Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Quid Deus primo rerum omnium die condidit et operatus est, luculenter exprimit Moyses his: In principio creavit Deus Caelum et Terram. Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi, et Spiritus Domini ferebatur super aquas. Dixitque Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et vidit Deus lucem, quod esset bona: et divisit lucem a tenebris: appellavitque lucem diem, et tenebras noctem, factumque est vespere, et mane dies unus. Quibus verbis plura complectitur sectu digna, quae ut nota fiant, sub sequentibus Quaestionibus sunt aperienda.

Quaeres 1. — Quid significaverit colueritve Moyses per haec vocabula, in principio creavit Deus?

Respondeo. Quod sicut Moyses omnium prophetarum oculatissimus et coryphaeus exstitit, nihilque non nisi dictante divino Spiritu scripti exaravit, mirum videri non debet quod eius eloquia mysteriis referta sint et sub litterae cortice divina arcana complectantur, quod potissimum apparet in primo Genesis capite; quot enim protulit verba, tot videtur eructasse oracula. Ut autem singula pro modulo nostro detegamus et resememus, primus ille Genesis versiculus sigillatim est expendendus sub proponendis distinctis titulis.

IN PRINCIPIO. — Triplex horum verborum apud sacros interpretes, maxime vero S. Ambrosium lib. 7. Hexaemeron, c. 4, et S. Augustinum lib. 1. De Genesi ad litteram, cap. 1. patetur expositio. Primo namque in principio, idem sonat, ac in Filio, qui seipsum pluries principium rerum appellavit. Sic Ioan. 8. interrogatus respondit: Principium, qui et loquor vobis: et Apocal. 1. Ego sum novissimus, et primus, principium, et finis. Ipse namque est quasi idea et sapientia Patris, necnon et Verbum quo omnia creavit; etenim per ipsum omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil: seu, ut loquitur S. Paulus ad Colossenses 1, In ipso condita sunt universa in Caelis, et in Terra, visibilia, et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates: omnia per ipsum, et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Verum haec expositio mystica est, et symbolica.

Secunda explicatio est quod in primordio, seu initio non aevi, sed temporis, et mundi, cuncta Deus creaverit; quando nimirum simul cum mundo coepit mundi duratio. Licet enim in mundi primordio non fuerit tale tempus, quale nunc est; iam enim tempus nostrum est mensura motus primi Mobilis, Solis, et Caelorum: tune autem nedum erat primum Mobile, nec Sol, nec Caeli; et consequenter, nondum erat eorum motus, qui tempore mensurari posset; erat duratio rei corporeae, eo videlicet instanti quo Caelum, et Terra creata sunt. Unde Deus dicitur creasse Caelum, et Terram, non quidem in tempore, sed in principio temporis, idest, in primo temporis momento. Possumus etiam, inquit S. Ambrosius, intelligere, in principio, idest ante tempus: sicut initium viae nondum est via, et initium domus nondum est domus.

Tertia denique explicatio. Illud in principio significat idem, ac ante omnia, ita quod ante Caelum, et Terram Deus censeatur nihil creasse, ut nempe designetur ordo creationis rerum, significeturque Caelum et Terram inter creaturas omnes primarium formationis gradum et ordinem tenere: quod significat David Psalmo 101. Initio tu Domine Terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt Caeli. Quasi diceret, quod quemadmodum domum aliquis aedificaturus, ante cetera fundamentum supponit; ita Deus in fabricando mundo, ante alia condidit Caelum et Terram, veluti duas principes mundi partes, quae ceteras ordine natura necessario antecedunt, et aliarum veluti bases fulcrales iecit ac praestruxit quae ceteras fulcirent et sustentarent, et suo veluti sinu clauderent. Itaque sic resolvi posset Moysis narratio de mundi opificio cum Deus principio caelum et terram creavit: terra erat inanis et vacua, et rudis indigestaque moles; quam tenebrae vestiebant et circumcingebant, e quibus Deus statim lucem eduxit.

— Ex quibus duo inferri posse observat S. Basilius, Homilia in Hexaemeron: primum quidem, quod ex doctrina Mosis perspicue inferatur mundum non esse aeternum; sed aliquando ortus sui habuisse initium. Secundum, etiam cognosci posse mundi antiquitatem, necnon rationem iniri quantum a nostra aetate eius distet exordium, illius veluti vi annos omnes retroactos computando. In quibus aberraverunt a vero Ethnici: etenim quidam censuerunt mundum esse sempiternum: alii coepisse quidem illum aliquando putaverunt, quamplurimas tamen myriades annorum, et prope innumera retro lapsa saecula finxerunt: Hoc equidem vulgare olim inter Christianos et ethnicos scriptores commentum fuit, ad quos obscura tantum mundi Genesis et originis fama perrenerat, ut mos hominum est, Dei veritatem et sacram historiam alienis figmentis adulterare.

Hic autem silentio praetereunda non est miranda scriptorum utriusque Testamenti consensio. Cum enim duo sint rerum originem habentium genera; alia aeterna et divina, ut sunt Filius et Spiritus Sanctus, quorum ille a solo divino Patre, hic a Patre et Filio procedit; alia vero temporanea, ut sunt res omnes in exordio mundi procreata. scriptores sacri Moyses et Ioannes Evangelista, qui utramque originem commemoraverunt, simili usi sunt exordio; nam uterque ortus est ab his vocibus: In principio; ita tamen ut duas illas origines, uti valde discrepantes, etiam diversimode expresserint. Enimvero Moyses adiicit: In principio creavit etc. Ioannes vero: In principio erat Verbum etc. Uterque tamen ad institutum suum apposite scripsit, Nam, inquit Severianus Gabalitanus, utiliter ille, hic proprie locutus est. Ubi namque creatio, faciendi verbo seu creandi usus est Moyses: Ubi vero Creator Auctorque Evangelista verbum erat usurpavit. Latum vero discrimen interfuit, seu creavit et erat; nam alterum factum est cum non esset: ille autem erat qui semper est. Adiicit utrumque scriptorem idcircopari usum esse exordio, ut una pietatis radix ostendatur, quae et hunc Legislatorem docuit, et illum Theologum illuminavit. Sunt enim germana duo Testamenta, uno parente posita. Hincque fit, ut uno consensu sermonem edant: fere enim eadem imago ac simulacrum est. Et sicut duobus germanis, ex eodem ortis Parente insunt similes proprietates, cultusque ac oris paria quaedam lineamenta: sic et duo Testamenta, quod eodem Parente prognata sint, summam quandam habent similitudinem.

CREAVIT. — Ut productionis Universi modum aperiret, Moyses non usurpavit verbum iatsar quod fingere aut formare significat, qua voce usus est c. 2 v. 7. cum hominis formationem recensuit: sed scripsit bara, qua vox denotat cuiuslibet rei productionem ex nihilo, seu quae ex non esse ad esse procedit, nimirum ut mundum ex nihilo conditum esse significaret refelleretque erroneam eorum sententiam qui res omnes ex praexistente quadam aeterna informi materia prodiisse finxerunt, quasi Deus in earum formatione nihil aliud quam ornatum et formam adiiecisset: quod putidum commentum dissipavit Moyses cum ait res omnes non per generationem nec per eductionem aut alio quovis ex praeiacente subiecto productionis modo, sed ex omnipotenti virtute et divino Verbo ac imperio fuisse primitus conditas.

Itaque cum dicitur Deus caelum et terram creasse in principio, aperte significatur non fuisse factum Caelum, et Terram ex materia aliqua praexistente, sed simpliciter ex nihilo, ut exposuit etiam piissima illa Mater Machabaeorum lib. 2. cap. 2. ubi filium iuniorem alloquens, ait: Preco, nate, ut aspicias ad Caelum, et Terram, et ad omnia, quae in eis sunt, et intelligas, quia ex nihilo fecit illa Deus. Non me latet Aben Ezera in commentario ad ista Mosis verba contendere vocem bara, idest creavit, non significare productionem rei ex nihilo, quam sententiam firmare nititur ex primi capitis commate 21. Creavitque Deus Cete grandia. Et 27. Creavit Deus hominem ad imaginem sui: ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Quibus in locis vox bara adhibetur rei ex alia re, ut hominis ex humo, et mulieris ex homine procreationem significandam. — Verum reclamant alii quotquot sunt celebres apud Hebraeos Doctores cum Moyse Bar-nachman qui in commentario diserte scribit: Non extat apud nos in lingua sancta vocabulum quo productionem rei ex nihilo significamus, nisi BaRa. Cui concinit R. D. Kimchi: Omnis, ait, significatio creationis est innovatio rei, et progressio eius a non esse ad esse. Ut autem huic assertionii in speciem repugnantes praefatos textus concilient, distinguunt duplicem usum verbi creandi in Scripturis. Primo enim significat productionem rei alicuius ex puro nihilo, quo sensu hoc in loco accipiendum esse affirmant. Secundo vox illa usurpatur ad denotandam rei alicuius praecellentis et eximiae, quae singulari Dei virtute et potentia in lucem profertur. Atque hinc est quod eo utitur, ubi caelorum et hominis conditionem proponit. Sunt enim caeti vastae et portentosae quodam modo magnitudinis: homo vero ob eximias dotes omnibus creaturis praestat, imo omnium creaturarum quasi caput est et princeps. — Observant insuper intercedere distinctionem inter haec verba bara, idest creavit, et iatsar, idest formavit, et agascha, idest fecit. Ut creare sit ex nihilo aliquid facere; formare enti creato figuram inducere; facere singula membra ordinare, perficere, absolvere, et ad certum suum usum adaptare. Extat locus Isaiae XLIII, 7¹: Omnem qui invocat nomen meum in gloriam meum, creavi eum, formavi eum, et feci eum. Quem locum Rabbi Kimchi sic explicat: Primum creavi eum, i. e. produxi eum ex non esse ad esse. Dein formavi eum, i. e. existere eum feci apta forma. Exinde feci eum, i. e. disposui seu ordinavi eum. Nam vox dispositionem rei, et perfectionem eius significat, ideo dicit etiam: feci eum.

CREAVIT DEUS. — Mundum a Deo conditum distincte pronuntiat Moyses, ut significaret illius fabricam et molitionem non Angelis, aut alteri creaturae adscribendam esse quemadmodum plurimi Veteres haeretici delirarunt. Imprimis vero Simon Magus qui mundi fabricam Angelis assignabat, quem errorem egregie retudit S. Irenaeus lib. 2 Adversus haereses c. 1. et 2, hac efficaci ratione, quod scilicet Angeli Mundum creassent, vel praeter Dei imperium vel ex ipsius iussu et mandato. Si primum, sequitur Deum impotentem esse aut improvidum et negligentem. Si secundum asseratur, consequens erit non ipsos Angelos, sed in Deum mundi creationem esse refundendam.

Si enim, inquit, Angelos ipse fecit, aut etiam causa creationis eorum ipse fuit; et mundum ipsum videbitur fecisse, qui causas fabricationis eius praeparavit: licet per longam successionem deorsum Angelos dicant factos, vel mundi fabricationem a primo Patre; nihilominus id quod est causa eorum quae facta sunt, in eum qui prolatus fuit talis successionis recurret. Quemadmodum in Regem correctio belli refertur, qui praeparavit ea quae sunt causa victoriae: et conditio huius civitatis, aut huius operis, in eum qui praeparavit causas ad perfectionem eorum quae deorsum facta sunt. Quapropter non iam securim dicimus incidere ligna, vel serram secare; vel hominem concidere et secare rectissime quis dicat eum, qui ipsam securim et serram ad hoc fecit, et multo prius armamenta omnia per quae fabricata sunt securis et serra. Si igitur iuste, secundum illorum rationem, Pater omnium dicitur fabricator huius Mundi, et non Angeli, neque alius quis mundi fabricator praeter illum qui fuit prolatus, et prius causa factae huiusmodi reparationis existens. Ita S. Irenaeus, — Ne quis vero existimaret Deum Angelorum ope mundum condidisse adiicit: Omnia autem quae facta sunt, infatigabili verbo fecit. Proprium enim est hoc Dei supereminentia, non indigere aliis organis ad conditionem eorum quae fiunt; et idoneum est, et sufficiens ad formationem omnium proprium eius Verbum, quemadmodum et Ioannes Domini discipulus ait de eo: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. In omnibus autem est et hic qui secundum nos est mundus. Et hic ergo a Verbo eius factus est, sicut Scriptura Geneseos dicit, omnia quae sunt secundum nos, fecisse Deum per Verbum suum. Similiter autem et David exequitur: quoniam ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt.

Eundem errorem exagitat S. Epiphanius Haeres. 22., eunque iugulat tum Mosis verbis: In principio creavit Deus caelum et terram, tum Christi Domini oraculo Luc. 10. ubi divinum Patrem alloquens, ipsum appellat Dominum caeli et terrae, unde colligit: quod si caeli et terrae conditor est Deus Pater Domini nostri Iesu Christi, frustra omnia a sycophanta Simone iactantur, mundum scilicet ab Angelis cum defectu fabricatum. Videndus etiam in his quae adversus Saturninum eiusdem erroris assertorem urget. — Impugnat etiam eundem errorem Theodoretus lib. 5. Haereticarum fabularum, c. 4. eumque refellit ex productis oraculis tam veteris quam novi Testamenti. Ex veteri quidem producit praefata Moysis verba, necnon ea Davidis Psalm. 32: Verbo Domini caeli firmati sunt etc. Deinde adiicit:

His congruentia omnes etiam prophetae nos docent. Et Isaias quidem clamat c. 42: Creans caelos, et extendens eos: firmans terram, et quae germinunt ex ea: dans flatum populo qui est super terram, et spiritum calcantibus eam... Quin etiam Deus ipse per illum dicit, cap. 11: Extendi caelos solus. Verum propheticis mihi vocibus non est opus. Ante legem enim et prophetas natura homines hoc docuit. Et Melchisedech ille antiquus Abraham benedicens, sic dixit, Gen. 14: Benedictus Abraham Deo excelso, qui creavit caelum et terram... Generosus quoque Iob, qui ante legem latam virtute insignis fuit, verum Deum Creatorem agnovit: Qui extendit, inquit, caelos solus, qui graditur super mare, tamquam super solum. Iob. 9. — Adiicit ex novo Testamento. Audiamus ergo, inquit, divinum Ioannem omnia per Verbum facta esse dicentem; sine ipso, inquit, factum est nihil. Audiamus et divinum Paulum clamantem: In ipso condita sunt universa, visibilia et invisibilia. In Areopago autem concionatus dixit, Act. 17: Deus qui fecit mundum, et omnia quae in eo sunt, hic caeli et terrae cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat, nec manibus humanis colitur, indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam, et inspirationem et omnia: fecitque ex uno sanguine omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae.

Videndus hac de re S. Augustinus lib. 12. De Civit. Dei capitibus 24. et 25. ubi diserte probat quod etsi Angeli Deo interdum inserviant in producendis, conservandis et regendis creaturis, ea tamen non ipsis sed Deo esse adscribenda:

Si enim, inquit, in illa specie semper est, ut tam omnem illum Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius nonnisi Deum debemus conditorem dicere naturarum, qui neque ex materia facit aliter; et si potentiam suam, ut ita dicam, fabricatoriam rebus subtrahat, ita non erunt, sicut antequam fierent non fuerunt? Sed ante dico, aeternitate, non tempore. Quis enim alius Creator est temporum, nisi qui fecit ea, quorum motibus currerent tempora?

Inquirit ibidem utrum Angeli in mundi creatione Deo inservirent: at quaestionem dubiam relinquit.

Porro Deus creaturas condidit, non quod illis indigeret, sed quia bonus est; nam, ut ait Plato in Timaeo, non alia Deo fuit ratio creandi mundum, quam suae bonitatis manifestatio: Quaeramus igitur, inquit, causam quae eum impulerit, qui haec machinatus est, ut originem rerum, et molitionem novam quaereret: Bonitas videlicet praestabat. Hinc

Tertullianus lib. 2. Adversus Marcionem cap. 26. ubi inquirens rationem qua Deum induxerit ad productionem mundi, Prima, inquit, est bonitas Creatoris, quae se Deus noluit in aeternum latere: idest, voluit esse aliquid, a quo cognosceretur: subdit: Et idem in suum summum commisit bonitatem apparituri boni negotiatricem; non utique repentinam, nec obvenientis bonitatis, nec provocationis unimationis, quasi exinde censendam, quo ceperit operari. Observandum autem est Mosem hebraice praefatas voces creavit Deus his expressisse: Bara Elohim, ubi nomen Elohim terminationis pluralis, verbo singulari Bara coniungitur constructione prorsus, ut videtur, insolita; ac si sensus esset, creaverunt Dii seu Iudices. Unde Magister Sententiarum lib. 1. dist. 2. ait: hac loquendi formula Mosem usum, ut Trinitatis mysterium adumbraret, significaretque unitatem essentiae, virtutis et operationis in Deo, verbo singulari Bara; personarum autem Trinitatem nomine Elohim, quod plurale existimat declinatum ab El. Verum exilis et ieiuna prorsus est illa expositio. Neque enim Elohim derivatur ab El; alioqui in terminatione plurali non diceretur Elohim, sed Elim; neque etiam revera est numeri pluralis, sed communis, tametsi illius terminatio sit pluralis, ut diserte docet S. Hieronymus epist. 136: Scire debemus, inquit, quod Elohim communis sit numeri, quod et unus Deus sic vocatur et plures; ad quam similitudinem caelum quoque appellatur schamaim, i. e. caeli. Inde et saepe interpretes variant; cuius rei exemplum nos in lingua nostra habere possumus Athenas, Thebas, Solonas etc. quae licet habeant terminationem pluralem, nihilominus rem singularem explicant; neque enim plures fuerunt Athenae, Thebae etc. — Huius veritatis confirmatio peti potest ex eo quod vox illa interdum cum plurali, alias cum singulari verbo construitur: cum plurali quidem, sic 2. Regum, cap. 7. et 23. ubi in Vulgata legimus: Quae est autem, ut populus tuus Israel, gens in terra propter quam ivit Deus, ut redimeret eam sibi in populum; hebraice legimus: halecu Elohim, i. e. ierunt Dii. Sic etiam Geneseos cap. 20. v. 13. et cap. 30. v. 7. Cum singulari vero, ut toto primo capite Geneseos, et alibi saepe. Deinde, si vox Elohim pluralitatem atque in Deo Trinitatem personarum connotaret, recte dicerentur in Deo esse tres Elohim, ac subinde tres dii, aut tres iudices, ea est enim vocis Elohim significatio. At absurde omnino tres personae divinae dicuntur tres dii, tresve iudices, sicut et tres Domini, quia ut testatur Symbolum S. Athanasii, Sicut sigillatim unamquamque personam Deum ac Dominum confiteri christiana veritate compellimur; ita tres Deos aut Dominos dicere catholica religione prohibemur. Insuper eodem capite, vox Elohim, comperitur dici de singulis divinis personis, nam divinus Pater cui in Symbolo fidei appropriatur omnipotentia et creatio caeli et terrae, dicitur Elohim. Similiter Filius seu Verbum Patris eodem nomine illustratur cum dicitur: Elohim dixit. Etiam Spiritus Sanctus appellatur Spiritus Elohim qui movebatur super aquas. Igitur si Elohim vi numeri comprehendit tres personas, quaelibet divina persona alias complectetur, adeoque Filius erit sui ipsius Filius, et Spiritus Sanctus sui ipsius Spiritus: quae consequentiae quam absurdae et falsae sint nemo non videt. Denique vox Elohim non magis pluralitatem importat quam vox Adonim, cum utriusque terminatio sit pluralis. At vox Adonim plerumque in Scriptura de uno solo fertur, ut Geneseos cap. 21. v. 9. et cap. 12. v. 30. et Isaiae cap. 19. v. 4.

Responnet fortasse aliquis, non eandem esse utriusque vocis rationem, quippe vox Adonim cum careat singulari a quo declinetur, necessum est quod sit generis communis; secus vero de voce Elohim quae declinatur ab Elouh. — Verum quisquis haec obiciat non advertit vocem Adonim revera declinatam esse a singulari Adon quae legitur Iosue cap. 3. v. 2., et Mich. cap. 4. v. 2.

Nullo igitur solido fundamento nititur praefata vocis Elohim expositio. Quapropter verosimilius dicendum arbitror illam esse vel communis generis, vel pluraliter hic a Moyse usurpatam pro more linguae hebraicae, imo et humana consuetudine qua principes et magnates, propter dignitatem et eminentiam qua ceteris praestant, de seipsis pluraliter loquuntur; vel honoris et reverentiae causa, ab inferioribus multitudinis numero compellantur, ut est etiam nunc apud Gallos in usu, sicut et apud Hispanos et Italos.

