut quodam fraeno, cohibere. Tribus enim maxime rebus permoventur homines ad observandas leges sibi latas: Primo Legislatoris amore, ac reverentia, cuius praeceptis, ob magna beneficia ab eo accepta, vel ob excellentem eius sapientiam, auctoritatemque, et legitimum in eos imperium, debere se obedientiam agnoscunt: Deinde, praemiorum spe, quae parentibus legi promissa sunt: Denique, metu suppliciorum, quibus praevicatores, et violatores legum subiiciendi, et plectendi sunt: atque hoc postremum expressum est illis verbis: In quacumque enim die comederis ex eo, morte morieris. Maiorem enim vim ad commovendos animos nostros habet metus quam spes, comminatio potius quam mercedis promissio, dolor denique quam voluptas. — Cur autem poenas inferni multo gratiores, magisque timendas, quam mortem ipsam, non fuerit Deus Adamo comminatus, triplex ratio reddi potest: Primo, quod mortis timor vehementius hominem afficiat quam metus inferni, propterea quod ille sensibus, et affectu humano percipiatur, hic vero sola fide, et revelatione constet. Deinde eam poenam Deus voluit proponere Adamo, quam si praeceptum violasset, necessario tam ipse, quam eius posteri subissent: tametsi postea ille resipisceret, et peccati sui paenitens ad Dei gratiam rediret: huiusmodi autem poena fuit mors corporis, quam nee Adamus, nec ullus ex eius posteris vitare potuerunt; poenas autem inferni tam ipsi primi Parentes, quam plurimi ex eius posteris effugiunt. Tertiam denique rationem profert S. Augustinus lib. 13. De Civit. Dei, cap. 23. nempe quod promissio felicitatis aeternae, et comminatio suppliciorum inferni aperte revelanda erat tantum in novo Testamento. Propterea, inquit, comminatus Adamo Deus mortem, de secunda morte nihil dixit, quia occultum esse voluit propter dispensationem testamenti novi, ubi secunda mors apertissime declaratur, ut prius ista mors prima, quae communis est omnibus ponderetur ex illo cenasse peccato, quod in uno commune factum est omnibus: mors vero secunda non utique communis est omnibus, propter eos qui secundum propositum vocati sunt sancti... quos a secunda morte per Mediatorem Dei gratia liberavit.

Patet etiam secunda pars, nempe quod illa comminatio de morte animae possit interpretari: Duae enim sunt vitae, ait S. Augustinus in Psalmum 70., una corporis: altera animae: sicut vita corporis anima: sic vita animae Deus. Quomodo si anima deserat, moritur corpus: sic anima moritur, si deserat Deus. De hac itaque morte animae intelligendam esse praedictam Dei comminationem probat S. Gregorius Papa lib. 6. Epistola 31. Si enim Adae, qui primus peccavit, inquit, anima in peccato mortua non est: quomodo de ligno vetito ei dictum est: in quacumque die comederitis ex eo, morte moriemini? Et ecce comedit Adam et Eva de ligno vetito, et tamen in carne sua ultra nongentos annos postmodum vixerunt. Constat itaque, quia in carne non est mortuus. Si ergo in anima mortuus non est, falsam sententiam de illo protulit Deus, qui dixit: quia, qua die comederet, moreretur. Ipsi adstipulantur Origenes, Homilia 15. in Genesim: Rupertus lib. 2. De victoria Verbi Dei, cap. 2., et plures alii, qui mortem animae Deum interminatum fuisse credunt. — Verum, non solam mortem animae illis verbis fuisse designatam exinde constat, quod peccatum non poenae inflictio censendum sit, sed illius poenae demeritum; quippe poena est eiusmodi, quam contra legem facienti iudex ipse, non sibi reus imponit: sed mortem animae, seu peccatum citra iudicis voluntatem sibi quisque conciscit; adeoque mors animae non unice, nec praecipue illis verbis fuit significata. Quod utique confirmatur ex Concilio Tridentino, Sess. 5. Canone 1., ubi anathema dicitur ei, qui asseruerit Adamum per peccatum non amisisse sanctitatem, et iustitiam; incurrisseque per offensam praevaricationis huiusmodi iram et indignationem Dei; atque ideo mortem, quam antea illi comminatus fuerat Deus. Distinguit ergo mortem animae, amissionemque iustitiae ab ipsa morte, quam Deus fuerat comminatus.