Quaestionem hic etiam movent Hebraei, cur Moyses potius vocem Elohim quam Iehova usurpaverit. Respondet R. Barnachman, idcirco tactum, quod vox Elohim significet Dei robur, virtutem ac fortitudinem infinitam, qua opus fuit, ut cuncta ex nihilo mirabiliter produceret. Iehova autem significat ineffabilem Dei maiestatem, qua cunctis creaturis infinite eminet. Addunt Cabbalistae, sacrum nomen Iehova potissimum Dei misericordiam et bonitatem in divinis Litteris significare; vocem autem Elohim illius aequitatem et iustitiam, quam praesertim in rerum exordio commendatum esse voluit. Tametsi enim mundi creatio opus sit exuberantis Dei bonitatis sese extra sinum divinitatis effundentis, ut diserte declarat S. Basilius Homilia in Hexaemeron; illius tamen constitutio ac dispositio opus est divinae iustitiae et iustitiae(?), ut praeclare explicat Tertullianus lib. 2. Adversus Marcionem c. 12. ubi eleganter ait: A primordio Creator tam bonus, quam et iustus pariter utrumque processit; bonitas eius operata est mundum, iustitia modulata est: quae etiam tum mundum iudicarat ex bonis faciendum, quia cum bonitatis consilio iudicavit. Iustitiae opus est, quod inter lucem, et tenebras separatio pronuntiata est, inter diem, et noctem, inter Caelum, et Terram, inter aquam superiorem, et inferiorem, inter maris aestum, et aridae molem, inter luminaria maiora, et minora, diurna, atque nocturna, inter marem, et feminam, inter arborem scientiae mortis, et vitae, inter orbem, et Paradisum: inter aquigena, et terrigena animalia. Omnia ut bonitas concepit, ita iustitia distinxit.

Quaeres 2. — Quid per Caelum, et Terram Moyses intellexerit?

Respondeo. Plures e Veteribus existimasse verba ista esse quoddam generale effatum quo Moyses omnia quae sunt a Deo facta summatim et veluti compendio complexus est, ut in sui sermonis exordio Iudaeos statim edoceret totam illam aspectabilem rerum universitatem a Deo mundi totius Opifice profectam esse; quare ita pronuntiavit: In principio fecit Deus caelum et terram, tamquam diceret, quidquid in rerum natura conspicitis, et quaecumque caeli ac terrae ambitus complectitur, una cum sole ipso terraque, id omne in temporum exordio fabricatus est Deus. Deinde vero ordinem quo res a Deo conditae sunt, per partes ac sigillatim describit. Quam atque expositionem probavit S. Gregorius Nyssenus in Hexaemeron, asserens Mosen dum illa commemorasse, caelum et terram, tamquam extrema rerum omnium quae sensibus concipiuntur: ut cum ea, quiles(?) comprehensa sunt cetera a Deo creata diceret, id omne complecteretur, quod intra extrema continetur. — Distinctius vero hanc eamdem sententiam exponit S. Cyrillus Alexandrinus lib. 2. contra Iulianum, pag. 51: Cum igitur, inquit, Moyses dixit: In Principio fecit Deus caelum et terram, intellige summatim, ac velut in compendium collatis omnibus, universarum rerum creationem eum exponere; tum artificiose progredi ad explicandum qua parte singula fuerint exornata, ut unaquaeque res creata existentium suam maxime fuerit adepta: nempe, Verbo potentissimo ipsum ait condidisse omnia. Huius etiam interpretationis meminit S. Basilius Homil. 3. in Hexaemeron, pag. 33., tametsi ab ea dissentiat: Dictum est, inquit, exponens haec verba, a praedecessoribus nostris, non esse hanc secundi caeli creationem, sed explicationem quamdam prioris; ibi enim Scriptura caeli et terrae creationem in summa quidem retulit: hic vero curiosius rationem tradit nobis, quae unumquodque confectum sit elementum. Nos autem dicimus, cum nomen diversum, officiumque peculiare secundi caeli traditum sit aliud esse necessario illud primum quod initio factum est, habens naturam solidiorem, quae praestat rebus omnibus utilitatem praecipuam. — Huius etiam opinionis meminit S. Augustinus lib. 1. De Genesi ad litteram cap. 3. necnon lib. 1. contra adversarium legis, ubi eam probabilem fatetur. Eamdem pariter propugnant Recentiores aliqui cum Petavio lib. 1. De Opificio cap. 2. — At huic interpretationi repugnat ipsa rerum a Deo initio mundi factarum Mosis recensio: ei namque propositum est rerum capita atque praecipua genera ordine quo procreata sint referre. Porro si caeli terraque vocabulis, utriusque distinctam creationem primo die mundi factam non exponeret, earum praecipuarum mundi partium formationem praetermisisisset: neque enim earum creationis postmodum meminit. — Iubet quidem Deus ut fiat secundo die firmamentum, quod statim exstitit, at illa firmamenti procreatio supponit iam caeli terraeque et aquae in terra consistentium formationem, siquidem cum in finem mandatur fieri firmamentum ut dividat aquas ab aquis, iam igitur exstabant aquae, ac subinde terra earum fulcrum et centrum. Insuper primo die mundi terra erat inanis et vacua, et Spiritus Domini ferebatur super aquas; igitur eo die terra iam erat producta, et exstabant aquae, eandem enim terram abyssum tenebris circumfusam, eumdemque globum constituentes. Deinde si hic non recenseatur terrae procreatio, consequens erit illam a Moyse fuisse praetermissam, quippe cum eius formatio alibi distincte non recenseatur. Praecepit quidem Deus die mundi tertio ut germinet terra herbam virentem, non vero ut illa existat. Quaero autem quo die sit condita, si non primo illo die quo creavit Deus caelum et terram? Denique quando mandavit Deus ut fieret lux, aut iam caelum et terra exstabant, aut simul cum luce procreata sunt, aut illa primigenia lux vacua et imaginaria spatia occupabat et irradiabat; hoc postremum nullus arbiter, nisi emotae mentis sit, affirmabit. Necessum est ergo fateri caelum et terram primo die mundi cum illa primigenia luce fuisse condita.

Tres alias praefatorum verborum expositiones subministrat S. Augustinus: primam quidem lib. 12. Confessionum, c. 7. ubi per Caelum interpretatur naturam angelicam: per Terram vero naturam corpoream, ita quod voluerit Deum ab initio res duas condidisse veluti duo totius entis extrema: alterum summum, et prope Deum, nempe naturam angelicam: alterum infimum, et prope nihil, quae sunt res corporeae, et materia prima. Secundo idem libro De Genesi contra Manichaeos cap. 7. Caelum, et Terra, inquit, hic vocatur materia prima ex eo, quod ex illa Caelum die secundo, et Terra die tertio producenda esset. Materiam autem censet prius fuisse informem, deinde formatam. Tertio libro De Genesi ad litteram cap. 15. ita suam mentem aperit, et tertiam verborum explicationem subiicit ita scribens: In principio fecit Deus Caelum, et Terram, etc. Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est: cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est. Sicut enim vox materia est verborum, verba autem formatam vocem indicant: non autem qui loquitur prius mittit informem vocem, quam possit postea colligere, atque in verbum formare: ita Creator Deus non priorem tempore fecit informem materiam, et eam postea per ordinem quarumcumque naturarum, quasi secunda consideratione formarit: formatam quippe creavit materiam; scilicet quia illud unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud quod inde fit; potuit diversificare Scriptura loquendi temporibus, quod Deus faciendi temporibus non distinxit: si enim quaeratur utrum ex verbis an de voce verba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius verba fieri de voce praepondeat: ita quoniam utrumque simul qui loquitur faciat, quid unde faciat naturali attentione satis apparet. Quumobrem cum simul utrumque Deus fecerit, et materiam quam formarit, et res in quas eam formarit, et utrumque a Scriptura dici oportuerit, nec simul utrumque dici potuerit, prius illud unde aliquid factum est, quam illud quod inde factum est dici debuisse quis dubitet? — Verum hic tres interpretationes non videntur sensui litterali accommodari: cum enim etiam haec Moysis doctrina, et narratio historica sit, proculdubio illius verba proprie, non figurate sunt accipienda. Quid autem magis extra communem loquendi consuetudinem, quam Caeli nomine naturam angelicam, Terra autem vocabulo materiam primam appellare? Praeterea nimis durum videtur materiam primam appellari nomine Caeli, et Terrae, quod haec corpora formanda essent ex illa: pari enim ratione appellari potuissent et aqua, et aer, et ignis, et quodlibet aliorum corporum. Nec fit credibile, Mosem sic scribentem Hebraeis rudibus, et indoctis voluisse eos docere materiam primam, quam vix satis docti et acuti Philosophi intelligentia comprehendere potuerunt. Remotum etiam a ratione videtur, divinam Scripturam, quae toties Deum eo praedicat et magnificat, quod creavit Caelum, et Terram, (id quod sine dubio ex hoc Mosis loco accepit) significare voluisse Deum fecisse materiam primam; cum enim ea sit intima, et vilissima rerum omnium a Deo conditarum, non ob eius creationem toties, et tantopere Deum laudandum et praedicandum esse existimasset. — Scio equidem expositionem illam placuisse Severiano Gabalorum episcopo lib. 1. De Mundi creatione, ubi cum dixisset: sex diebus cuncta a Deo creata sunt: differt tamen prima dies a reliquis sequentibus. Nam prima die fecit Deus, quaecumque fecit, ex non entibus: ab altera autem die nihil fecit ex non entibus, sed ex quibus prima die creaverat, mutavit ut libuit; concludit: Prima itaque die creavit Deus rerum materias: reliquis vero diebus earum formas atque ornatum seu distinctionem iecit. Ab hac etiam sententia non multum alienus est S. Gregorius Nyssenus in Hexaemeron, pag. 8., qui initio non res ipsas corpora que, sed rerum atque corporum semina tantum extitisse tradit: ⟦Ita, inquit, potentiae quaedam exstiterunt in illo primo Dei actu creatae(?), seminum rationibus adiunctae⟧, ita tamen ut actu res singulae nondum essent. Eam vero expositionem tradit et propugnat S. Augustinus pluribus, praesertim lib. 1. De Genesi contra Manichaeos cap. 5.: Prima, inquit, materia facta est confusa et informis, unde omnia ferent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari... Et tamen Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse; quia etiam si omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. Aperit deinde quare materia illa sit Caelum et Terra, non quia, inquit, iam ibi erat, sed quia hoc esse poterat: nam et Caelum scribitur postea factum: quemadmodum si semen arboris considerantes dicamus ibi esse radices, et robur et ramos, et fructus et folia, non quia iam sunt, sed quia inde futura sunt, etc. Idem sentit lib. 12. Confessionum, c. 7., 8 et 12., et in opere imperfecto De Genesi ad litteram. quam interpretationem amplectuntur Beda in Comment. et Isidorus lib. 1. De Differ. cap. 9. — Verum haec interpretatio Philosophorum placitis omnino abhorret, eorum maxime qui materiam numquam a forma separatam extitisse, neque vel divina vi existere posse censent. Accedunt prius prolatae rationes, quibus haec non minus quam praecedens sententia profligatur, maxime vero quod si caelum et terra elementum, non in ipso rerum initio creata sint, necessum erit eorum formationem a Moyse fuisse praetermissam, neque enim tertia die terra condita est; nam eo die legimus quidem dixisse Deum, non ut terra fieret, sed ut appareret arida, et germinaret, hoc est, ut quae erat aquis operta et obruta, exsiccata fieret et idoneus locus generationis tam stirpium quam animalium. Igitur, ait S. Basilius, homil. 2. pag. 19. fecit Deus caelum et terram, haud dimidia ex parte utrumque, sed totum caelum totamque terram; ipsam, inquam, essentiam, sive materiam fecerit cum forma comprehensam; non enim figurarum inventor est Deus, sed ipsius naturae rerum Creator.

AT INQUIES, caelum et terram et omnia quae in eis sunt. Deum fecisse ex nihilo plerumque Scriptura sacra testatur, Sap. 11. v. 17.; Isa. 45. v. 7.; et 2. Machab. 1. v. 20.(?) non alia certe ratione quam quia Deus initio materiam primam ex nihilo, seu ex nullo praeeexistente subiecto creavit; caetera vero deinde ex ea effinxit. Illius igitur productio materiae vocabulis caeli et terrae fuit adumbrata. — Respondeo Deum ex nihilo caelum et terram sua materia suisque formis constantia, ex nihilo tam facile effingere potuisse quam ipsam materiam primam formis vacuam. Si enim ex hypothesi quod praextitisset materia, ex ea caeli terraque formas potuerit educere, quidni ea simul creare? Porro id ita factum esse persuadet ipse Scripturae textus, qui non materiam primam, ex qua caelum et terra prodierint; sed caelum et terram initio creata distincte refert.

Urgebit fortasse aliquis cum Hermogene apud Tertullianum lib. adversus Hermogenem c. 21: si ideo ex nihilo facta esse dicimus omnia, quoniam nulla materiae fit mentio, ex qua procreata fingantur; vicissim contendere posse ex materia facta omnia, quia Moyses non aperte significat ex nihilo res aliquas esse procreatas. — Respondet Tertullianus diversam utrobique esse causam:

Etsi enim, inquit, non aperte Scriptura pronuntiarit ex nihilo facta omnia, sicut nec ex materia, dico non tantam fuisse necessitatem aperte significandi de nihilo facta omnia, quantam esset si ex materia facta fuissent. Quoniam quod fit ex nihilo, ex ipso, dum non ostenditur ex aliquo factum, manifestatur ex nihilo factum: et non periclitatur ne ex aliquo factum existimetur, quando non demonstretur ex quo sit factum. Quod autem ex aliquo fit, nisi hoc ipsum aperte declaratur ex aliquo factum illud, dum ex quo factum sit ostenditur, periclitabitur primo videri ex nihilo factum, quia non editur ex quo sit factum. Hae ille; quibus aperte satis indicat caelum et terram recte dici posse ex nihilo procreata, cum nullius materiae fiat mentio, ex qua facta sint.

Ex his itaque colligere licet caeli et terrae vocabulis sine ulla figura significatum esse a Moyse caelum et terram primo die mundi revera fuisse condita: ex eis autem, veluti materia et seminibus, caetera tum caelestia tum terrena fuisse producta; maxime si aquam cum terra eamdem massam instituere fateamur. Unde istae duae principes mundi partes solae ex nihilo procreatae sunt; aliae vero ex eis praeiacentibus formatae. Quare autem Moyses caelum terrae praetulerit praeclare explicat Theophilus Antiochenus lib. 2. ad Autolycum, dicens ideo factum esse ut Artificis Dei commendaret omnipotentiam; Nam homo, inquit, qui in infima mundi regione situs est a terra aedificare incipit, nec nisi fundamento iacto, tectum construere potest. Dei vero in hoc potentia monstratur: ut ex ipsis primum quae non exstant, creata omnia pro voluntate sua faciat. Quae enim penes homines impossibilia sunt, penes Deum possibilia sunt. Idcirco propheta dixit, primo caeli fabricationem esse factam, quod tecti instar esset, loquens sic: in principio fecit Deus caelum, hoc est, per principium factum esse caelum: ut supra monstravi.

Ut autem plenior ac distinctior praefatorum Mosis verborum de productione caeli et terrae habeatur notitia, istae duae voces sigillatim sunt expendendae.

CAELUM. — Cum in Scriptura sacra huius vocis multiplex sit acceptio, ut evidentirem illius significationem ingererent Interpretes, triplex distinxerunt caelum, quorum primum dixerunt aureum, nimirum aeris spatium terram et aquam ambiens et ad ignis sphaeram (si qui sit) aut ad orbem inferioris planeta expansum. Secundum aethereum in plures planetarum orbes distinctum. Tertium denique est illud beatarum mentium domicilium, idcirco caelum empyreum dictum, quod ignis instar fulgeat ac resplendeat. Cui divisioni praefuisse videtur Sanctus Paulus cum II ad Cor. c. 12. ait se raptum fuisse usque ad tertium caelum, et audivisse arcana verba quae homini mortali non licet eloqui. Ubi per tertium caelum significare videtur illud Angelorum et sanctarum Animarum domicilium, quod in empyreo caelo sacri Interpretes collocant. Quaeritur autem quodnam ex illis, caeli nomine, significare voluerit Moyses. — Sunt qui existimant ab eo designatum esse scilicet empyreum, quod Angelorum et Beatorum est domicilium longe remotum ab hominum aspectu, et caelum caeli atque Dei sedes a Scriptura nominatum. Ita sensit Severianus Gabalitanus Orat. 1. De Creatione mundi: Creavit caelum, inquit, cum non esset: non istud caelum, sed quod superius est: istud enim conditum est altera demum die. Creavit Deus caelum superius, de quo David ait: Caelum caeli Domino. Idem censent S. Ioannes Damascenus, lib. 2. c. 6; Beda ac plures alii. — Verum cum Moyses ad ruris hebetisque iudaici populi captum verba sua sententiasque temperaret, non est verisimile, inquit Petavius lib. 1. cap. 2, illum statim initio libri, caeli nomine aliud intelligi voluisse, quam quod vulgo docti omnes et indocti voci illi subiiciunt, et quod in Scripturis sanctis saepius exprimitur. At supremum illud caelum nullis sensibus discernitur, nec aliter quam auctoritate sola et Doctorum opinione statuitur. Deinde caelum istud quod empyreum vocant incorruptum esse putatur et immutabile, utpote perpetuo futurum beatarum mentium domicilium: caelum autem istud, de quo locutus est Moyses, non est corruptionis expers, ait enim ad Mosis mentem Vates regius: Initio tu Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli; ipsi peribunt, tu autem permanes etc. Denique caelum empyreum, teste S. Bernardino, tom. 1. sermone 65. tanti splendoris est, quod si omnes firmamenti stellae haberent lucem, nihil esset in comparatione luciditatis illius, quia habet splendorem, et quasi dotes corporis gloriosi. Itaque si empyreum illud caelum una cum terra creatum sit primo die mundi, cum inter ipsum et terram interiaceret abyssus magna, cur ipsam non irradiavit, nec fugarit tenebras quae illam operiebant? — Hanc instantiam solvere se putat Doctor Angelicus parte 1. quaest. 66. art. 3. ad 1. dicens idcirco istius caeli fulgorem nascentis orbis caliginem non dispulisse, quoniam densitate carens, radios non emittit. Adiicit Molina disput. 3. caelum istud qua parte aliis orbibus proximum est, cortina obductum et opacitate spissum; unde fit ut claritas illius videri nequeat, nec foras lumen et influxum eiaculetur; neque nascentium generationi et conservationi, sed beatarum dumtaxat mentium habitationi et delectationi deserviat. At quam gratis ista finguntur, tam facile ut inania commenta reiiciuntur. — Hinc etiam refellitur ludicrum et inane Abeuchi Eugubini initio suae cosmopoeiae commentum, quo liberiori speculatione abreptus, asserere non dubitavit, caelum empyreum aeternum esse, utpote cum sit sedes Dei eiusque divinae Maiestatis thronus. Si enim caelum empyreum aliquid sit (ut revera est) a Deo distinctum, haereticum est illud statuere esse Deo coaeternum, et non esse factum ab illo, per quem omnia facta sunt; quem etiam errorem damnat regius Vates cum ait: laudate Dominum caeli caelorum, quibus verbis caelum empyreum designat; statim autem subiicit: ipse dixit et facta sunt, etc. Nec quidpiam urget Steuchi ratio, nam thronus Dei idcirco dicitur aeternus, quia regnum eius stabit in aeternum, nec terrenorum regnorum instar ulli mutationi subiacebit. — Verisimilior itaque sententia mihi videtur eorum qui putant primo die mundi conditos fuisse orbes caelestes, quos postmodum stellarum astrorumque luce, necnon et soliditate atque firmitate Deus decorare voluit, ut apta fierent siderum receptacula et vehicula, atque interiores mundi partes quas ambiunt, suo influxu ac fulgore vegetarent. Id namque connotat hebraea vox schamaim, qua caeli plures, duo saltem indicantur. Nec obstat quod secundo die iubet Deus fieri firmamentum quod caelo appellat, nam reponere liceret: eatenus caelestes primo die creari procreatos, quod revera existentiam acceperint, sed substantia fuerint fluxae et velut aquae; id enim proprie significat vox schamaim; videtur enim conflata dictio ex littera sch et maim i. e. aquae, vel qui(?) sunt aquae, vel ex schum et maim i. e. ibi sunt aquae. Secundo autem die soliditatem et firmitatem instar chrystalli acceperint, ut apti fierent ad sustinendas aquas supercaelestes.

Ex his omnibus colligere licet primo die mundi non solum lucem, sed etiam revera caelum et terram una cum aliis tribus elementis fuisse procreatam, ut diserte explicat S. Basilius hom. 1. pag. 10:

Quod cum Moyses ait: in principio fecit Deus caelum et terram, ex duobus, inquit, principiis Universi originem innuit: Caelo quidem praerogativam generationis tribuens: terram autem secundam origine statuens. Quidquid autem istorum medium est in una cum ipsis omnino finibus exortum est. Itaque etiamsi nihil de ceteris dixerit elementis, igne inquam, aqua atque aere suopte tamen sollerti ingenio capere voluit. Primum quidem quoniam in omnibus omnia sunt permixta: atque adeo in terra aquam, aerem et ignem invenies. Siquidem tam e silice quam e ferro, quae suam originem e terra trahunt, ignis exilit ac frictionibus copiosis emergens elucet. Ubi dignum id est etiam admiratione, quonam pacto cum in ipsis corporibus innoxius latitet ignis, idem cum egressus fuerit, ipsa quoque absumat, a quibus eatenus servatus est. Aqua vero naturam ipsi insitam esse terrae ii demonstrant, qui puteos effodiunt, et aeris item naturam eidem terrae inesse ipsi vapores, quos ab humectata terra sole tepefacta resultare, sursumque ferri conspicimus. Haec ille.

Quapropter, inquit Franciscus Valesius, lib. De sacra philosophia cap. 1., primo die facta est tota generabilium et corruptibilium sphaera, constans Elementorum corporibus: terra, inquam, aere et igne: illis vero neque puris, et sincerissimas naturas retinentibus, neque seorsum positis, et ordine coloratis, neque illustratis ullo caelesti lumine, sed intra obscurum aerem, aqua et terra permixtis, atque intra haec omnia, igne invisibiliter incluso, qui inter caetera fovebat aquas, reddebatque fluxiles, ne frigore concrescerent; noxque ac chaos hoc exstitit, fecit Deus lucem, per quam reddita sunt corpora illa aspectabilia, tactusque est dies primus.

Ita Valesius: quibus significat quod sicut Moyses nomine caeli complexus est omnes orbes caelestes, ita nomine terrae declaravit productionem omnium elementorum quorum terra fulcrum videtur et ex parte domicilium; omnia namque elementa cum terra miscentur, ignem enim, aerem et aquam suo in sinu suisque antris ac specubus complectitur.

Hinc apparet quid Moyses significare voluerit per hanc vocem:

ET TERRAM. — Terrae namque nomine impliciter saltem quatuor elementorum productionem enarravit, quae cum terra initio mundi simul creata sunt, dicente regio Vate, ps. 101: Initio tu, Domine, terram fundasti. Vel ut habet textus hebraeus: Prius et ante alia. Unde improbanda venit eorum opinio qui nomine terram a Moyse significatam volunt materiam primam, ex qua omnia sublunaria corpora constiterint. Enimvero, si terra elementum, non in ipso rerum initio creatum est, necessum erit eius formationem a Moyse fuisse praetermissam. Neque enim, ut putant aliqui, tertio die condita est: nam eo die legimus quidem dixisse Deum, non ut terra fieret, sed ut appareret arida, hoc est ut quae aquis erat operta et obruta, exsiccata fieret et idoneus locus generationis tam stirpium quam animalium. Igitur, ait S. Basilius, homil. 2. pag. 19. fecit Deus caelum et terram haud dimidia ex parte utrumque, sed totum caelum totamque terram; ipsam, inquam, essentiam, sive materiam fecit cum forma comprehensam. Non enim figurarum inventor est Deus, sed ipsius naturae rerum Creator.

Perge: quid Moyses significare voluerit per haec adiecta verba: Terra autem erat inanis et vacua?

Respondeo. Illum ista complexum esse his duabus vocibus hebraicis Thohu va-bohu, quod septuaginta Interpretes reddunt ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, i. e., invisibile seu invisibilis et informis, quod etiam confirmat Sapiens, cum ait c. 11., 18: Omnipotens manus tua creavit orbem terrarum ex materia invisibili, graece ἐξ ἀμόρφου ὕλης, i. e., ex hyle, seu materia informi. Unde S. Augustinus lib. 11. Confessionum, c. 6 et 8: Tu Domine fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re, penne ullam rem adeo magnam(?) etc. Aquila autem vertit: vanitas et nihil: Symmachus: inutile et indigestum; Theodotio: inane et nihilum: Paraphrasis Onkeli desolata et caeca; Pagninus desoluta et nihil: Ionathas: vacua hominibus et iumentis: quae S. Basilius homil. 2. sic explicat: Terra, inquit, dicitur invisibilis, non quia nondum erat qui spectaret eam et contemplaretur homo: aut modo tum non posset, nimirum immersa aquae, quae supernatens ipsius superficie(m) undique(?) adoperuerat, adde his nondum lucem exortam fuisse: absentia cuius haud mirum videtur sitam in media mundi parte tellurem, invisibilem et id ipsum etiam a Scriptura sacra fuisse dictam, quia aere undique super ipsam diffuso luce careret. Itaque terra dicitur initio invisibilis vel informis, quoniam aquis tegebatur, et operiebatur tenebris, sicque ob circumfusam caliginem et profundissimas aquarum voragines conspici non poterat, maxime cum suo decore et ornatu, quem tantum die tertia obtinuit, adhuc esset viduata. Recte igitur Moyses expressit ista duabus vocibus thohu va-bohu: hebraei namque illis utuntur cum inane aliquid et confusum, invisibile et informe designant. Sic in eum sensum voces illae usurpantur 1. Reg. c. 12: Nolite declinare post inania quae non proderunt vobis: neque illos sequimini(?), quia inania sunt, scilicet idola et inania numina, Bohu. — Ista sic expendit Severianus Gabalorum episcopus, Orat. 2 De mundi creatione:

Terra, inquit, dicitur invisibilis. Interpretes clare exposuerunt. Ait enim Aquila: Terra autem erat vanitas et nihil. Dicitur vero invisibilis, quasi inconspicua, non quod non appareret, sed velut quis dicat, quod ornatu careret. Nondum erat laeta facie stirpibus consita, nondum erat fructibus coronata, nondum erat fluviis tumentibusque uncta, nondum vario alio ornatu decorata; eratque inconspicua ἀόρατος, nondum scilicet praeparata, ut progignendis ex se stirpibus atque frugibus esset idonea. Ait Scriptura de viro quodam forti ac eleganti forma Exod. 2. 14 : Nonne hic est qui percussit virum Aegyptium χοπάρων? num ergo vir est invisibilis? Sed dignus, inquit, qui videatur et spectabilis. Sicut ergo Aegyptium vocavit virum cisibilem tamquam dignum qui videretur, sic et terram informem, invisibilem, nuncupavit ». Haec ille.

Tohu vero idem est ac vacuum, nihilum. Unde Isaias, c. 34., vaticinans Babylonis excidium, quam ad nihilum redigendam praenuntiat, his utitur verbis: Et extendetur super eam mensura ut reducatur ad nihilum, et perpendiculum ad desolationem, scribit pro nihilo et desolatione seu inanitate et vacuitate Thohu et Bohu. Similiter Ieremias cap. 4, inspexit terram, et ecce vacua erat et nihili, ubi pro vacua et nihili, hebraice est Thohu et Bohu. Hinc illi duae voces, licet prolatione paulo diversae, sensu tamen paene eadem sunt. Quapropter in sacro Textu simul scribuntur propter significationis aequipollentiam. His itaque vocibus usus est apposite Moses, ut qualis fuerit primaevus terrae status aperiret. Erat enim sine luce, sine ullo ornatu et decore; vacua hominibus, animantibus et plantis; non distincta in montes, valles, campos et colles; non eminens, et exstans supra aquas, sed omni ex parte altissime aquis operta; denique talis, ut vere posset appellari materia invisibilis et informis; sic enim in lib. Sapientiae c. 11. appellatur, cum dicitur, manum Dei fecisse orbem terrarum ex materia invisa, seu informi.

Itaque Moses illis verbis : In principio creavit Deus caelum et terram, arma subministravit ad triplicem postmodum exortum errorem conficiendum et profligandum: primum quidem Philosophorum, qui mundum aeternum fingeant; secundum Manichaeorum et Marcionistarum asserentium duo esse rerum creatarum principia, bonum unum, nempe Deum optimum maximum, a quo condita sunt spiritualia tantum et immaterialia, pessimum alterum, a quo materialia et corruptionis obnoxia fuerint procreata; tertium tandem eorum haereticorum, qui rerum quarumdam spiritualium productionem Deo attribuunt, aliarum vero procreationem vel Angelis, vel aliis confictis principiis adscribunt. Primum errorem his verbis : In principio Deus, proscribit Moses, nam inquit S. Basilius homil. 1: Quia complures eorum qui mundum ab aeterno simul cum Deo fuisse sunt opinati, non ab ipso factum esse, sed quasi adumbratio quaedam potentiae ipsius esset, sponte celut arbiter emersisse ipsum asseruerunt: atque causam quidem ipsius Deum esse fatentur, causam tamen voluntate non concurrente: sed perinde atque corpus umbrae, lucidumque splendoris est causa: ideo talem errorem prophetia percipiens hac verborum exactissima complexione usus est : In principio fecit Deus, etc.

Hinc etiam proscribitur Platonicorum error existimantium Deum esse quidem opificem rerum caelestium et intelligentiarum, at inferiorum mundi partium auctores esse minores Deos, quos daimonas vocabant. Quibus praevenerat Plato, nam in Timaeo sermonem faciens de minoribus Diis, sic refert Deum supremum eos alloquentem: « Haec vos qui Deorum satu orti estis attendite : quorum operum ego parens effectorque sum quae per me facta, sunt indissolubilia, quantum quidem voluero. Quanquam omne colligatum solvi potest; sed haudquaquam boni est, ratio ratione vinetum velle dissolvere. Ideirco quoniam orti estis, immortales quidem esse et indissolubiles non potestis: neutiquam tamen dissolvemini: neque vos ulla mortis fata periment: neque fraus valentior quam consilium meum: quod maius est vinculum ad perpetnitatem vestram, quam illa quibus, cum gignebamini estis colligati. Quod sentiam igitur cognoscite. Tria nobis genera reliqua sunt, eaque genita atque mortalia: quibus praetermissis, caeli absolutio perfecta non erit: omnia enim genera animalium complexu non tenebit: teneat autem oportet, si est mundus omnino perfectus futurus. Haec vero si a me fiant solo, vitaque donentur, Diis adaequentur. Ut igitur mortali generentur conditione et universum hoc omnibus suis partibus sit absolutum, agedum convertite vos ex naturae legibus ad procreationem animalium, et vim meam, quam in vestro ortu adhibui, imitamini. Quatenus vero tales creantur, ut Deorum immortalium, quasi gentiles esse debeant divini generis appellentur, teneantque omnium animantium principatum: vobisque et iuri vestro pareant: ego vobis semen et primordii statum dabo. Vos autem, quod vestri reliquum est muneris, immortali partem attexitote mortalem. Ita efficitote, generate animalia, et tributis alimentis nutritote, atque amplificate, donec rursum consumpta recipiatis. » Haec Plato. Quae tamen, ait eius interpres Ioannes Serranus, non sic accipienda sunt quasi voluerit Deum rerum materialium opificium Angelis committere voluisse, ut nugati sunt praenominati haeretici, sed tantum ut hac assumpta sermonis figura efficacius repraesentare Deum sibi soli auctoritatem creandorum animorum reservasse, ne quid potestatis in animos nostros vel Angelis vel astrorum influxibus de insanorum hominum sententia statuamus: rerum vero materialium generationem aliis creaturis commisisse, unde physicum illud axioma : sol et homo generant hominem: quae Platonis doctrina tota deprompta videtur ex primo capite Geneseos, ubi Deus imperat terrae ut germinet herbam virentem, et aquis ut producant reptile animae viventis et volatile; hominibus ut crescerent et multiplicarent humanum genus.

PETIS ITERUM : cur Deus Coelum, et Terram creans primo die, illa simul non plane, et perfecte exornavit ?

Respondeo. Prima causa est eius sancta voluntas: congruentia vero est, quod natura (cuius conditor est) ab imperfectis ad perfectiora procedat. Secunda est, ut inde discamus res omnes a Deo pendere tam quoad inchoationem, quam quoad exornationem, et perfectionem; nihilque in rebus creatis esse tam imperfectum, excluso peccato, cuius non sit auctor Deus. Tertia est, ut nos ad imitationem divini operis eumdem in operando, et perficiendo ordinem servaremus. Quarta, ne si omnia a principio perfecta legerentur, increata putarentur. Quam utique rationem egregie expendit S. Amb. lib. 1. Hexaemeron c. 7. Cur, inquit, Deus, sicut dixit, et facta sunt, non simul ornatus congruos rebus assurgentibus, donarit elementis, quasi non potuerit Coelum insignitum stellis subito, ut creatum est, refulgere, et floribus ac fructibus terram vestiri? Potuit utque; sed ideo primo facta, postea composita declarantur, ne vere increata, et sine principio crederentur, si species rerum velut ingeneratae ab initio, non postea additae viderentur. Incomposita terra legitur, et iisdem a Philosophis aeternitatis, quibus Deus, privilegiis honoratur: quid dicerent si ab initio eius pulchritudo remansisset ! Demersa aquis describitur, velut cuidam principiorum suorum addictae naufragio, et ideo a nonnullis facta non creditur: quid si decorem primogenitum vindicaret? Accedit illud, quod imitatores nos sui Deus esse voluit, ut primo faciamus aliquid, postea renovemus: nedum si simul utrumque adorimur, neutrum possimus implere. Fides autem nostra quodam gradu crescit: ideo primo fecit Deus, postea ornavit, ut eandem credamus omasse. qui fecit, et fecisse, qui ornarit: ne alterum putemus ornasse, alterum creavisse: sed eandem utrumque esse operatum, ut primo faceret, postea componeret, ne alterum alteri deesse crederetur.

Idem documat S. Chrysostomus, Homilia 5. Communis est, inquit, mensa, et patria nutrix, et parens omnium terra, et civitas, et commune sepulchrum: nam et corpora nostra sunt ex ipsa: indeque corporibus nostris alimenta suppeditantur: in eadem habitamus, et degimus: et post mortem iterum receptus ad illam patet. Igitur ne forte commoditatis, quae ex illa capitur, necessitas efficeret, ut illum praeter meritum diligeres: et beneficiorum multitudo ad impietatem te deiiceret, cum tibi demonstrat antequam esses, informem, et inconditam.

QUAERES III. — Quid significetur per haec vocabula : Tenebrae erant super faciem abyssi ?

Respondeo, illis verbis significari ingentem illam aquarum molem, qua quasi abyssus terram operiebat, et ad Coelum usque Empyreum protendebatur, nulloque illustrabatur lumine, cum nondum lux creata fuisset, sed obscuritas, et caligo omnia occupabat. Abyssus enim, inquit S. Basilius hom. 2, est copiosa aqua, ad cuius fundum non facile penetrari potest deorsum versus: vel, ut loquitur S. Aug. super Psal. 11. Abyssus est profunditas impenetrabilis, et incomprehensibilis: et vere diei solet in aquis; ibi enim est altitudo ubi profunditas, qua penetrari usque ad fundum non potest: atque hinc ducta similitudine, abyssum multam vocat Scriptura Dei iudicia, quod sint humana ratione, et intelligentia incomprehensibilia. — Fuisse autem primo ipso rerum omnium die ingentem aquarum magnitudinem, ac profunditatem, non est dubitandum; quippe, inquit Beda, totum illud mundi spatium, quod inter Terram, et Coelum empyreum iacet, obtinebant aquae, hoc est materia quaedam humida, et aquea, et velut nebulosa; non aequaliter densa, vel rara, sed quae densius coacta in elementarem aquam verti posset, et magis tenuata in aurem raresceret, et ex qua mirabili ratione concreta etiam caelestes orbes conficerentur. Porro huius liquidae materiae superficies, tam extima, quam intima, quam Hebraei faciem vocant, nihil omnino habebat lucis, unde etiam nihil coloris, sed tota quanta erat, tam interius, quam exterius, undique obscura erat, caliginosa, et decolor.

QUERIT Sererianus Gabalorum episcopus qua ratione tenebrae superfusae fuerint initio mundi super faciem abyssi; Deus enim, inquit, eas non fecit, quippe nec tenebrarum auctor est, nec caliginis : Deus enim lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae 1. Ioan. 1. — Respondet: « Ego sic existimo quod aqua terrae superficiem obtegebat, densaque quadam obscuritate et caligo circum aquas constiterat (quod nunc quoque in fluviis noscitur) obscuritas illa ac nebula caliginem excitans, nubes fecerat; nubesque umbrantes, tenebras. Quod autem nubes tenebras excitet, docet Scriptura : Obtenebratumque est coelum in nubibus. 1. Reg. 18. » Haec ille.

PETIS : cur illud spatium potius aqua quam aliquo alio corpore oppletum fuerit ?

Respondeo, huius varias proferri posse rationes congruentes. Prima, quod cum ex illo intermedio corpore caetera produci deberent, nihil aptius ibi constitui potuerit, quam aqua; cum ad novas generationes maxime humidum crassius concurrat; nam, inquit Bonfrerius, humor censetur generationis mater, qua quasi passive se in rerum generationibus habeat, calore quasi patre humidum praeparante, et magis active concurrente.

Secunda ratio, quia aqua quasi medium quid, facile vel condensationem admittit, ut patet in glacie, vel rarefactionem, ut cum in vapores abit; debuit ergo huiusmodi corpus esse, ex quo et caelestia corpora compingi possent, et ignis, ac aer quasi rariora, ac fluida corpora possent exprimi.

Tertia denique ratio fuit, ne Deus aliquid materiae semel creatae cogeretur annihilare, vel novam denuo producere, qua esset facilis materia caeterarum rerum producendarum: nam si rariore aliquo corpore id spatium replevisset, verbi gratia, aere, non fuisset sufficiens ad corpora Coelorum solida formanda; atque adeo nova rursum creari debuisset materia, quae neque in aërem, neque in ignem rarefacta fuisset; adeoque ne quid esset in rerum natura redundans, oportuit electum fuisse a Deo corpus, quod ad solidos Coelos compingendos sufficeret, et maiore parte materiae in iis consumpta, altera in ignem, et aerem abiret.

Ex his constat, aquam simul cum terra et Coelo Empyreo a Deo fuisse primitus creatam; iisque duobus elementis alia duo simul fuisse concreata plurimi affirmant cum S. Basilio, Homil. 2. ubi ait: Etiamnum ridere est reliqua tria elementa multifariam intra terram contineri: namque ignem latere intra terram, perpetua eructatione flammarum, et sulphuris, velut ex monte Aetna, aliisque locis, et complurium aquarum igneo calore ferveutium eruptio ex terra, satis indicat. Quantum aëris intra sua viscera terra cohibeat, frequentes terrae motus propter spiritum intus inclusum, atque conflictatum, sunt indices: ut omitam interiores caveras, et specus terra multo aere completas. Quanta vero aquarum vis interiori complexu terrae contineatur, perennes fontium scaturigines, et fluminum origines, necnon et effusio puteorum, aperte ostendunt. Constat itaque alia duo elementa simul cum terra, et aqua concreata fuisse. Nec refert quod Moyses eorum non meminerit; cum enim rudi populo scriberet, duo tantummodo elementa exposuit, terram nempe, et aquam, quod haec sola sub aspectum cadant, et ex ipsis caetera corpora, et manifeste magna ex parte composita sint, ac in ipsis tamquam in loco naturali commorentur. Aliam subiicit rationem praememoratus Gabalorum episcopus eadem Oratione 1., nimirum quod sicut Moses referendo hominis creationem, singula corporis membra a Deo facta sigillatim non recensuit, sed satis esse duxit asserere hominem a Deo fuisse formatum ; ita describendo mundi Genesim, quatuor elementorum creationem cum terrae formatione in cuius sinu illa continentur, complexus est; eius verba sunt : Quemadmodum autem in corpore non omnia membra dixit, sic nec in creatione, etsi pari cum mondo fabricae editu sunt, cuncta pertransiit. Si autem non esset ignis in terra, non iam ex silice aut ex ligno ignem exculperemus. Collisum enim attritu lignum ignem gignit; et unde gigneret, quod in natura non esset ?

QUAERES IV. — Quid indicent haec sequentia verba : Spiritus Domini ferebatur super aquas ?

Respondeo, vocem hebraicam ruach quam Vulgatus Interpres exprimit nomine Spiritus variam ac multiplicem in Scriptura habere significationem. Primo namque sonat ac halitus: sic psalm. 135. v. 17 : Non est spiritus in ore eius. Secundo idem ac animi vires: sic Iosue 2 : Elanguit cor nostrum, nec remansit in me spiritus. Tertio accipitur pro scientia et animi prudentia; sic Iob. 32., 8 : Spiritus est in hominibus, et inspiratio Omnipotentis dat intelligentiam. Quarto pro animi sententia et bona voluntate; sic Num. 14., 21 : Servum meum Caleb qui plenus alio spiritu secutus est me, inducam in terram hanc quam circuirit. Quinto pro appetitu; sic Prov. 16., 32 : Qui dominatur animo (hebraice ruach) expugnator urbium, melior est, idest fortior. Et Isaias 38., 2 : spiritus eius velut ignis exuret eum (sic). Sexto significat animam ipsam hominis et brutorum; sic Ecclesiastes 111., 21 : Quis novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et si spiritus iumentorum descendat deorsum? Septimo significat ventum, qui plerumque spiritus Domini in Scriptura sacra nominatur; sic Exod. 16 : Flavit spiritus eius et operuit eos mare. Et psalm. 147 : Flabit spiritus eius, et fluent aquae. Tandem ea voce designatur Spiritus Sanctus; sic plurimi Patres interpretantur hunc Psalmistae versiculum psalm. 103 : Verbo Domini caeli firmati sunt, et Spiritu oris eius omnis virtus eorum.