Idcirco probatur tertia pars, nempe quod mors illa denuntiata fuerit praecipue mors corporis; quam utique eo ipso die, quo peccavit, passus est Adamus; non quod revera mortuus fuerit, sed quod mortalitati fuerit addictus. Licet enim ex constitutione suae naturae mortalis esset; tamen ratione doni iustitiae originalis nusquam de facto, si illam servasset, mortuus fuisset; ea autem deperdita, statim mortalitati fuit subiectus. In quippe die, inquit S. Augustinus, lib. 13 De Civitate Dei, cap. 23. mutatus in deterius est, vitiatague natura, atque a ligno vitae separatione iustissima, mortis in eis etiam corporalis necessitas facta est: cum qua nos necessitate nati sumus. Propter quod Apostolus non ait: corpus quidem moriturum est propter peccatum: sed ait quidem: mortuum est propter peccatum. Sic in libro nono De Genesis ad litteram, cap. 10. ubi codem utitur Apostoli testimonio, et lethalem quemdam veluti morbum invasisse humana corpora dicit: Nam ubi praeceptum transgressi sunt, ait, eorum membris velut aliqua agritudo lethalis, mors ipsa concepta est, etc. Quid nam aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoamus, qua sumus sine dubio morituri? Nec enim tam necesse est ipso morbo mori, qui hydropicus, vel dissentericus, vel elephantiosus factus fuerit, quam cui, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae: quia hoc non fecit, nisi praeva praevaricati. — De hoc pariter audiendus est Chrysostomus Homilia 16. in Genesim. Quamvis, inquit, multorum annorum spatium vixerint, tamen ex quo audierunt illud, terra es, et in terram redibis, et sententiam mortis acceperunt, mortales facti sunt: atque ex eo tempore illos esse mortuos aliquis merito dixerit. Hoc vero Scriptura significans ita dixit: quacunque die comederitis, et morte moriemini. Quasi diceret: sententiam hanc accipietis, ut mortales deinceps sitis: ut enim in humanis iudiciis, postquam in reum pronunciata sententia est, ut ei caput amputetur, isque mox in carcerem adducitur: licet diu ibi maneat, nihilo melius iam mortui, extinctisque deget, utpote iam sententia ipsa mortalitatis, eodem modo et illi ab ea ipsa die, ex qua sententia in eos mortalitatis edita est, etsi longo tempore superstites fuerunt, sententia ipsa iam mortui sunt. — Vel dicendum cum S. Augustino lib. 13. De Civit. Dei, cap. 12., Deum mortis vocabulo significasse omnem mortem, qua potest homini accidere, hoc est, tam animae, quam corporis: tam temporalem, quam aeternam: Cum ergo requiritur, inquit, quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus, si a Deo mandatum transgrederentur acceptum, nec obedientium custodirent, utrum animae, vel corporis, an totius hominis, an illam, quae secunda dicitur: Respondendum est, omnes: prima enim constat ex duabus, secunda ex omnibus tota. Sicut enim universa terra ex multis terris, et universa Ecclesia ex multis constat Ecclesiis, sic universa mors ex omnibus: quoniam prima constat ex duabus; una animae, altera corporis: ut sit prima totius hominis mors, cum anima sine Deo, et sine corpore ad tempus poenas luat: secunda vero ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. Quando ergo dixit primo illi homini, quem in Paradiso constituerat; de cibo vetito quocumque die ederitis ex eo, morte moriemini; non tantum prima mortis partem priorem, ubi anima privatur Deo, nec tantum posteriorem, ubi corpus privatur anima; nec solum ipsam totam primam, ubi anima et a Deo, et a corpore separata punitur: sed quidquid mortis est usque ad novissimam, quae secunda dicitur, et qua nulla est posterior, comminatio illa complexa est. Quibus verbis S. Augustinus quadruplicem mortem distinguit; unam animae et ad tempus, quando anima peccando separatur a Deo; alteram corporis, et ad tempus, quando separatur anima a corpore per obitum: Tertiam, quae utramque complectitur, nempe separationem animae a Deo, et a corpore, ut fit in morte reproborum: Quartam denique, qua post diem iudicii anima, et corpus separabuntur a Deo, qua mors secunda et novissima appellatur.