His ita praemissis, triplex est capitalis praefatorum verborum expositio. Prima quidem Tertulliani adversus Hermogenem super Genesim, Severiani Gabalitani oratione 1., et plurium aliorum cum Hebraeis existimantium voce spiritus significatum esse ventum qui initio mundi super aquas vehementissime perflabat, ut ea ratione ipsius creatio innotesceret ; aërem quippe vulgus indoctum cum non nisi ex motu deprehendat, ipsum in mundi primordio creatum fuisse non potuisset arbitrari ; nisi sua agitatione super aquas reflantem, ac volitantem audivisset. — Altera interpretatio est, per Spiritum intelligi quamdam vim aquis insitam ad fecunditatem suam exercendam; frequens enim est in Scriptura per Spiritum significari subitam quamdam vim, et extraordinariam Dei motionem, ad aliquid magnum, et eximium praestandum. Sic Iudicum 11. legimus spiritum Domini irruisse in Sampsonem, et discerpsisse Leonem: et 1. Regum 11. eundem Spiritum irruisse in Saulem, et concidisse Borem. Ideo autem putant Mosem significare voluisse vim illam, et efficaciam Dei adfuisse aquis, ut innotesceret, omnia quaecumque postmodum ex aquis iussu Dei puncto temporis facta esse narrantur, non esse facta nativa facultate, et potestate aquarum, sed supernaturali virtute Dei, qui per infusam illam virtutem aquis inerat. — Tertia tandem, et fere omnium SS. PP. calculo probata sententia est, per Spiritum Dei principaliter significari Spiritum Sanctum a Patre, et Filio procedentem, cuius virtus aquis incubaret, ad eas foecundandas, et prolificam vim impertiendam : licet enim toti SS. Trinitati commune sit, et indivisum ad extra operari; tamen quia virtus vivificandi appropriatur Spiritui S. qui ideo dicitur Spiritus vivificans, ideo illa prolifica virtus aquae impressa ipsi tribuitur. Sic S. Basilius homil. 2: a maioribus, inquit, probatum est Scripturam nihil aliud hic Spiritum Dei appellare, quam ipsum Spiritum Sanctum qui divinae beataeque Trinitatis numerum complet. Idem sentiunt ipsi recentiores alii Patres paulo infra laudandi.

Accedit etiam Ecclesiae auctoritas, quae in benedictione fontium, ita de Spiritu S. canit : Deus cuius Spiritus super aquas inter ipsa mundi primordia ferebatur, iam tum virtutem sanctificationis aquarum natura conciperet. Quod egregie explicat Tertul. lib. De Baptismo, qui aquarum dignitatem sic commendat cap. 3. ubi expendens praefata verba Genesis, Spiritus Domini super aquas ferebatur, ait : Habes homo imprimis aetatem venerari aquarum, quod antiqua substantia, dehine dignationem, quod divini Spiritus sedes, gratior scilicet caeteris tunc elementis ; nam et tenebrae totae adhuc sine cultu siderum informes, et tristis abyssus, et terra imparata, et Coelum nondum : solus liquor, semper materia perfecta, laeta, simplex, de suo pura, dignum vehiculum Deo subiiciebat. Quid quod exinde dispositioni mundi modulatricibus quodammodo aquis Deo constitit ? Nam ut firmamentum caeleste suspenderet in medietate, distinctis aquis fecit; et ut terram aridam suspenderet, segregatis aquis expedivit. Ordinato dehine per elementa mundo, cum incolae darentur, primis aquis praeceptum est animas proferre. Primus liquor, avis viveret edidit, ne mirum sit in baptismo, si aquae animare noverunt. — Dicitur autem, quod Spiritus Domini ferebatur super aquas, ut significetur, inquit S. Basilius supra laudatus idem ac fovebat, vitalemque foecunditatem aquarum naturae praebebat. Eis subscribit S. Augustinus lib. 1. De Genesi ad litteram, cap. 18. ubi scribit : Illud quod per graecam et latinam linguam dictum est de Spiritu Dei, quia ferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae vicina est hebraeae; nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum, non superferebatur, sed fovebat potius, intelligi perhibetur. Nec sicut foventur tumores aut ulcera in corpore aquis vel frigidis vel calore congruo temperatis; sed sicut ova foventur ac halitionibus, ubi calor ullus materni corporis in formandis pullis quodammodo adminiculatur, per quemdam in suo genere dilectionis effectum. Eis concinit S. Hieronymus quaest. In Genesi. Pro eo, inquit, quod in nostris codicibus scriptum est, ferebatur, in hebraeo habet Merachefeth, quam appellare possumus, incubabat, sic intelligimus, non de spiritu mundi dici, ut nonnulli arbitrantur, sed de Spiritu Sancto qui et ipse vivificator, consequenter et Conditor; vel si placet Conditor et Deus. Emitte enim, ait, Spiritum tuum et creabuntur.

Quam expositionem sic eleganter expressit Claudius Victor lib. 2. In Genes. his versibus :

Et Sacer extensis impendens Spiritus undis, Altrices animabat aquas, ac semina rerum Nondum compositis fundenda ad germina terris Insinuanda dabat.

His accedit Venerabilis Beda in Hexaemeron, ubi sic ait : Spiritus Domini ferebatur super aquas, non corporalibus flatibus, sed excellentis potestatis: quia subiacebat voluntati Creatoris quidquid deinde formandum, et perficiendum inchoaverat. Tostatus sic interpretatur: Voluntas, et mens Dei opificis ferebatur super aquas: quasi mente pertretans, et designans quid eorum que stituerat ex aquis facere, ad similitudinem hominis opificis spectantis, et considerantis materiam sibi subiectam, quomodo ex ea fingi possit opus ad similitudinem eius formae, quam animo suo conceptam, et formatam habet. — Addit Tertullianus supra laudatus cap. 4. ideo Spiritum Dei super aquas fuisse subvectum, ut eis sanctitatem suam largiretur: Sanctum, inquit, utique super sanctum ferebatur, et ab eo, quod superferebatur, id quod ferebatur, sanctitatem mutuabatur. Quoniam subiecta quaeque materia cui desuper imminet, qualitatem rapiat necesse est: maxime corporalis spiritalem, et penetrare, et insidere facilem per substantiae suae subtilitatem: ita de sancto sanctificatae naturae aquarum, et ipsa sanctificare concepit. Ei subscribit S. Hieronymus epist. 83 ad Oceanum. Mundus adhuc erat informis (inquit), nec iam sole rutilante, nec pallente luna, nec astris micantibus, incompositum et invisibilem materiam abyssorum magnitudine et deformibus tenebris opprimebat. Solus Spiritus Dei in aurigae modo super aquas ferebatur, et nascentem mundum in figura baptismi parturiebat. — Advertendum autem hic Mosem signanter Spiritus Sancti mentionem fecisse, ut nempe Trinitatis mysterium, tresque divinas Personas expresse designaret. Quemadmodum enim (inquit S. Aug. lib. 1. De Gen. ad litteram c. 6.) in ipso exordio inchoatae creaturae, quae Coeli, et Terrae nomine, propter id quod ex illa perficiendum erat, commemorata est, Trinitas insinuatur Creatoris: nam dicente scriptura : in principio fecit Deus Coelum, et Terram, intelligimus Patrem in Dei nomine: et Filium in principii nomine, qui non Patris, sed per seipsum creatae primitus ac potissimum spiritualis creaturae, et consequenter etiam universae creaturae principium est. Dicente autem Scriptura : et Spiritus Dei ferebatur super aquas, completam commemorationem Trinitatis agnoscimus : Ita et in conversione, atque perfectione creaturae, ut rerum species digerantur, eadem Trinitas insinuatur : verbum Dei scilicet, et Verbi genitor, cum dicitur : Dixit Deus; et sancta bonitas, in qua Deo placet quidquid ei pro suo naturae modulo perfectum placet, cum dicitur : Vidit Deus quia bonum est.

QUAERES V. — Qualiter accipienda sint haec verba, Dixit Deus : Fiat lux ?

Prima Dei vox, inquit S. Basilius, lucis naturam creavit, tenebras dispulit, mundum illustravit et exhilaravit, universis continuo gratum attulit iucundumque conspectum. Congruebat quippe, addit Nazianzenus, magno lumini opificium suum a lumine auspicari; cum tenebras caecamque illam congeriem et confusionem omnia occupantem solvit ac depulit. Cui praevenerat auctor lib. 4. Esdrae, cap. 6. v. 10 : Tunc dixisti, inquit, de thesauris tuis proferri lumen luminosum, quo appareret opus tuum. — Quid vero fuerit illa lux primigenia, variae sunt Interpretum opiniones. Eam ignem fuisse putat S. Gregorius Nyssenus in Hexaem. pag. 9. et cum eo multo Victorinus in Genes. c. 6. dicens ignem lumen praebuisse mundo inferiori et habuisse motum circularem, ac instar nubis lucidae circuisse terrarum orbem, sicut modo sol. Plures autem, quibus Angelicus Doctor adstipulatur 1. parte, quaest. 67. art. 1. contendunt lucem illam fuisse ipsum solis ab initio producti lumen, sed informe, quod videlicet nondum determinatam haberet vim ad speciales effectus in sublunaria. S. Basilius homil. 6. pag. 7. expendens haec verba : Fiant luminaria in firmamento caeli, ait : non adversantur haec illis quae de luce sunt dicta; tune enim ipsa natura lucis producta est, nunc autem hoc solis corpus ea conditum est, ut illi primigeniae luci dignum ac triumphale vehiculum esset. Deinde obiciens fieri non posse, ut lux a sole separetur; non ego lucis a solis corpore separationem mihi possibilem esse dico, sed asserendum esse censeo quae mentis sola agitatione cogitationeque disparari a se possunt, ea re ipsa se iungi facultate Creatoris, utriusque naturae posse. Quod confirmat ex illo Exod. 3. ubi Moysi visus est rubus ardens, non tamen comburens: necnon testimonium Davidis psalm. 28. dicentis : vox Domini intercidentis flammam ignis. — Alii vero intelligunt accidens lucis proprie dictae productum in corpore capaci luminis, sive in nube tenui, sive alio corpore tempore viginti quatuor horarum circa abyssum aquarum motum per Deum, aut Angelos, quod distinguebat noctem, et diem instar Solis quarta die producti, cuius interim lux ista erat vicaria, ut optime exponit S. Bonaventura distinct. 13. art. 2. quaest. 2. ubi ait : « intelligitur, inquit, lux illa fuit ubi nunc est sol, « nam ex illa formatus creditur esse Sol. Producta autem fuit super « eam partem, supra quam nostrum est hemisphaerium; et illud he-« misphaerium illuminando, fecit diem: et progrediens pervenit ad oc-« casum, et fecit vespere; et post deinde regrediens ad ortum, fecit « mane. Unde respectu unius, et eiusdem hemisphaerii noctem, et diem « faciebat successive; respectu vero hemisphaerii nostri, et alterius, « simul faciebat diem ex una parte, et noctem ex obiectu illius na-« turae densae, quae erat in medio illius materiae: quae quamvis non « esset adhuc in forma completa, erat tamen in illa parte ita densata, « ut posset proiicere umbram, sicut in parte superiori pro sua raritate. « et quadam subtilitate poterat suscipere lucis influentiam, et ideo « utrumque eorum insinuans Scriptura dicit : Divisit Deus lucem ac « tenebras, quantum ad existentiam lucis in uno hemisphaerio, et te-« nebras in alio: et factum est vespere, et mane, quantum ad recessum « a nostro hemisphaerio, et quantum ad regressum. » — Hanc autem lucem ab initio formatam, non corpoream fuisse, sed spiritualem, voluit S. Augustinus, nam lib. 11. De Civit. Dei, cap. 9. probabiliter censet nomine Coeli, quod in principio creatum est, significatam esse a Moyse naturam Angelicam; nomine autem lucis die primo creatae, insinuari confirmationem, et consummationem Angelorum in gratia: per divisionem autem lucis, et tenebrarum, indicari segregationem malorum Angelorum a bonorum consortio. Hoc ut probet ad hunc modum argumentatur S. Augustinus : Moyses inquit in principio creatum esse Coelum, et terram : ergo ante haec nihil erat creatum. Idem Moyses postea scripsit, Deum septimo die requievisse a cunctis operibus quae fecerat. Porro Angelos esse Dei opera, nefas est dubitare; cum et in hymno trium puerorum, et in Psal. 118. scriptum sit : Laudate Deum omnes Angeli eius, laudate eum omnes virtutes eius : et postea subiicitur : quoniam ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt. Ex his concluditur, Angelos esse factos intra unum aliquem illorum sex dierum: et quidem factos esse ante quartum diem, quo sidera omnia sunt condita, liquet ex illis Domini verbis, quae sunt apud Iob cap. 38. secundum translationem Septuaginta Interpretum : quando facta sunt sidera, laudaverunt me voce magna Angeli mei. Vero tertio aut secundo die factos esse existimandum est: in promptu est enim, quid factum sit illis diebus : nempe tertio die separata est aqua a terra, et terra produxit herbas, et stirpes: die autem secundo factum est firmamentum disterminans aquas, quae supra firmamentum sunt, ab iis quae sunt infra firmamentum. Relinquitur igitur, creationem Angelorum, si ad istorum opera dierum referenda est, pertinere ad opus primi diei quo lux facta est. — Verum reclamant caeteri SS. PP. necnon et sacri Interpretes, qui unanimi calculo lucem illam fuisse corporalem, et sensibilem pronuntiant : quam utique sententiam his rationibus confirmat S. Bonaventura dist. 13. art. 1. qu. 1. Primo quidem, inquit, quia ante formationem lucis praemittitur, quod tenebrae erant super faciem abyssi : ergo si per abyssum intelligitur materia corporalis, lux quae facta est ad expulsionem illarum tenebrarum, erat corporalis. Secundo, recedente luce paulatim, et post spatium diurnae lucis inferiores partes subeunte, factum est vespere; sicut nunc usitato cursu solis fieri solet : ergo si hoc non potest intelligi nisi de luce corporali, patet, etc. Tertio, Scriptura numerat senarium dierum: et constat, quod dies isti omnes sunt eiusdem naturae; alioquin non essent ita simul connumerabiles : sed post formationem solis a quarto die antea fuerunt dies corporales : ergo in tribus antecedentibus diebus fuerunt dies corporales : sed tales dies non possunt esse nisi a luce corporali : ergo etc. — Credibilius itaque mihi videtur lucem illam vaporis seu nubeculae veluti subiecto affixam, totum quod occupamus hemisphaerium illustrasse dum hemisphaerium inferius ac dimidium Orbis circulum tenebrae adhuc occuparent : tum assiduo suo motu aliud hemisphaerium illuminasse adeo ut in utraque totius Orbis mundi circuli parte horarum quatuor et viginti spatio lux et tenebrae vicissim sibi succederent diemque ac noctem sua praesentia constituerint. — Ex his itaque constat, lucem illam primigeniam non illustrasse simul totum terrae, et aquae globum, sed successive. Unde subdit Moses : Et vidit Deus lucem, quod esset bona, et divisit lucem a tenebris : divisit inquam primo loco: nam dum hic est lux, et dies, apud Antipodes est nox, et tenebrae. Secundo divisit tempore: nam in eodem hemisphaerio vicissim, ac diverso tempore sibi succedunt lux, et tenebrae, nox et dies. Tertio causa: nam alia est causa lucis, scilicet corpus lucidum: alia tenebrarum, scilicet corpus opacum. Secundam autem rationem divisionis spectavit hic Moyses quasi dicens : fecit Deus, ut post creatam a se lucem, tenebrae, et nox succederent. Unde sequitur : Appellavitque lucem diem, et tenebras noctem. — Rem autem sic explicat Hugo Victorinus in annotationibus in Genesim cap. 6. Creata, inquit, creditur lux illa in eo loco ubi sol oritur; et ita initium illius primae diei non praecessit aurora sicut mane, idest, lux praenuntia ortus solis; quod caute innuens Scriptura, distinguit naturalem diem per duos extremos articulos; ita : Et factum est, inquit, vespere, quod est finis artificialis diei; et factum est mane, quod est finis noctis: exortu scilicet solis, et cursu eius usque ad occasum, ac reditum ad ortum fit unus dies naturalis. — Sunt tamen, qui arbitrantur diem incepisse a lumine, et lucem fuisse primigeniam Dei creaturam, cui sententiae subscribit S. Ambrosius cap. 9. lib. 1. Merito, inquit, mundi ornatus a luce sumpsit exordium, frustra enim esset si non videretur... qui enim aedificium aliquod dignum habitaculo Patris familias struere desiderat, antequam fundamenta ponat, unde lumen ei infundat, cogitat: et ea prima est gratia: quae si desit, tota domus deformi horret incultu. Aliam, sed tropologicam rationem subministrat Hugo Victorinus De sacram. lib. 1. par. 1 cap. 8. ubi ait : Incipiens ergo Deus opera sua, ut perficeret, primum fecit lucem, ut caetera omnia faceret in luce. Significavit enim nobis se non amare opera, quae in tenebris fiunt, quoniam mala sunt, quia omnis qui male agit odit lucem, inquit Christus, Ioannis 3, ut non arguantur opera eius, quia mala sunt. Qui autem facit veritatem venit ad lucem, ut manifestentur opera eius, quia in Deo facta sunt. Ipse ergo, qui veritatem facturus fuit, in tenebris operari noluit, sed venit ad lucem, et fecit lucem, ut se manifestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem, ut ipse videretur per lucem: sed ut opera sua manifestaret per lucem, quia in Deo facta sunt. — Sunt qui opinentur ex hoc Genesis textu apud Iudaeos aliasque vetustissimas gentes, quibuscum Iudaeorum commercium fuit et consuetudo, usum invaluisse computandi diem ab ortu solis ad eiusdem exortum. Triplex enim apud Iudaeos fuit olim in usu dierum genus, dies scilicet legalis, seu festivus, a vespere in sequentem vesperem ; dies naturalis, ab ortu solis ad illius sequentem exortum; usualis autem a media nocte ad mediam noctem. Quam etiam consuetudinem observat Ecclesia, nam in diebus festis et divinis officiis celebrandis diem censet more Iudaeorum a vespera ad vesperam, in agendis autem ieiuniis a media nocte ad mediam noctem. — Quod vero spectat ad Ethnicos et varias nationes diversus fuit apud eas dierum usus, ut videre est apud Gellium, lib. 3. cap. 2 ; Censorinum, De die natali, cap. 24 ; Plinium, lib. 2. cap. 77. qui scribit : Ipsum diem alii aliter observant. Babylonii inter duos solis exortus ; Athenienses inter duos occasus : Umbri a meridie ad meridiem; vulgus a luce ad tenebras : Sacerdotes romani, et qui diem definiere civiliorem, item Aegyptii et Hipparchus, a media nocte in mediam noctem. Addit Censorinus : Alii diem quadripartite, sed et noctem similiter dividebant: idque similitudo testatur militaris, ubi dicitur vigiliae prima, item secunda, et tertia, et quarta. Neque certe ille vigiliarum usus recens est, sed antiquissimus, cum apud Romanos, ut testatur Vegetius, lib. 3. De re militari, cap. 8. tum apud Iudaeos, ut constat Iud. 7. v. 19., et 1. Reg. 11. v. 11. Solet etiam distribui dies artificialis in duas partes, matutinam videlicet et vespertinam, quae invicem discriminantur temporis puncto appellari solito meridies quasi medius dies, ut observat Varro. lib. 5. De lingua latina, eo quod, inquit Censorinus, partes diei discernat. Adicit etiam Romae ignoratum fuisse horarum vocabulum trecentum annis, et diem tribus distinctum temporibus, antemeridiano, meridiano, et pomeridiano: ubi vero innotuit horarum usus, earum distinctio, non ut iam fit ex solis decursu, sed ex praetoris arbitrio primum pendebat, ut ex Cosconio recenset Varro : Praetorem, inquit, areensum solitum esse iubere, ubi ei videretur horam esse tertiam, inclamare horam esse tertiam, itemque meridiem, et horam nonam. Indicat pariter iocus parasiti in Plautina comoedia, cuius analecta quaedam exhibet Gellius, lib. 3. Noct. Attic. cap. 3: sic autem ille quaerebatur :

Ut illum dii perdant primus qui horas reperit, Quisque adeo primus statuit hic solarium, Qui mihi comminuit misero articulatim diem; Nam me puero, venter hic erat solarium Multum omnium istorum optimum, ac verissimum.

Velut innuens, antequam horae adinventae essent, dies generales et laxas fuisse periodos, et tamen stimulante licuisse meridiem anticipare, cum nulla fixa lex posita esset, qualem postea horologia introduxere. Nihilominus tamen gnomica instrumenta et solaria, in quibus ad linearum certa intervalla horae describebantur, atque horologii conficiendi notitiam maioribus pridem in usu fuisse, praesertim Aegyptiis, testatur Clemens Alexandrinus, lib. 6. Stromat. ubi recensens Aegyptiorum et sacerdotum munia, ait : Post cantorem cerae procedit horoscopus qui in manu habet horologium et palnam, symbolum astrologiae. Ibi vides astrologia texseram horologium esse, subindeque coniectari licet, ut ab Adamo ad posteros derivata est astronomiae scientia, sic et notitia conficiendi horologii; quam a maioribus acceptam haud dubie Moses Aegyptios docuit, tametsi Marius Victorinus Rhetor, in primum Rhetoric. Cicer. aliam proferat horarum apud Aegyptios originem : Horarum, inquit, duodecim haec esse origo memoratur ; quondam tempore Hermes Trismegistus cum esset in Aegypto, sacrum quoddam animal serapi dedicatum, quod in toto die duodecies animam fecisset, pari semper interposito tempore, per duodecim horas diei divisum esse emicuit, et exinde horarum numerus custoditur. Huic autem bruto animanti nomen est Cynocephalus, qui, ut observat Horus Apollo, lib. Hieroglyphic. num. 6, cum mincturare duodecies per dies et totidem per noctes aequinoctiorum consuevisset, inde diem et noctem in duodecim horas distribuerunt.

PETIS PRIMO. — Cur in creatione Coeli, et Terrae non dixerit Deus, Fiat, sicut dixit in creatione lucis, et caeterarum rerum ?

Respondeo primo, Auctorem libri quarti Esdrae cap. 6. hanc ipsam Moses de creatione mundi historiam commemorantem, asserere, quod Deus dixerit : Fiat Coelum, et Terra. Verum hoc a narratione Moysis plane discrepat. Unde respondet secundo Rupertus ad hanc eamdem quaestionem a se propositam, tribus modis. Primo, inquit, cum ipsum primum principium, in quo facta sunt omnia, sit Dei Verbum, superfluum et ineptum fuisset dici, in principio dixit Deus : Deinde verbum imperativum fiat, supponit aliquid, cui imperetur, vel praescriptum ponatur; effectionem autem Coeli, et Terrae cum ipsa sint ex nihilo condita, nihil praecessit, ad quod Dei vox, et praeseptum dirigeretur. stremo, sic dicere voluit Moses ne quispiam suspicaretur Deum quidem species et formas rerum designasse, de perfecisse: verum Hylem, idest, materiam primam, de qua cuncta sunt plena, non a Deo esse factam, sed Deo semper fuisse coaeternam : igitur quomodo dici debuit, sic dictum est, qui in principio creavit Deus Coelum, et Terram. Sic Rupertus. Eius tamen sententia, inquit Pererius, in eo quod ait, vocem, et imperium Dei non fieri, et dirigi ad nihilum, sed solum ad id, quod est, non videtur congruere cum doctrina Pauli, qui in 4. cap. Epistolae ad Romanos de Deo loquens, ait : Vocate ea quae non sunt, tamquam ea quae sunt. Et David Psal. 32. Verbo Domini Coeli firmati sunt: et Psal. 118. Laudate Dominum omnes Angeli, laudate eum omnes virtutes eius, quia ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt : ergo tam Coeli quam Angeli, omnes verbo, et imperio Dei creati sunt, videlicet ex nihilo.

PETIS SECUNDO. — Quis fuit rerum status ante lucem conditam ?

Respondeo, terram cum aquarum abyssu sibi superfusa, quasi chaos quoddam inane, rude, et indigestum fuisse, de quo Ovidius :

Unus erat toto naturae vultus in orbe, Quem dixere Chaos, rudis, indigestaque moles; Nec quidquam nisi pondus iners, congestaque eodem Non bene iunctarum discordia semina rerum.

Vel ut explicat Hilarius in carmine ad Leonem :

Omnia cum tegeret nigrum Chaos, altaque moles Desuper urgeret informis corpora mundi, Et caliganti remearet serotina nocte, Nec species, nec forma foret: Deus intus agebat Corporibus tectis mixtus, secreta potestas.

Hinc apparet quam improbabiliter Gabriel in 2. dist. 12. qu. 1. dixerit Chaos hoc, sive, ut Sapiens loquitur, materiam informem, fuisse materiam primam, vel solam, vel certe informatam tantum forma quadam rudi, obscura, generali, et communi corporeitatis, ita ut tantum esset in potentia ad omnes particulares formas suscipiendas, uti censuit Abulensis: ex hoc enim Moses loco constat, primitus fuisse creatam terram, et Coelum : ergo materia primitus creata non fuit formae expers, sed particulari Coeli, et Terrae forma inducta, et imbuta.

Quaeres tertio. — Cui hebdomadae diei correspondet primus dies mundi ?

Respondeo, diei dominico, ut patet ex sabbato, sive septimo quietis die. Hunc enim sequitur dominicus tamquam octavus et rursum primus. Id etiam patet ex hymno ad matutinum diei dominicae... Primo dierum omnium quo mundus exstat conditus (seu ut habetur in novis) : Primo die quo Trinitas beata mundum condidit, vel quo resurgens Conditor, nos morte victa liberat. Certum est autem Christum Dominum resurrexisse die dominica.

Opus huius diei explicat Moyses eodem cap. Genesis versu 6. et sequentibus, his verbis: Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum: et dividat aquas ab aquis. Et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas quae erant sub firmamento, ab his quae erant super firmamentum. Et factum est ita. Vocavitque Deus firmamentum, Coelum: et factum est vespere, et mane Dies secundus. Quae verba, ut declarentur,

QUAERES I. — Quid nomine Firmamenti hic significetur?

Vulgatus Interpres, Septuaginta secutus ex apposita ab eis voce στερέωμα, firmamentum die mundi secunda formatum dixit: hebraeus vero textus loco firmamenti habet רקיע Rakia, i. e. expansum; deducitur enim a voce Raka quae extendere, diducere, expandere, seu ampliare, et attenuare significat; quemadmodum cortina tentoriae expanduntur, et argentum aliudque metallum malleo diducitur et attenuatur. Ad cuius vocis vim alludit Psalmista psalm. 103. cum ait: Extendens coelum sicut pellem, et Isaias cap. 40: Qui extendit velut nihilum coelos, et expandit eos, sicut tabernaculum ad inhabitandum. Coelum igitur Hebraeis ab extensione dicitur Rakia, sicut appellatur Schamaim ab aquea materia, unde formatum esse putatur, ut observat S. Hieronymus: Inter coelum, inquit, et terram medium extruitur firmamentum; et iuxta hebraici sermonis ethymologiam, coelum, idest schamaim, ex aquis sortitur vocabulum. — Cum autem triplex coelum esse supra dixerimus, nempe aereum, sidereum et empyreum, controvertitur inter sacros Interpretes, quid voce firmamenti hic significationem verit Moses. Qua de re triplex potissimum est sententia, quarum prima nomine firmamenti putat significari verum corpus coeleste, nempe vel octavum orbem in quo sunt errantia sidera, vel coniunctum quiddam ex octo orbe, octavo nimirum, et aliis septem inferioribus, quod idcireo firmamentum appellatum fuit, quia, inquiunt, solidum est, et firmae concretiae materiae. Sic Theodoretus quaestione 1. in Genesim: Propterea, inquit, appellatum est Firmamentum, quod ex aqua quae prius erat fluxa, et liquabilis, vehementissime spissata fortissimeque indurata concretum fuerit. Consentit etiam Severianus Gabalorum episcopus, Orat. 2. De mundi creatione:

Aquarum, inquit, haec moles terrae stabat, puta cubitis triginta. Tunc dixit Deus: Fiat firmamentum in medio aquae; exindeque in medio aquarum glaciei in morem fixa concretio est, levavitque dimidiam atque partem sursum, ac dimidiam inferius reliquit, sicut scriptum est: Fiat firmamentum in medio aquae, et dividatur inter aquam et aquam. Quid vero causa est cur illud vocet firmamentum? Quod nimirum ex rariore et dissoluta aquarum substantia illud firmaverit. Idcireo etiam ait David: Laudate eum in firmamento virtutis eius. Et ut alio utar exemplo, quemadmodum fumus ex lignis ignique diffusus rarior est atque mollior: ubi autem sublimis ascenderit, in nubem immutatus crassescit: sic quoque Deus aquas rarefactas elevans, in excelsis fixit, > et quasi congelavit. Terminus esse exemplum testis est Isaias, cum dicit: Coelum ut fumus firmatum est. Coelum itaque in medio aquarum congelatum, mediam aquarum partem in sublimibus levavit.

Haec ille. Cui subscribit Venerabilis Beda his verbis: In modum aquarum, inquit, firmamentum esse constat sidereum Coelum, neque aliquid prohibet, ut de aquis factum esse credatur: qui rim crystallini lapidis quanta firmitas, tanta perspicuitas ac puritas noimus: de aequarum concretione certum est procreatum; quid restat credi, quod idem dispositor naturarum in firmamentum Coeli substantiam solidavit aquarum? — Verum haec sententia non arrisit Basilio, sed eam ipsemet deridet homilia tertia in Genesim, dicens esse nimium puerile, nimiumque simplicis mentis, arbitrari Coelum fuisse ex aqua concretum. — Secunda sententia eorum est qui voce firmamenti non solum octavam sphaeram, sed omnes prorsus orbes coelestes, praeter empyreum coelum primo die productum, intelligit. Ita censent illi omnes tum ss. Patres, tum sacri Interpretes et Doctores Scholastici qui revera aquas supra coelestes orbes consistentes affirmant. — Tertia denique sententia eorum est qui existimant nomine firmamenti significari coelum aereum, seu totum illud aeris spatium, quod ab astris ad terram usque protenditur, et expanditur, ita quod supremam partem teneant Coeli et Astra; mediam elementum ignis; infimam aer. Quam utique sententiam docuit S. Hieronymus Epistola 83. ad Oceanum: Inter Coelum, inquit, et terram medium extruitur firmamentum: et iuxta hebraici sermonis ethymologiam, Coelum, idest, schamaim, ex aquis sortitur vocabulum. Eamdem quoque interpretationem insinuat, et probat S. Augustinus lib. 22. De Genesi ad litteram cap. 4, ubi agens de aquis supercoelestibus scribit Moysem nomine coeli aerem designasse. Ostendit, inquit, et hunc aërem coelum appellari, non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum vel nubilum coelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine Scripturarum, cum dicuntur volatilia coeli, cum aves in hoc aere manifestum sit volare. Et Dominus cum de nubibus loqueritur: faciem, inquit, coeli potestis probare. Nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per declivia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. Cum ergo probasset et hunc aerem coelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum voluit existimari, nisi quia interrallum eius dividit inter quosdam rupores aquarum, et istas aquas quae corpulentius in terris fluitant. Similia habet in eandem Genesim cum commentario imperfecto c. 12, ubi hunc eundem Moysis locum tractans ait: Cum dicitur firmamentum Coelum, intelligendum est omnem istam aetheream machinam dici, quae omnia substantia continet, sub qua puri, et tranquilli aeris serenitas viget, sub qua idem iste aer turbulentus, et procellosus agitatur. Subscribit etiam Rupertus lib. De Trinit. cap. 22. Firmamentum, inquit, non solidum quid aut durum, ut vulgo putatur, sed aer est extensus, et admodum subtilizatus, ut licet videri queat, verius tamen spiritus dici queat quam corpus, testante Ecclesiaste 1. cum dicit de luminaribus, quae risibiliter in eo feruntur: lustrans in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos se vertitur. — Haec ipsa expositio firmari potest ex Scriptura sacra, qua interdum firmamentum nominat illam superiorem Coeli partem, in qua incendit, et fulgent sidera, interdum etiam firmamentum appellat inferiorem aeris portionem, ut cum ait aves volare in firmamento, seu super firmamentum, nam ubi Latina versio habet: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento Coeli; hebraice ad verbum legimus: et volatile volet in superficie, vel superficiem firmamenti Coeli, al al-Raqia Coeli. Cui etiam explicationi favet ipsemet Beda, Commentario in Genesim, ubi exponens opus quintae diei. ait: Sic intelligendum est quod dictum sit, volare aves secundum firmamentum Coeli, quia hoc nomine etiam aethera indicetur. hoc est superius illud aeris spatium, quod a turbulento hoc, et caliginoso loco, in quo aeres sumunt, usque ad astra pertingit, et esse tranquillum prorsus, ac luce plenam non immerito creditur: nam ut errantia sidera septem, quae in hoc aetheris spatio agi ferri perhibentur, Scriptura in firmamento Coeli esse posuit dixit: ideoque aves recte dicuntur secundum firmamentum coeli volare, quia vicina sunt, ut dixi, aetheri turbulenta haec aeris spatia, quae volatus avium sustinent: non mirandum, si aether firmamentum coeli nominetur, cum aer appelletur Coelum, ut supra docuimus.

Dices: Haec expositio pugnare videtur in ipsam Mosis narrationem: Primo quidem, quia dicit, quod die quarto Deus fecerit Solem, et Lunam, et Stellas, et posuerit ea in firmamento: haec autem non sunt in aere, sed in Coelo: ergo non aer, sed Coelum est firmamentum. Deinde, nomen firmamenti solidum quid, et stabile significat; aer autem corpus est admodum tenue, et instabile, perpetuaque iactatum agitatione: ergo firmamenti appellatio aeri non quadrat. Denique, docet Moses firmamentum dividere aquas, quae sub eo sunt. ab illis quae super illud existunt: non sunt autem aquae stantes immotae super aerem: ergo aer non est firmamentum dividens aquas ab aquis. —

Respondeo, has rationes nostrae sententiae non officere, facile namque solvuntur. Prima quidem, quia ubi Moyses dicit Deum posuisse Solem, Lunam, et Stellas in firmamento. nomine firmamenti non significavit Coelum stellatum, quod vulgo octava sphaera dicitur. Fatentur namque omnes, Solem, et Lunam non in octavo, sed in inferioribus Coelis esse reposita, adeoque necessum est quod nomine firmamenti significaverit omnem illam spatii amplitudinem, quae ab empyreo Coelo ad Terram usque protenditur. Id secundam. dico firmamentum non ideo appellari quia sit corpus firmissimum, sed quia est interstitium, et veluti terminus interiectus inter aquas superiores, et inferiores: terminus. inquam, firmissimus et immutabilis, semper enim rerum natura fert, ut superiores aquae in sublimiori aere generentur: inferiores autem aquae sub aere, et super terram decurrant. Quam utique expositionem tradidit sanctus Augustinus lib. 2. De Genesi ad litteram. cap. 10. ita scribens: Verum nomen firmamenti cogit ut Coelum stare putemus: Firmamentum enim non propter statimen, sed propter firmitatem, aut propter intransgressibilem terminum superiorum, et inferiorum aquarum intelligere licet. Ut autem tertiae obiectioni fiat satis, concludam verbis ac egregiis versibus Claudii Marii Victoris, qui lib 1. in Genesim sic canit:

Fluctibus e mediis concreto corpore cedens Extulit, ac late duro solidata rigore,

Dirisas suspendit aquas, gelidumque profundum Frigus obiecit nubibus, seque aequore septo Nixa supposuit rebus, quas circuitu vasto Contegit aethereum. deducto hinc nomine, coelum. Forsitan hic aliquis sic secum errore perito Disserat, aethereis ne desint pabula flammis, Et nimius calor ima petens, alimenta sequendo Exurat mortale genus, coelumque coruscum Non possint terrena pati, subiecta deorsum est Machina firma poli: quae dum nos protegit umbra, Interea super impositis frigescit abundis. Numinis at vero divinae quaerere causas Mens fuge nostra procul: plus sit tibi credere semper Posse Deum, quidquid fieri non posse putatur, Et magnum pelagus super astra et sidera ferri, Ipsorum ratione proba qui credere nolunt, Et mundum pendere volunt, quem Conditor ipse Gestet et immenso constantem pondere volvat.

QUAERES II. — Quid significetur per aquas quae sunt supra Firmamentum?

Respondeo. quod cum firmamentum hic expressum significet quidquid supra nos est usque ad Coelum empyreum, admodumque complectatur sphaeras coelestes, et simul tres aeris regiones, verisimilius dicendum arbitror, aquas quae sunt super firmamentum non alias esse, quam quae in media regione aeris generantur: illuc enim vapores ex terra, et aquis, virtute Solis, et Astrorum attractu sursum elati densantur, et coagulantur in nubes, ex quibus imbres effluentes terram irrigant, et foecundant; idque tanta copia, tantoque interdum impetu, ut ex ingentibus fluminibus, et fontibus videantur erumpere. De his enim aquis supercoelestibus, seu quae ex medio aere tamquam e Coelo effluunt. plerumque sermonem sacra Scriptura instituit, veluti cum dicitur Deus prohibere pluvias de Coelo, dare pluvias de Coelo, claudere Coelum ne pluat, et rursus aperire Coelum, ut solvatur in imbres. ut legimus 3. legum cap. 18; sic pariter Psal. 103. postquam dixisset Psalmista. Extendens Coelum sicut pellem, qui tegis aquis superiora eius; ut qui sint haec aqua clarius explicet, mox subdit: Qui ponis nubem ascensum tuum. Et infra: Rigans montes de superioribus suis. De his scilicet quae antea dixerat aquis tecta, subindeque de media aeris regione, unde procedit irrigans pluvia. Quem utique loquendi modum etiam usurpat Ps. 146. dicens: Qui operit Coelum nubibus, et parat terrae pluuiam: Coelum autem nubibus opertum nullum aliud sane quam ipsamet aeris regio, ubi per vaporum condensationem, et resolutionem preparatur pluvia qui terram irriget. Hinc Proverbiorum 8. divina Sapientia ait: Quando preparabat Coelos aderam, quando aethera firmabat sursum, et librabat fontes aquarum. Ubi pro illo vocabulo. aethera Septuaginta Interpretes vertunt, supernas nebulas seu nubes: quocirca quod sequitur, et librabit fontes aquarum, accipiendum videtur, non de fontibus qui e terra scaturiunt, sed de iis qui e Coelo, nimirum ex nubibus, in terram effluunt. Dicitur autem Deus illos librasse aquarum fontes, eo quod in excelso aere nubes divina sua virtute suspendit, e quibus quasi e fontibus profunduntur; idque iusta mensura, ne aut nimium parca, aut nimium larga huiusmodi aquarum profusio terris noceat. Quo spectat illud Ioan cap. 26. Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum. Et cap. 12. Si continuerit aquas, omnia siccabuntur, et si emiserit, subvertet terram. Haec ipsa ratione cum diluvium fieret, Deus dicitur aperuisse cataractas Coeli, Genesis 8; sic pariter ait apud Malachiam cap. 3. Si non aperuero cataractas Coeli, et effudero vobis benedictionem usque ad abundantiam: et apud Hieremiam cap. 10. legimus, quod ad vocem suam dat Deus multitudinem aquarum in Coelo, et elevat nebulas ab extremitatibus terrae. — Haec omnia sanctus Ambrosius lib. 2. Hexaemeron cap. 1. egregie confirmat, ubi expendens illud Levitici 26. Erit tibi Coelum super caput tuumereum, et terra tua ferrea, ait: Quando pretium percussae luens populus Iudaeorum, intemperie Coeli, et terrae infecunditate mulctabatur: de Coelo enim causa fertilitatis. Denique, Moyses benedictiones tribuit Ioseph a finibus Coeli, et rore, et abyssis fontium deorsumvenientibus, et secundum horam a solis cursu, et a convenientibus mensibus. et a vertice montium, et collium aeternorum dededit, eo quod maturatione coelesti terrae foecunditas nutriatur. Ferreum ergo Coelum, quod nullum effundat humorem, quando nullus nubibus imber erumpit. Est etiam ferreum Coelum subobscurus aer, pressus atque nebulosus colore ferrugineo, quando rigore frigoris stringitur terra, tunc veluti super caput nostrum humor suspensus cernitur, et per momenta imminere. Plerumque etiam glacialibus ventorum flatibus rigentes aquae consolidantur in niuem, et rupto aere nix funditur, neque enim firmamentum hoc potest sine aliquo rumpi fragore aut penetrari, etc. Quibus sanctus Ambrosius eleganter nostram responsionem, et expositionem confirmat: etenim aerem in Scriptura Coelum, et firmamentum appellari edocet, et quae per pluviam, aut nivem ex aeris parte media aquae in terras effluunt, illas e Coelo, et firmamento cadere dicit. Constat igitur nubes in media aeris regione pluvioso imbre foecundas appellari posse aquam super Coelum, et firmamentum. — Confirmatur haec expositio primo quidem, quia Deus, et natura nihil frustra moliuntur: sed frustraneae prorsus viderentur aquae constitutae supra Coelum sidereum: quippe omnes quas oppositae sententiae Assertores ex illis aquis supra Coelum sidereum iacentibus, utilitates inferunt. prorsus futiles apparent, aut leviori fundamento nituntur, ut constat ex eorummet dictis. Procopius namque, et Theodoretus dicunt aquas ideirco ibi fuisse collocatas, ut Solis, Lunae, et astrorum ardorem temperarent, ne Coelos dissolvat: vel, ut inquit Beda, ad remittendum calorem ex vi, et motu siderum excitatum. Addit sanctus Iustinus quaest. 99. eas supra firmamentum fuisse positas ut illud suo pondere deprimant, ne sursum feratur, sed veluti suspensum, et libratum maneat. Sunt qui putent eas aquas ibi iacere, ut Solis, et Lunae radios reverberent, eosque deorsum ad terram repellant. Oleaster autem ait, aquas ibi primitus a Deo fuisse constitutas, ut per Coeli turactarum reserationem terram in diluvio Noe obruerent. Existimant alii eas aquas ibi fuisse constitutas ad ornatum Universi ; forte etiam ad voluptatem Sanctorum empyreo Coelo commorantium, ut nempe aquis hisce christallinis, et variegatis iucunde eorum oculi recreentur; aquae enim omnis forma, decoris, coloris, et ornatus sunt capacissimae, ut patet in Iride. Ad quod alludere videtur sanctus Ioannes Apoc. 7. ubi ait: Deducet eos ad vitae fontes aquarum. Et cap. 22. Ostendit mihi fluvium aquae vitae splendidum tamquam christallum. Hic sunt potissimae utilitates, quas ex aquis supra Coelum sidereum positis varii Auctores proferunt. Verum quis non videat has omnes rationes esse levioris momenti, quam quod sufficiant ad asserendum Deum aquas natura sua graves, ae ponderosas, adeoque terram semper appetentes in qua velut in centro quiescant, super Coelum, quasi in violento loco, ac statu detinere? — Secundo, opposita etiam expositio non videtur Mosis narrationi quadrare; siquidem Moses historiam agens, rudioremque populum de mundi primordiis informans, ea solum opera divina commemorare visus est, qua hominibus essent notissima; tacuit autem ea quae a sensibus non modo, sed etiam ab intelligentia remotissima apparebant, qua ratione etiam de Angelis multa quae docere potuisset, ob eamdem causam silentio suppressit, suscepta tantum descriptione et explicatione huius mundi corporati et aspectabilis, et earum rerum qui in sensus hominum incurrunt, vel ex his quae percepta sunt sensibus promptissime facillimeque possunt cognosci.

Dices: Non solum aquae coelestes dicuntur esse supra firmamentum, sed etiam supra coelum coelorum: Sic Psal. 118. Laudate Deum coeli coelorum, et aquae omnes quae super caelos sunt laudent nomen Domini: sed per coelos coelorum iuxta phrasim hebraicam, intelliguntur Coeli siderei: ergo aquae coelestes sunt supra coelum sidereum. Deinde, tres Pueri fornacis Babylonicae in suo Cantico, ubi commemorantur omnia Dei opera, ea invitant ad Dei laudem ipso ordine, ut a superioribus ad inferiora procedant. Primo autem loco ponuntur Angeli, secundo coeli, tertio aquae, quae super caelos sunt, quarto sol, luna, et stella: ergo signum est aquas coelestes esse sole, luna, et stellis superiores. Denique Ecclesia in Hymno, quem ad vesperas feriae secundae publice decantat, ait:

Immense coeli Conditor, Qui mixta ne confunderent Aquae fluenta dividens, Coelum dedisti limitem. Firmans locum coelestibus Simulque terrae rivulis, Ut unda flammas temperet Terrae solum ne dissipent.

Quibus verbis non obscure significat Ecclesia esse aquas positas supra Coelum ad temperandum siderum ardorem. Eiusdem sententia est Severianus episcopus, orat. 2. De creatione mundi, ubi cum inquisisset cur vero in excelsis aquae? In quem usum positae? Ut quis bibat? Ut quis naviget? respondet:

Sane esse quidem aquas in superioribus testis est David cum ait: Et aquae quo super coelos sunt. Attendi iam Creatoris sapientiam: erat coelum glaciei in morem ex aquis concretum. Quia enim solis flammam et lunae, siderumque immensam multitudinem excepturum erat, ac totum igne plenum erat tuturum, ne nimio calore solveretur, et exureretur, substravit cali connexo aquarum illa aequora, quibus quasi impinguaret aqua > liniret, ut in eum modum incendio illi resisteret. neque illo cremaretur. Nec vero exemplum deest: velut enim si hodie lebeti ignem imponas, cique aquam inieceris. igni resistit: sin autem illa desit, dissolvitur. Sic et Deus igni adversarium aquam commisit, ut coelo, ex aquis eius convexa linientibus abunde suppeteret quo duraret ac incolume foret. » addit in confirmationem dictorum: Adeo abundat coelesti corpori humor. etsi tanta ignis vi illi infensa ut et terra comburet. Nam rogo, unde pluit? Nusquam nubes est. aer aquam non habet. Nonne liquet inde esse quod coelum. quibus abundat. illi distillet. Unde et Isaac Patriarcha benedicens Iacob, aiebat: det tibi Deus de rore caeli. et de pinguedine terra. Aiunt vero tres, in die iudicii fore. ut superior aqua recedat. etque sui ipsius aquarum illa coagmentatio deficiat: et stellae cadant, quae nec inter fixam sedem habeant. Haec porro non temere dicimus, sed Scriptura docet: coelum enim, inquit, complicabitur. pro eo ac dicat. torrebitur: quod enim torretur. convolvitur ae contorquetur) et stellae cadent sicut folia de vitis. » Alteram huius divinae dispositionis in aquis supercoelestibus constituendis utilitatem subiicit in hunc modum: Attende vero etiam, quaeso. usum alium: aquae quae super calos sunt nedum coelum conservant. Verum etiam solis flammam ac luna demittunt. Nam si coelum pellucidum esset. eius omnis splendor sursum effugeret. Ignis enim cum natura sursum feratur. terram desertam relinqueret. Ideirco igitur immensa aquarum vi coelum superioris densavit, ut splendor in arctum coactus. in terram descenderet. Vide Artificis sapientiam ac sollertiam.

Haec ille. Ex his itaque constat quod aquae supercoelestes aliae sunt a nubibus in medio aere libratis. —

Nego consequentiam. et ad primam rationem dico. quod licet per Coelos Coelorum significentur Coeli siderei, aut potius Coelum Empyreum, quod est Dei sedes. ac Beatorum domicilium. tamen non sequitur. quod aquae. quae super Coelo dicuntur, sint supra Coelos sidereos. Duo namque ibi David commemorat quasi distincta. nempe Coelum Coelorum et Coelos, idest. aeris regiones: unde non dicit aquae quae super Coelos Coelorum sunt. sed praecise quae super Coelos sunt. Nec refert quod Coelos scribat in plurali. quasi id aeri non quadraret: utitur enim consuetudine linguae Hebraicae, in qua Coelum caret singulari numero, ut notat Estius dist. 11. licet Interpretes modo singulare. modo plurale reddiderint: quemadmodum etiam apud Latinos Athenae, Venetia, Trebae, etc. singulari carent. et nonnisi in plurali possunt usurpari. — Ad secundum dico. Canticum illud res praecise non referre eo ordine quo a divina providentia dispositae sunt in Universo; siquidem prius recensentur rores. pruinae, nix, glacies, et gelu. postmodum autem dies, et nox, lux. et tenebrae, quae certe prius extiterunt. — Ad tertium autem dico, merito Ecclesiam docere unda Coelorum flammas temperari; siquidem terra prorsus siderum ardore torreretur, nisi frequenter imbribus, rore. nive, nubibusque rigaretur ac foecundaretur.

QUAERES III. — Cur Moyses non dixerit hac die. id quod dixit in caeteris; et vidit Deus quod esset bonum?

Respondent hebraei Doctores, ideo caritatis elegium operibus secundae diei non esse adiectum, quod ipso die creata sit gehenna seu damnatorum supplicio destinatus locus, in quem illico protrusi sunt daemones. Verum insulsa prorsus et ab omni ratione aliena videtur haec responsio 1. quia nullo momento probari potest gehennam ipso die fuisse conditam, quippe cum altum de ea sit in Scriptura sacra silentium; 2. Gehenna, cum optimi Dei sit artificium et opus, revera censenda est bona, quia, ait Apostolus 1 ad Timotheum. 4. omnis creatura Dei bona est. Nee obstat quod ordinetur ad reorum supplicium, hoc enim cedit in gloriam Dei, et commendationem ipsius divinae iustitiae; 3. Licet gehenna hac ratione dicenda non esset bona. num propterea omnia istius diei alia opera pro vere bonis non habenda sunt, atque adeo solemni hoc divinae approbationis encomio defraudanda sunt?

Respondent aliqui comprobationem hanc fuisse omissam, quod firmamentum seu coelum ipso die productum, neudum perfectum fuerit, utpote sideribus adhuc vacuum. — At non magis imperfectum erat coelum sine sideribus et astris, quam terra sine plantis. et aqua sine piscibus. et lux sine corpore solis et luna, quibus tamen haec divina benedictio et approbatio negata non est. — S. Hieronymus lib. 1. contra Iovinianum cap. 1., et ex eo Petrus Lombardus lib. 2. dist. 11. existimant huius secundae diei opera non fuisse divina benedictione et approbatione coronata, quia dies hic alter erat a primo, ac proinde principium erat aeternitatis et signum divisionis; unde numerus binarius apud veteres infausti erat nominis, ut testatur Ovidius lib. 1. De natura mundi:

Eryco ego vos rebus duplices pro nomine savi, Auspicii numerus non erat ille boni.

Verum si haec ita sint, cur ergo Deus cap. 2. Genesis, v. 18. dixit: non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adiutorium simile sibi? Cur Ecclesiastes cap. 4. pronuntiavit: melius est duos esse simul quam unum etc.? — Censent alii nodum hunc ita solutum difficilem. ut religiosius sit silentio venerari consilium Dei, qui in ipsius scriptura sacra frontispicio et initio ostendere voluit abstrusa in ea et recondita esse mysteria, quam curiosa inquisitione rem quam nobis mortalibus Deus ignotam esse voluit, perserutari. — Ast certum est divinum bonitatis elogium non minus huic secundo creationis diei fuisse concessum quam caeteris: primo, quia eodem capite. v. 31. indefinite de singulis sex dierum creationis mundi operibus scriptum legimus: vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Secundo. quia non generali tantum illa. sed etiam speciali Dei approbatione donantur opera secunda diei. ac ea quae sunt reliquorum dierum, quod utique compertum fiet. si observaverimus narrationem operum secunda diei non finiri v. 8. sicut hactenus existimatur, sed tantum v. 10. In secunda enim die non solum produxit Deus firmamentum quod divideret aquas superiores ab inferioribus, seu coelestes a terrenis; sed insuper separavit aquas a superficie terrae ut haec appareret arida: unde eodem die facta est duplex aquarum secretio, una superiorum ab inferioribus. altera interiorum a tellure, quia inquit Estius tom. 2. in lib. Sententiarum, pag. 101. congregatio aquarum in unum locum quadam fuit continuatio et consummatio eius operis, cuius descriptionem praecedebat, nempe divisionis aquarum ab aquis. Nam credibile est uno continuo motu locali, consequente aquarum condensationem inferiorum, totum hoc factum fuisse, ut et separarentur a superioribus, et loca decliviora petendo superficiem terrae relinquerent, et maria constituerent. Quare non erat huiusmodi separatio dividenda in duos dies. » Haec ille. — Quae cum ita sint, dubium non est hanc diem secundam creationis pariter divina approbatione fuisse decoratam, nam statim post illam separationem aquarum a superficie terrae, et earum collectionem in unum locum, additur: et vidit Deus quod esset bonum: quemadmodum dixerat post lucis productionem in primo die, et eius separationem a tenebris.

TERTIUM diem duplici Dei opere commendatam, et insignem fuisse testatur Moses a versu 9. ad 13. nam et aquas refert in unum coactas locum, terrae partem maximam nudasse, ac futurorum animalium habitationi domicilium parasse, et subinde terram herbarum viriditate, ac stirpium ubertate, et copia esse restitam. Quod utique explicat his verbis: Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub caelo sunt, in locum unum: et appareat arida. Et factum est ita. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria. Et vidit Deus quod esset bonum. Et ait: Germinet terra herbam virentem, et ferentem fructum iuxta genus suum, cuius semen in semetipso sit super terram, et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem, et ferentem semen iuxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suum. Et vidit Deus quod esset bonum. Et factum est vespere, et mane dies tertius. Quae verba etiamsi evidentem, et facilem usum prae se ferant, maiorem tamen involvunt difficultatem, quam in cortice appareat. Enimvero

Quaeres 1. — Cum aqua ante diem tertium omnem undique terram operiret, qua ratione potuit tertio die statim in unum locum terrae congregari?

HANC quaestionem ita arduam putaverunt aliqui, ut terram tertio tantum die creatam fuisse existimaverint, saltem quoad ultimum suum complementum. Ita docuit Magister Sententiarum dist. 14. Hugo Victorinus lib. 1. De Sacramentis: et nonnulli sacri Interpretes ac Doctores Scholastici. Verum ex dictis satis superque constat, terram primo die mundi una cum Caelo fuisse conditam: siquidem in principio creavit Deus Caelum, et Terram. Ideo quod hoc die non dixit Deus: fiat terra, sed tantum, quod appareat arida. Sunt qui existiment cum sancto Basilio, et Ambrosio exundantes aquas, et terrae superficiem prius operientes, ita confluxisse in unum locum, quod ingens illa aquarum moles in tumorem montis instar, divina virtute coacta fuerit: unde putant, mare longe altius terra esse subrectum, et naturali sua proclivi terram posse exundare, et obruere, nisi Deus illud intra sibi fixos limites divino mandato veluti traeno quodam coërcoret ac contineret. Quod utique sic eleganter exponit S. Ambr. lib. 3. Hexaemeron, cap. 2. Circumscripta igitur, inquit, imposito fine maria clauduntur, ne superfusa terris inundent omnia, et destituto arborum cultu, munus terrenae ubertatis impediant. Cognoscunt igitur divini esse praeccepti. dicit enim Dominus per nubem ad Iob inter alia etiam de maris claustro: Posui ei fines, apponens claustra, et portas; dixi autem ei: Usque huc venies, nec transgredieris; sed in te ipso contabescent fluctus tui. Nonne ipsi videmus mare frequenter undosum, ita ut in altum fluctus eius tanquam mons aquae praeceps insurgat, ubi impetum suum ad littus illiserit, in spumam resolvi, repagulis quibusdam arenae humilis praecursu? Secundum quod scriptum est Ieremiae: an non timebitis me, dicit Dominus, qui posui arenam fines mari? Firmissimo itaque omnium vilissimum sabuli pulvere vis maris in tempestate cohibetur, et velut habenis quibusdam coelestis imperii a praescripto sibi fine regeretur, concitentique aequoris motus in sese frangitur, atque in reductos sinus suos scinditur. Verum haec responsio aliam difficultatem ingeminat longe praecedenti graviorem: nempe, quod aquarum illa congregatio multo quam terra sublimiorem statum subeat: hoc enim imprimis Scriptura sacra videtur impugnare, dum eos qui mare petunt, dicit non ascendere, sed descendere. Sic Psalmo 106. qui descendunt mare in navibus. Suffragatur pariter ratio; cum enim aqua suapte natura gravior sit aëre, sitque fluxa, et labilis, certe non sine magno miraculo posset ita consistere, ut in terram non efflueret. Miraculum autem perpetuum hac ratione asserere, et aquarum pondus, et impetum ultra nativam suam proclivitatem violenter a Deo coërceri, non videtur divinae providentiae cuncta suaviter disponentis ordinationi congruere. Adde quod ubique aqua aequabilem planitiem exhibet: quocirca, inquit sanctus Amb. mare dicitur aequor propter suam aequabilitatem. Hoc etiam ipsum quotidiana demonstrat experientia; si enim mare altius quam terra assurgeret, pari ventorum ac remigum vi, et impulsu eadem navis velociori motu portum appelleret quam ab eo recederet; discedens enim ex littore, in arduum, et acclive nitens, difficiliorem haberet progressum: contra vero accedens ad littus, tamquam per lubricam declivitatem descendens, magna velocitate, magnoque impetu deferretur. Insuper, quo magis navis in mare procederet, eo magis esset conspicienda, cum in altiorem locum evaderet. Similiter, solventes e portu quo longius progrederentur, cum semper altiorem locum subirent, terram infra positam facilius conspicerent, cuius tamen contrarium ipsamet experientia suadet. Deinde, cernimus motum aquae semper in decliviora ferri; cum igitur omnia flumina per longos terrarum tractus in mare provolvuntur, dubio procul necesse est mare in locis declivioribus consistere: si enim altius quam terra intumesceret, contrario cursu flumina laberentur, non a terris ad mare, sed a mari ad terras exundantia. Denique, si mare in tantum intumesceret, ut longe altius esset quam terra, idem non esset maris, et terra centrum, aut oporteret dicere, terram, et aquam non unicum globum efficere, nec esse figurae sphaericae: utrumque autem experientia constat esse falsum, nam alias nusquam Sol esset in Aequatore, nec usquam essent aequales dies ac noctes, pars enim tumescens, et pars inferior, breviores aut longiores dies efficerent. Quae omnia experientia adversantur. ideo minus probanda videtur praefata responsio. — Adeoque respondent alii hac ratione terram apparuisse aridam, et aquas in unum collectas, quod aqua cum antea rariores, et subtiliores essent, hoc tertio die conspissata et condensatae fuerunt: atque idem terreas magis ac salsas effectas: tum ne putrescerent, tum ut haberent nutrimentum pro piscibus: tum ut facilius navium subvectioni deservirent. Sic ergo Dei operatione facta aqua densior se contraxit, et minorem terra locum quam ante occuparit: sicque maximam terra partem reliquit aridam. Quae utique responsio probatur sancto Augustino lib. 1. De Genesi ad litt., cap. 12. dum illud inquirit, cum totam omnino terram undosa materia operiret, quo cederet, ut nudaret aliquas partes: Fors forte, inquit, verior est ea sententia, quae dicit esse terras tendi, quae aquae concretionibus spissatae est, ut ex multis earum partibus, in quibus arida possit apparere, nudaret. Verum quamvis haec sententia probabilis appareat, nihilominus verius dicendum arbitror, ideirco terram fuisse partim aquis nudatam, quia cum terra prius omnino rotunda fuisset, et aquas aequaliter ex omni parte admitteret: hoc tertio die imperante Deo coepit in montes assurgere, in colles deprimi, imo et ingentes habere specus, et cavitates internas, in quas aquarum copia sese recepit. ut ibidem indicat sanctus Augustinus subiungens: Quanquam, inquit, et terra longe lateque subsidens potuit alias partes proclive concavas, quibus confruentes, et corruentes aquae perciperentur, et appareret aridus ex his partibus, ubi humor absorberetur. — Itaque hoc ipso tertio die, ordinante Deo, intra terrae viscera ingentes facti sunt alveoli, ubi maxima aquarum pars sese effudit. Hinc non mirum si terra undique aqua perfundatur: cum enim habeat ingentem illam intra sua viscera aquarum copiam, quae solito dicitur Barathrum, vel abyssus: quaeque per varios meatus in Oceanum, aut intra terram per flumina exundat: hinc etiam undique aqua alluitur: cuius indicium est, quod ubicunque quis terram effodiat, ibi semper aquam reperit, ut constat ex effossis puteis: terra enim est quasi mater viventium, et mixtorum. Inde sicut in animalis, omnisque hominis corpore magna sanguinis copia in hepate, et corde residet, indeque per plurimas venas dispergitur per totum corpus, tam sursum, quam deorsum: ita, inquit Seneca lib. 3. Questionum Naturalium, cap. 16. Ingentes illae viragines suos terrae per cuniculos, quasi per venas aquam effundunt: et certis locis terrae in fontes, rivos, et flumina erumpunt. Quod ergo est hepar in homine, hoc ipsum esse ingens illa aquarum abyssus intra terrae viscera recondita.

Ex his apparet non esse probandam eorum opinionem qui existimant, terram ante diluvium omnino fuisse rotundam, nulla celsiorum humiliorumque locorum inaequalitate: hanc autem, quam in terra cernimus, montium, et vallium distinctionem, solum post diluvium extitisse. Haec namque sententia per ipsammet Scripturam sacram aperte confutatur: enimvero si nulli ante diluvium extabant montes, qualiter verificari poterit id quod legimus, cap. 7. Genesis: Aquae praevaluerunt nimis super terram, opertique sunt omnes montes excelsi sub universo Caelo: quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerat? Cur Scriptura Psalmo 65. montes appellat fortissimos? Cur denique apud Salomonem Proverb. 8. divina Sapientia, quo suam demonstraret antiquitatem, dixit se extitisse priusquam montes gravi mole consisterent. — Cur, inquit S. Basilius, homil. 1. pag. 12. et seq., quod per declivia loca, et ima petere, id ad Opificis imperium Scriptura reducit? Deinde, qua ratione dicat aquas in unam congregationem iussas esse concurrere, cum tam multa esse maria conspiciantur, plurimoque inter se intervallo, ac statu disparata? Denique, quomodo in unicum locum coire potuit tam ingens ae prope immensa illa aquarum moles, quae vastissimum illud spatium inter empyreum caelum et terram opplebant? — Respondebitur ad primum: Iussa est currere natura aquarum, nec unquam delassatur, eam ad cursum perpellente iugiter illo praecepto. Hoc sane dixerim, ad fluxibilem respiciens partem aquarum. Sunt enim, quae suapte natura fluunt, cuiusmodi fontanae sunt et fluviales. Sunt contra et aliae collectitiae, nee quoquam permeabiles. Atqui sermo de his mihi nunc est quae impetu quodam naturae cientur ac fluunt. Congregentur itaque in congregationem unam. Tibine unquam propter fontem copiosam aquam eructantem consistere incessit eiusmodi cogitatio? Quis aquam hanc cogit exilire e mediis terrae visceribus? Quis festine, ut in interiora progrediatur, urget vehementer? Quanam promptuaria unde depromuntur, tantum continent proventum aquarum? Quis ille tandem locus, ad quem defluvio praecipiti contendunt? Quinam fit, ut haec non deficiant, nee illa interim expleantur? Scito haec a prima illa Dei voce dependere. Itaque enim primaria ad cursum motio indita aquis est et praerogativa. — Basilium Caesariensem excipit Basilius Seleuciensis, orat. 1. scribens in eadem verba: Nudat aquis terra dorsa, quibusdam velut in cellis maria concludens, dum imperio in abyssum utitur pro claustro et arena quasi labes formidabili mare continet, terram liberam servans a pelagi eluvione: esto ventorum impetu ad terram mare propellatur. Fertur quidem fluctibus ante claustra; ubi vero terminos attingens revertitur refugitque et Domini vocem littoribus inscriptam cum intuitum fuerit, et curvatis fluctibus termini positorem adorat: cumque terram violenter feriat, refertur, ae divini imperii memor refertur in fugam. Quare facile purpurascens adulatur vicina continentis orae maris pariter contiguam, quasi mollibus ulnis terram complecti occupat, semper Domini praecepto colitur: et tantum singulis momentis audire ratum libet: Congregentur aquae in locum unum, et appareat arida. Et manet praecepti memor arena vinctum, nee praevincitoris reverentia vincula violat, vocemque prophetae ratam tacit, Psalm. 103: Terminum posuisti, quem non transgredietur. — Ad secundum respondet S. Ambrosius, lib. 2. cap. 6. unam esse congregationem aquarum; hoc est qua, inquit, eiusdem unae atque continua pontium muri usque ad Gaditanam oram littoris, et inde in mare rubrum, extremo circumfuso orbem terrarum includit Oceano: interius quoque Tyrrheno Hadria, Adriaco cetera maria miscentur nominibus distincta: non fluctibus.... Ita et una est generalis collectio quae dicitur mare, et multae collectiones quae maria pro regionibus nuncupantur. Porro addit S. Basilius, pag. 62: Fons origo totius humoris quaquaversum terram alluentis, abyssus maris est. Haec enim per occultos passim meatus sese dispertiens, velut dicunt continentes littoralis terrae hiulcis rimis latiores instar spongiarum et untris subterraneis diffusae, subter quas mare fluitans ac permeans per cuniculos fistulares et angustos, mox ubi obliquis, aut certe recta in sublime surrectione excursibus se occurtum deprehenderit, ab agitante compulsum spiritu, superficie terrae vi disrupta erumpit atque foras emicat, fitque potulentum, deposita per transcolationem sive distillationem amuritudine. — Ad tertium respondet pag. 18: Tum receptacula earum aquarum capacia ab Opifice cum ad rem excipiendam edornata fuisse, quum in unam coitionem cogendae venirent et secernendae. Neque enim erat iam mare illud quod trans Gades est externum: non item castum illud et nautis inaccessum et formidabile pelagus, quod Britannicam insulam, et occidentales Heros amplectitur: sed amplo tunc capacique conceptaculo praecipito Dei creato, ad illud aquarum copiae concesserunt. Eius itaque sententia est hoc tertio die, Deum cavitates subterraneas, imo et in ipsa terrae superficie omnipotenti suo iussu fecisse, in quas ingens illa aquarum moles defluens; experientia quoque ipsa deprehensum est ingentem esse sub terra aquarum copiam, quae proinde a multis dicitur Barathrum, vel abyssus, et per varios meatus cum Oceano coniungitur, videturque omnium fontium et fluminum matrix et origo. Et quidem, ait Seneca, lib. 3. Quaest. Natural., ad nostrorum corporum exemplar in quibus et venae sunt et arteria; illae sanguinis, haec spiritus receptacula. In terra quoque sunt alia itinera, per quae aqua, et alia per quae spiritus currit: adeoque illam ad similitudinem humanorum corporum natura formavit, ut Maiores quoque nostri aquam appellaverint cenam.... Ergo ut in corporibus nostris, sanguis, cum perforssa cena est, tamdiu manet, donec omnis effluxit, aut donec erumpens scissura subsedit, utque interclusit, vel aliqua alia causa, retro dedit sanguinem: ita in terra, solutis aut patefactis venis, rivus aut flumen effunditur. — Praeclare quoque rem istam explicat Eustathius Patriarcha Antiochenus et martyr, in Hexaemeron circa init. Leone Allatio interprete: Totius, inquit, humiditatis quae in terra latet fons est et origo maris aqua, quae cum universa terra cuniculosa sit, per meatus minime oculis obvios effunditur, ut terrae cavernosis manifestum apparet. Fluidum namque mare per angusta loca excurrens, ubi obliquis et rectis exitibus cursum inflexerit, vi fluctuumque ventorum terra superficiem disrumpit, egressumque usus est efficaci ad potum, percolutum enim et cribratum dulcescit. Rursus si lacus fervidis relinquatur, eadem ratione ad exitum ductum fervescit. Fons item est aquarum, quae aerem occupunt: illius enim aquae per nubes attractae, necnon a solis radiis calefactae: mox nubium umbra frigefactae, tandem ipsa altitudine caelo expositae dulcescunt, terramque guttis aspergunt. — Hinc putant nonnulli voces latinas concato et concavitas, elicitas esse ex hebraeo vocabulo liuru, i. e. congregentur, quo hic utitur Moses, oritur enim a radice curah, qua tamen vox non ex cavare, sed expectare et sperare atque praestolari significat; unde moneamur aquas Dei iussum velut expectasse et audisse, ut eo imperante in destinatum sibi locum effluerent; tametsi verius arbitrer, vocem illam Ikacu derivatam esse a nomine lin quod regulam, annumosim et perpendiculum significat, quasi dixerit Deus: congregentur aquae ad unum certum locum, tamquam ad annumosim et perpendiculum, ultra quod non effluant. Hine Vates regius

Psalm. 103: Terminum posuisti eis, quem non transgredientur, neque convertentur operire terram. — Ideirco, ait S. Basilius, homil. 4. pag. 17., tumens ventis saepe numero mare, atque ad immensam altitudinem sese attollens vi fluctuum, ubi littora solum attigerit, eo impetu mox in seipsam dissolutum retrolabitur. An me non timebitis, dicit Dominus, qui posui arenam terminum maris? En mare, res plane sua vi intoleranda, re tamen omnium invalidissima, nempe arena tenetur ac coërcetur. Alioqui quid prohiberet mare rubrum sua exundanti alluvie irrumpere in universam Aegyptum, quae ipso mari tanto est concavitate depressior, seque mari quod Aegypto adiacet, coniungere, nisi Creatoris praecipito tanquam compedibus astrictum coërceretur? Etenim Aegyptus quod sit mari rubro humilior, vel illi nobis reipsa persuasere, qui connixi sunt maria haec; Aegyptum, inquam, et Indicum cui permiscetur rubrum mare inter sese committere et alterum alteri coniungere. Quamobrem desistere a tanto conatu, Aegyptius ille Sesostris qui primus id est aggressus. Darius item Medus qui secundum haec voluit prosequi rem tantam, et supremam operi admoliri manum. — Idem habes apud Eustathium patriarcham Antiochenum in Hexaemeron.

Quaeres: Qualiter accipienda sint verba, quae subdit Moyses, Appareat arida, et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria? — Respondeo, terram, quae mundi initio producta fuerat, et aquis operiebatur, fuisse pariter limosa quadam materia superductam; unde opus fuit, ut recedentibus aquis, siccaretur. et aresceret: ut posset nempe habitari, seri, fructus ferre. Arida enim non idem est ac arenosa; sic enim ab arenarum congerie prorsus infecunda foret: sed ita dicitur a siccitate superinducta post aquarum ab eius superficie recessum. Mansit ergo terra aliquatenus exsiccata, non tamen omnimode; siquidem superfusa fuit illo humore dulci, qui eam aliquatenus humentem afficeret; tum ut fieret frugifera; tum ut quasi glutino partes eius invicem necterentur; nec in pulverem, et arenam fatiscerent, et solverentur. Materiam autem illam exsiccatam, et arentem Deus appellavit Terram; vel a verbo terendo, quod scilicet illa esset terenda hominum, et animalium pedibus; vel, ut inquit S. Bonaventura, distinct. 14. par. 2. dubio 1. dicitur terra quasi trita. Prius enim, inquit, vocat eam aridam, et postea terram: quia primum nomen dicit proprietatem elementi, videlicet siccitatem; secundum vero nomen dicit eius usum sive utilitatem, quam habet per commixtionem aquae, ut posset coli, et fructificari. Similiter, inquit, dicendum de aquis; appellantur enim maria, non quia amuritudo sit prima qualitas aquae, sed quia consequitur aquam in sua congregatione propter grossitiem partium, quae remanent, subtilioribus sursum elevatis, vel penetrantibus in terrae profundo, ex qua subtiliatione dulcescunt. An autem revera Deus hoc nomen terrae, et mari ipsemet indiderit, anve Adamo sexto die condito, ut utrumque sic appellaret inspiraverit, nihil certi resolvi potest.

Quaeres: Quorsum Deus aquas sic in unum Oceanum, et mare collectas esse voluerit? — Respondeo, id factum propter varias exinde hominibus et universo utilitates suboriundas, quas eleganter explicat S. Amb. lib. 2. cap. 5. his verbis: Et si pulchra sit species eius elementi, inquit, vel cum surguntibus albescit cumulis ac vorticibus undarum, et cautes aurea rotant aspergine, vel cum requor erxpanti clementioribus auris, et blando serenae tranquillitatis purpurascunt praeterire colorem, qui e longe spectantibus frequenter effunditur. quando non violentis fluctibus vicina tundit littora: sed velut pacificis ambit, et salutat amplexibus: quam dulcis sonus, quam iucundus fragor, quam grata, et consona resultatio! Ego tamen non oculis aestimatum creaturae decorem arbitror; sed secundum rationem operationis iudicio Operatoris convenire, et congruere definio. Bonum igitur mare; primum, quia terras necessario suffulcit humore, quibus per venas quasdam occulte succum quemdam haud inutilem subministrat. Bonum mare tamquam hospitium fluviorum, fons imbrium, derivatio alluvionum, invectio commeatuum: quo sibi distantes populi copulantur, quo praeliorum removentur pericula, quo barbariem furor clauditur, subsidium in necessitatibus, refugium in periculis, gratia in voluptatibus, salubritas valetudinis, separatorum coniunctio, itineris compendium, transitus laborantium, subsidium vectigalium, sterilitatis alimentum, ex hoc pluvia in terras transfunditur... Deinde aperiens qualiter mare quasdam subrehat insulas in quibus ii. qui se abdicant intemperantia saecularis illecebris. eligunt latere, et vitae huius declinare dubios anfractus, concludit: Mare est ergo secretum temperantiae, exercitium continentiae, gravitatis secessus, portus securitatis, tranquillitas saeculi, mundi huius sobrietas, tum fidelibus viris atque devotis incentivum devotionis, ut cum undarum leniter alluentium sono certent cantus psallentium. plaudunt insula tranquillo motu fluctuum, Sanctorum chori hymnis personent.

Quaeres denique. — Qualiter terra hoc ipso tertio die herbam virentem dicitur germinasse?

Respondeo, verisimilius esse, terram non active, et efficienter producendo, sed tantum passive, et materiam subministrando ad herbarum, et arborum formationem hoc ipso die concurrisse; neque enim potuit terra sua nativa virtute ad tot, tamque diversas plantarum, et arborum species hoc modico tempore active concurrere. Adde quod terra nullam plantarum edere possit. nisi vel suscepto semine, vel germine fecundante. Nam, ut observat S. Ambrosius lib. 3. cap. 8. In omnibus quae dicuntur nascentia terrae, primum germen est: ubi se paululum sustulerit, fit herba. postea frutex, inde fit fructus.... Aliis ergo a semine, aliis a radice, aliis diverso munere series successionis acquiritur. Inest enim nascentibus singulis aut semen, aut virtus aliqua seminaria: et ea secundum genus; ut quod nascitur ex ea, simile sit eorum quae sunt, vel quorum de radice sit germinet.... Continuo igitur parturiens terra novos se fudit in partus, et induit se amictum viriditatis, gratiam fecunditatis assumpsit, diversisque compta germinibus proprios suscepit ornatus. — Quod autem hanc properam foecunditatem non nativa sua virtute, sed divino solum agente auxilio fuerit adepta, ex eo probat, quod terra in nullius plantae propaginem vale it irrumpere, nisi diuturno succedente tempore, quo semen suscipitur, atteritur, veluti quadam sui morte resolvitur, ut in uberiores fructus resurgat, quod utique sic eleganter aperit: Suscipit igitur granum tritici putris gleba, et sparsum cohibet occisum, ac relut materno terra gremio foret, et comprimit. Inde cum se granum illud resolverit, herbam germinat, grata ipsa iam species herbescentis viriditatis, ex statim fructus satum similitudine sui prodit: ut in ipso succo stirpis cognoscas, cuius generis herba sit; atque in herbis fructus appareat; paulatimque excrescit ut firmam, culmoque pubescens erigitur, et assurgit. Ast ubi se geniculata iam spica sustulerit, vaginae quaedam fructui parantur, in quibus granum formatur interius, ne tenera eius primordia aut frigus laedat, aut Solis aestus exurat, aut ventorum inclementia, vel imbrium eis sera decutiat. Succedunt quidam ordines spicae mirabili arte formati, vel ad speciem gratiae, vel ad tutamen nexu quodam inter se naturalis colligationis adstricti, quum providentia divina formavit: et ne frugis numerosioris pondere veluti quadam cedat iactura culmorum, vaginis quibusdam ipse culmus, ut geminatis viribus frugem possit multiplicem sustinere, ne impendat oneri curvetur in terram. Tum supra ipsam spicam callum struitur aristarum, ut quasi machinam in aere protendat, ne avium minorum morsibus, suis privetur fructibus, aut vestigiis proteratur. Quid dicam quemadmodum clementia Dei humanae prosperitati utilitati? Feneratum terra restituit, quod accepit, et usurario cumulo multiplicatum homines saepe decipiunt, et ipsa feneratorem suum sorte defraudant: Terra fidelis manet, etsi pendens non solverit, forte adversata fuerit frigoris inclementia, aut nimia siccitas, aut immensa vis imbrium, aliud anni superioris damna compenset: Ita ut quando procumbit spem destituendo agricolae, nihil terra delinguat: et quando arridet ubertas fecundae matris se in partus effundat, ut numquam ullum dispendium suo inferat creditor. Quae vero species pleni agri? qui odor? qua suavitas? qua voluptas agricolae? quae difficile explicare possumus, si nostro utamur alloquio? sed habemus Scripturae testimonia, quibus agris suavitatem benedictioni, et gratiae Sanctorum advertimus comparatam, dicente sancto Isaaco: Odor filii mei sicut odor agri pleni. Quid describam parescentes violas, candidida lilia, rutilantes rosas, depicta rura nunc aureis, nunc variis, nunc luteis floribus, in quibus nescias utrum species amplius florum, an suavis odoris delectet? Pascitur oculus grato spectaculo, longe lateque odor spargitur, cuius suavitate complemur.

Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento Caeli, et dividant diem ac noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos: ut luceant in firmamento Caeli, et illuminent terram. Et factum est ita. Fecitque Deus duo luminaria magna, luminare maius, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praesset nocti, et stellas, etc. Quas omnes velut lucidissimas gemmas, caelestibus annulis, sive orbibus, miro ordine, et venustate inseruit. Circa quae verba exponenda, hic pauca dicenda nobis supersunt, quoniam de Astrorum natura, motu, et influxu copiose disputavimus in Physica nostra. Quocirca hic paucula sunt animadvertenda.

Quaeres 1. — Cur tantum quarto mundi orientis die, Deus, Solem, Lunam, et Astra formaverit?

Respondeo, id sapienti quidem consilio divinaque prorsus ordinatione actum fuisse, ne videlicet ansa daretur suspicandi Solem, et Astra aliquid ad primaevam plantarum germinationem contulisse, indeque foret hominibus occasio ea veluti numina colendi. Hinc tanto die mundi quarto Solem imprimis ac Lunam molitus est Deus, ut dierum ac noctium intervalla sciremus sine Sole posse constare; et herbas atque stirpes solo iussu Creatoris, nullo adhibito illius officio, oriri ab humo potuisse; atque ita mirari nimium illa desinerent homines; aut numen aliquod eis affingerent, quod aliquando futurum Deus certo praevidebat. Etenim, non Gentiles modo, sed Iudaeos etiam lapsos esse in huiusmodi errorem, satis indicant crebrae quae apud Prophetas leguntur increpationes adversus Iudaeos, Solem orientem adorantes, et Lunae tamquam Reginae Caeli sacrificantes, omnemque militiam Caeli venerantes: a quo impietatis scelere Iob se purum, ac liberum fuisse gaudens, et laetabundus cap. 31. aiebat: si vidi Solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare, et laetatum est in abscondito cor meum, et osculatus sum manum meam ore meo; quae est iniquitas maxima, et negatio contra Deum altissimum. Unde Moyses Deuteronomii cap. 4. adversus hunc errorem Hebraeos praedocebat dicens: Ne forte elevatis oculis ad Caelum videas Solem, et Lunam; et omnia astra Caeli, et errore deceptus adores ea, et colas, quae creavit Dominus Deus in ministerium cunctis gentibus, quae sub Caelo sunt. — Nec solum apud Iudaeos, et Ethnicos ille nefarius Solis, et Astrorum cultus viguit; imo etiam et apud Christianos, ut testatur sanctus Leo homilia 7. De Nativitate Christi, ubi plures sui temporis apud Christianos errores referens, et refellens, inter cetera ait: Adduntur et illi qui totam humanae vitae conditionem de Stellarum pendere effectibus mentiuntur, et quod est, aut divinae voluntatis. aut nostrae, indedclinabilium dicunt esse Deorum, quae tamen ut cumulatius noceant, spondent posse mutari, si illis, quae adversantur sideribus supplicetur. Inde commentum ipsum sua ratione destruitur, quia si praedicta permaneant, non sunt astra veneranda. De talibus institutis etiam illa generatur impietas, ut sol inchoatione diurnae lucis exurgens, a quibusdam insipientibus, de locis eminentioribus adoretur! quod nonnulli etiam eidem se religiose facere putant, ut priusquam ad beati Petri Apostoli Basilicam (quae uni vero Deo, et Christo est dedicata) perveniant, superatis gradibus, quibus ad suggestum areae superioris ascenditur, converso corpore ad nascentem se Solem reflectant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinent, quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu multum tabescimus, et dolemus.

Itaque quod lucis et stirpium elementorumque productio solis et luna, aliorumque siderum formationem antecesserit, non temere nec fortuito accidit, sed prudenti divina Sapientiae consilio. Cum enim nobis nihil sit magis proclive quam Dei potentiam alligare et tribuere creaturis quarum ministerio utitur in suis operibus constituendis; inde est quod sicut lucem sol et luna nobis administrant, vim istam sic in illis includimus nostra opinione, ut si tollantur e mundo, lux multa restare posse videatur. Ergo Dominus ipso creationis ordine, lucem se in manu habere testatur, quam nobis largiri possit absque sole et luna. Quocirca in molitione mundi, Solem, Lunam, et Astra prima omnium creare Deus noluit, ut cum homines memoria repeterent, et animo revolverent mundi primordia, scirentque lucem, et stirpes, et elementa ante sidera fuisse edita, non Astris, sed Deo beneficia, quae ex Astrorum influxu percipiunt, tribuenda esse, et gratias agendas intelligerent.

Quaeres 2. — Unde facta sint sidera?

Respondeo, hanc fuisse quorundam Hebraeorum sententiam, quod sidera primo die mundi creata fuerint, et quarto demum affixa Caelo, atque suspensa. Quod inter alios docet in commentario suo Rabbi Salomon, quibus adstipulantur nonnulli Christiani, maxime Caietanus, et Catharinus, proindeque censent Astra simul cum Terra et Caelo a Deo fuisse creata; nec proinde ex aliqua praesupposita materia edita. Verum haec sententia cum Moysis narratione minime quadrat: scribit enim primo die lucem esse productam una cum Caelo et Terra, nihil addit operis amplius; quarto deinde die luminaria magna, et minora Deo imperante facta fuisse pronuntiat; non igitur ante diem hunc extiterant. — Sunt qui putent sidera extra Caelum edita fuisse, et in eum postmodum veluti radiantes gemmas ipsi divina manu rerum omnium artifice fuisse adfixa; ut indicare videtur Moses his verbis: Et fecit Deus duo luminaria, et posuit ea in Firmamento; quae exponens Basilius Seleuciensis orat. 1. dicit astra caelo veluti flores splendidos divina manu fuisse constituta, ad haec, inquit, astrorum in caelo infigit lumina, et firmamentum luminosis floribus conserit, eorum in gratiam et usum conducentibus qui in terris agunt. Ei concinit Claudius Marius Victor. lib. 1. In Genes.:

Astraque distinctis caelum pingentia zonis Floribus aethereis varios vibrare colores.

Adstipulatur etiam Severianus Gabalorum episcopus, orat. 3. De mundi creatione, ubi sermonem faciens de formatione siderum et inquirens utinam Deus luminaria condiderit? Respondet: Videtur extra caelum condidisse, ac tum superius ea fixisse ac collocasse. Velut artifex, posteaquam tabellam absolvit, eam parieti affigit: ita Deus primo luminaria extra caelum condidit, ac tum in superioribus velut artifex adfixit. ut testatur Scriptura: Et fecit Deus duo luminaria, et posuit ea in Firmamento. — Nonnulli censent cum Theodoreto, Astra ex illa luce primigenia, quae nempe tres mundi priores natales dies illustraverat, formata fuisse. Hinc S. Maximus in scholiis ad cap. 4. S. Dionysii De Divinis Nominibus, ait, Solem nihil aliud esse quam lucem... et primogeniam illam lucem, quae primo die creata est, quarto demum in Solem esse transformatam. Eiusdem sententiae videtur fuisse S. Basilius; nam homilia 6. ait, prima die naturam lucis ipsam esse conditam, quarta vero solare corpus, illud quod primigeniae lucis illius vehiculum foret, esse constitutum. — Iterum probabilius dicendum arbitror sidera ex aliqua Caelorum parte fuisse edita, quod Deus hoc die quarto partem unam Caelorum rarefaceret, et condensaret aliam. in eamque ita condensatam, expulsa Caelorum forma nova forma Solis, Luna, ac Stellarum induxit.

Quaeres: cur Moses hic tantum Solis, et Lunae, non item aliorum quinque Planetarum hoc loco meminerit? — Respondeo, id forte tacuit, quoniam in commemoratione Solis et Lunae tamquam nobis notiorum, ceteros planetas intelligi voluit, vel ex eo quod eos stellarum generali vocabulo comprehenderit, quia nonnisi stellarum instar apparent, et fulgere videntur: vel denique quia nonnisi doctis hominibus eorum Planetarum proprii motus, effectus, usus, et differentia a ceteris astris nota est: cum autem mundi Genesim rudiori populo scriberet, ea solum indicavit quae sensibus, et oculis deprehendi poterant.

Quaeres 3. — Qua ratione Moses scripserit solem et lunam esse luminaria magna, cum astrologicis rationibus constet, Saturni sidus, quod omnium minimum propter nimium distentium apparet, lunari esse maius!

Respondeo, id non ex imperitia scripsisse Mosem, sed iuxta captum et sensum popularem Israelitarum, in quorum gratiam litteris consignabat mundi Genesim et fabricam. Cum enim non minus indoctis, et rudibus quam doctis ordinatus esset magister, non aliter potuit [se capere ut, doctrina sua ut spes boni ponat tealem?] omnibus scholam aperiat. non mirum est si ea maxime deligat, quae possint ab omnibus intelligi. Si astrologus veras siderum dimensiones quaerat, revera lunam reperiet Saturno minorem. Verum id est reconditum: oculis enim aliud apparet. Ergo Moses ad usum potius se convertit. Nam cum Dominus manum quodammodo ad nos usque porrigat, dum facit ut solis et lunae splendore fruamur: quantae ingratitudinis foret ad ipsam experientiam ultro connivere? Non est igitur quod Moses imperitiam videant arguti homines, quia lunam facit secundum luminare: neque enim nos in caelum evocat, sed tantum proponit quae ante oculos patent. Habeant sibi astrologi altiorem notitiam; interea quia lunae percipiunt nocturnum splendorem, coarguuntur ipso usu perversae ingratitudinis, nisi Dei beneficentiam agnoscant.

Quaeres 4. — Quid significetur his verbis: Fiant luminaria in firmamento Caeli, et dividant diem, ac noctem, et sint in signa, et tempora?

Respondeo 1. Non hunc esse sensum, quod ista luminaria sua luce noctem, ac diem efficiant; non enim Luna suo lumine noctem instituit; sicut Sol diem; nihil siquidem magis nocti repugnans, quam lux: sed quod Sol utrumque efficiat, diem sua praesentia, noctem absentia. Sensus ergo est dividant, hoc est distincte luceant: Sol quidem die, Luna vero, et Stellae noctu. — Additur autem, ut sint signa: non quidem prognostica Astrologiae iudiciariae, non enim de signis eventuum humanorum, et a libertate pendentium hic est sermo, ut arbitrantur Astrologi iudiciarii, quos fusae, et ut reor, efficaciter impugnavi in Physica, disp. 5. quaest. 15. et sequentibus; sed ut recte docet

Philo lib. De mundi opificio, signa sunt ex quibus coniecturam facere licet: Primo quidem pluviae, serenitatis, gelu, ventorum, etc. Secundo sint in signa serendi, plantandi, metendi, navigandi, vindemiandi, medendi, etc. Tertio et proprie, sint in signa temporum, nempe dierum, mensium, et annorum: annus enim describitur uno solis cursu, unaque gyratione per zodiacum: duodecim vero lunationibus, dum videlicet Luna duodecies zodiacum percurrit. Sunt pariter signa ad quatuor mundi tempestates determinandas; nempe ver, aestatem, autumnum, hiemem efficiendas. Item ad tempora sicca, calida, humida, procellosa, serena, salubria, morbida praesignanda. Similiter sunt in signa Festorum, Neomeniorum, Sabbatorum, et eorum omnium, quae vel ad religionem, vel ad statum politicum spectant: quorum omnium vicissitudines ex Solis et Lunae motu ordinantur ac definiuntur. Et denique, ut inquit S. Augustinus libro imperfecto De Genesi ad litteram cap. 13. illa duo Astra sunt in signa, et tempora, idest, distinguunt tempora; Quae, inquit, intercalatorum distinctione aeternitatem incommutabilem supra se manere significant, ut simum, idest, quasi vestigium aeternitatis appareat. — Addit denique S. Bonaventura, quod cum futura sint in triplici differentia; quadam a causa naturali procedentia, quadam a libero hominis arbitrio provenientia, et quaedam a voluntate divina proficiscentia, tripliciter dici possunt illa duo luminaria esse in signa: nempe vel effectuum naturalium, vel actuum liberi arbitrii, vel divinorum omnino sunt incerta signa; tertii vero ordinis possunt esse signa partim certa, partim incerta: certa quidem ex praedictione et institutione divina, quia, inquit Christus Dominus circa ultimos et finales mundi dies, Erunt signa in Sole, et Luna, et Stellis, quae nempe brevi futurum mundi exitium, ac generale iudicium praesignabunt: partim vero incerta, nempe quantum ad cognitionem hominis, dicente ipsomet Christo Domino, quia non est vestrum nosse tempora, vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate.

Quaeres denique. — Quo sensu Sol, et Luna dicantur duo luminaria magna?

Respondeo, varias hac de re fuisse veterum Philosophorum sententias, quas refert Plutarchus lib. 2. De placitis Philosophorum, cap. 21. Anaximander enim axem Solis aequalem facit terrae; Hierarchus latitudinis pedalis. Epicurus tantam esse dicit, quanta apparet, etc. Verum aniles nugae sunt: nam certis Mathematicorum demonstrationibus constat, astrum Solis, totum terrarum orbem aqua circumdatum centies, et sexagies sexies excedere, illudque a terra distare quatuor millionibus milliarium; unde sequitur esse tantam peripheriam, et vastitatem orbis solaris, ut sol viginti quatuor horis suum circulum peragens, una hora, unum millionem, et centum quadraginta millia milliarium percurrat, quod tantumdem est, ac si terrae ambitum, et gyrum circumcurreret quinquagies: ambitus enim convexi Caeli solaris continet viginti septem milliones, et trecenta sexaginta milliarium, quae si in viginti quatuor horas dividas, praefatum numerum, imo et paulo ampliorem invenies. — Quantum autem ad Lunam docuit S. Basilius

Homilia 6. et alibi, lib. 1. cap. 6. reperi ipsam ceteris astris pariter esse longe ampliorem, quibus subscribere videtur S. Augustinus lib. 2. De Genesi ad litteram cap. 16. ubi dicit: Certe vel hoc concedant oculis nostris, ut tam manifestum sit amplius ceteris lucere super terram, nec diem clarescere nisi luce solis, nec noctem tot stellis apparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia eius illustratur. Verum S. Augustinus potius de lumine Lunae, quam de magnitudine loquitur. Unde merito Mathematici docent omnes prorsus stellas et planetas esse Luna maiores, uno excepto Mercurio, quippe qui trecenties novies minor est terra; nulla autem est stella in firmamento, quae non decies nonies maior sit toto globo terrae; stellarum autem errantium diversae quidem sunt magnitudines, omnes tamen terram excedunt, tribus exceptis; Venere, Luna, Mercurio; nam terra maior est astro Veneris triginta septies, astro vero Lunae triginta novies; astro autem Mercurii multo amplius. Itaque Luna dicitur magnum luminare, non quidem amplitudine sui axis, sed ratione maioris illuminationis, et mirabilis efficacia, qua pollet in haec interiora. Nam, inquit, S. Ambrosius lib. 4. cap. 7. Luna id in se induit ministerium, in quod est eius frater (sol), ut illuminet tenebras, fovet semina, auget fructus. Habet etiam pleraque a fratre distincta, ut quem toto die calor humorum terrae exsiccat, eundem exiguo noctis tempore ros reponeat: nam et ipsa Luna lacteo rore aspergitur. Tum deinde minuitur, et augetur, ut minor sit, cum resurget et nova, et cum sit imminuta cumuletur. In quo grande mysterium, nam et defectui eius compatiuntur elementa, et processu eius, qua fuerint imminuta, cumulantur. Nam animantium cerebra, et maritimorum humida: siquidem pleniores ostreae reperiri feruntur, multaque alia cum globus lunaris adolescit.

Quinta dies geminatum divinae artis opificium protulit piscium, ac volucrum genera: quod utique Mosis versibus 20. 21. 22. et 23. expressit his verbis: Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Creavitque Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Et vidit Deus quod esset bonum, benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, avesque multiplicentur super terram, et factum est vespere, et mane dies quintus. Circa qua verba nonnulla occurrunt discutienda.

Quaeres 1. An aves ex aqua, sicut et pisces, formatae fuerint.

Affirmo. Id enim indicat Mosis narratio, consentiuntque melioris notae sanctis Patribus: e quibus Basilius homil. 8. ubi eandem proponens quaestionem: Quare, inquit, ex aquis etiam volucribus originem dedit? Respondet, quoniam velut cognatio quaedam est avium cum piscibus: etenim quemadmodum pisces aquam secant pinnarum agitatione progredientes, cauda vero mutatione flexuosos, et rectos motus, et impetus sibi gubernantes: sic idem et in volucribus licet cernere, que per airem pennis similiter natant. Idipsum docet Ecclesia, quae in Hymno vesperarum feriae quintae ita canit:

Hymne Deus potentiae, Qui fertili natos aqua, Partim relinquis gurgiti, Partim feras in aera; Demersa lymphis imprimens Subvecta caelis erigens Ut stirpe ab una prodita Diversa repleant loca.

Quam utique sententiam confirmat, et probat idem S. Ambrosius lib. 4. In Hexaemeron cap. 11. ex varia cognatione, quam aves cum piscibus habent;

Primam namque, inquit, cognatio videtur avibus esse cum piscibus, quoniam natandi communia quaedam videntur utrique generi esse consortia. Secundum quoque cognatio omnibus avibus, et piscibus est, eo quod volandi usus species sit natandi: sicut enim aquam natando piscis incidit, ita avis aerem volatu celeri secatur. Tertio, utrique similiter cauda suppetit, alarumque remigium, ut pisces ad priora se alis subrigant, atque ad ulteriora procedant: caudae quoque gubernaculo, vel quo velint se facile convertunt, vel impetu quodam e regimine iter suum dirigunt. Quarto, aves quoque aeri colatilibus suis velut equis innatunt, et quasi quaedam extendunt brachia, cauda quoque se, vel ut superiora subrigunt, vel ad inferiora demergunt. Unde quoniam in nonnullis idem usus, et species, idem de aquis utriusque generis nutritus divina praeseptione processit. Haec Ambrosius.

Ei concinit Severianus Gabalitanus orat. 4. De mundi creatione: Reptilia, inquit, pisces vocat quod repant potius quam incedant. Unde et beatus David Legislatoris vestigia premens, ait: hoc mare magnum et spatiosum manibus illuc reptilia quorum non est numerus. Deinde eadem verba moraliter expendens, haec subiicit:

Quod igitur primam vitam aquarum regeneratione mundo praebiturus erat, primis aquis iubet ut vitalis seminis naturam edant, ut noveris unde radix vitae existat. Ego sane cum eos qui illuminantur ex sanctis aquis exeuntes video, ingressos quidem in baptisma cum multis malis, quasi reptilia, sed qui exstant aeterna fulti vita, Legislatorem video dicentem: Educant aquae pridem quidem reptilia, nunc vero animam viventem. Unde id manifestum fiat? Quod nimirum ad lavacrum accedunt ob priora delicta reptilium nomen habeant. Exierunt longe plurimi ad baptisma Ioannis. Ait illis qui exierant: Serpentes, genimina viperarum, quis vobis ostendit fugere ab ira ventura? Cum intraverit anima baptismo intingenda, multis iam annis vitio assueta, exieritque ea posita saricina, vide num rebus ipsis Dominica vox splendeat, quae ait: Educant aquae reptilia animarum viventium, et volatile colantia? Duplicem enim recipit gratiam, qui salute donatur: nempe tum animo vivificatur, tum in volatilium censum admittitur, qui caelorum iam aspidas tenens cum Angelis, parique illis municipio versetur, et cum caelesti ordine illi socius collaetetur. Haec ille.

— Ipsi praevenerat Tertullianus, lib. De Baptismo cap. 3: Primis aquis, ait, praeceptum est animas proferre: primus liquor qui tunc paruit edidit, ne mirum sit in Baptismo si aquae animas proferrent. Hinc de Quintilla conquestus quod homines a Baptismo revocaret, dixerat antea, optime norat pisciculos necare de aqua auferens.¹ — Addit Pererius, magnam inter pisces et aves esse similitudinem et cognationem, sive spectes utrumque locum naturalem, hoc est, aquam et aërem; ambo enim sunt corpora diaphana, humida, agitabilia, quae facile cedunt: aër item plenus est humore aqueo, et in aquam promptissime mutabilis. Sive consideres utriusque generis animantium conformationem corporis, utrique enim inest levitas et agilitas, magna est similitudo inter pinnas piscium et alas avium, inter horum plumas et squamas illorum: utraque carent auribus, et per meatus quosdam aurium officio tanguntur. Hinc aves non habent vesicam, ne volatum impediret, nec mammillas, nec lac, sicut tradit Aristoteles lib. 3. De Historia animalium c. 20; denique multa genera avium sunt aquatilia ut Grues, Anseres, Fulicae, Mergi, Anates, Alciones; quae in aquis potius, quam in aëre versari videntur. — Censeo tamen S. Augustinum lib. 3. De Genesi ad litteram c. 3. ea ratione aves ex aqua dictas esse formatas, quod nempe prodierint ex vapore aqueo simul, et terreno per aërem in sublime evecto; ita quod hoc aquae vocabulum etiam aërem, vel nebulam significet de aqua maxime compactam, unde cum dixisset: utrumque hoc animantium genus ex aquis productum esse narratur: concludit: Quidquid ergo aquarum, sive labiliter undosum et fluidum est, sive evaporabiliter tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum vivarum, hoc volatile appareat distributum; utrumque tamen humidae naturae deputatur. Docet igitur propterea dictas esse aves ex aqua, propter earum cognationem maximam, propterque summam similitudinem aëris cum aqua superius expressam. Censeo ergo cum S. Augustino, aves non esse formatas ex ea aqua densa, quae per terram labitur, in eaque continetur, ex qua prodierunt pisces; sed ex aqua in vapores tenuata, et in nubes conformata, quae in interiorem aëris regionem, in qua aves volitant, ascendit, et obsidet.

Dices. Moyses secundo capite Genesis versu 19. sufficienter indicat aves formatas ex terra, ait enim: Formatis igitur de humo cunctis animantibus terrae, et omnibus volatilibus caeli, etc. Deinde hoc ipsum indicat hic Hebraicus textus, nam ubi legimus in Vulgata: Producant aquae reptile viventis, et volatile: Caietanus more suo Hebraeis addictus, vulgatum Interpretem castigans ex Hebraico textu ait, solum colligi aves hic volare esse iussas; fert enim ad verbum: producant aquae reptile animae viventis, et volatile volet super terram: quibus apparet Mosem hoc loco non tradere aves ex aquis esse productas: quinimo eas ex terra esse dictas indicat supra c. 2, hic autem eas per aëra volare divino praecepto iussas: ergo ex aqua non prodierunt.

Nego consequentiam. Et ad obiectionem dico eis verbis Mosem non indicare, aves ex terra productas, sed tantum quod fuerint a Deo formatae. Unde illa coniunctio, et, non nectitur cum illis vocabulis de humo, quasi esset sensus; formatis ex humo tam animantibus terrestribus, quam volatilibus; sed tantum refertur ad participium passivum formatis; quasi diceret Moyses: formatis ex humo animantibus terrestribus, et formatis etiam volucribus, idest, postquam haec duo genera animantium Deus creaverat, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret caeli. Vel secundam vero rationem dico, ex ea pariter nihil evinci; in textu namque Hebraico est ellipsis relativi pronominis, quasi diceret: Et volatile quod volet, quod utique pronomen clarioris significationis gratia Graeci, et Latini suppleverunt, quem etiam Thargum Onkelos habet, ita scribens: Et volatile quod volet super terram. Nec dicas avium corpora esse mixta ex quatuor elementis, adeoque non ex aqua sola prodiisse: nam si quid haec ratio evinceret, etiam suaderet hominem non esse de terra procreatum, neque terram, aut aquam ex nihilo.

Quaeres 2. Cur pisces proprie nomine non expresserit Moyses, sed ea reptilia dixerit his verbis: Producant aquae reptile?

Respondet Seraphicus Doctor dist. 10. dubio primo, ubi distinguit motum reptandi a motu gradiendi: Animal omne, inquit, quod movetur, aut movetur impellendo se in anteriora, idque facit vel pedibus, et est gressile; vel alis, et est volatile; aut movetur seipsum trahendo retrorsum, idque fieri potest quatuor modis; vel ut trahat se vi oris sicut vermis: vel vi costarum et ventris sicut serpentes: vel vi pinnularum ut pisces: vel denique dicuntur repere, non proprie, sicut lacertae, et stelliones, quae quamvis partes habeant exigua[es] tamen habent, et parum se attollunt humo, magnamque partem corporis dum moventur applicant terrae: quocirea etiam ista repere dicuntur: et sic secundum diversas acceptiones, reptile potest pertinere ad ornandum universa elementa. — Addo ex Hugone a Sancto Victore annotatione in Genesim cap. 7, quod reptilium tria sunt genera, nempe trahentia, serpentia, et repentia. Trahentia sunt vermes, qui primo terram sugentes ore sese postea trahunt. Serpentia sunt serpentes, qui extra cutem pedes non habent, sed intra habent costas, quibus innitentes toti simul feruntur. Repentia, qui extra cutem pedes habent, ut botracae, lacertae, stelliones. Itaque nomine reptilis hic Moyses maxime pisces significavit, ut nempe denotaret, quod quemadmodum serpentes pedibus carentes supra pectus in terra rependo moventur, ita pisces in mari quasi arrependo natant; unde vocantur reptilia, quia nempe ventre aquis incubant, quasi repentes et remigantes. Quamvis autem nonnulla sint animantia in aquis degentia, quae pedes habent, puta lutres, fibri, hippopotami; his tamen quamdiu sunt in aquis non gradiuntur, sed ad natandum eis utuntur pro remigio. — Addit Moyses: reptile animae viventis; quia, inquit Seraphicus Doctor, vita maxime in piscibus, et volatilibus hoc die apparuit; nempe per sensum, et motum: idea anima vivens appellatur quae vitam citam manifestat, qualis est quae dat corpori motum, et sensum: talis autem non est in plantis, sed in animalibus: et ideo ad differentiam plantarum dicit: producant aquae reptile anima viventis, quasi in plantis sit anima vivens, et in animalibus sit anima virens, quia haec moventur, et sentiunt, illa vero minime.

Quaeres 3. Quid significare voluerit Moyses per Cete grandia?

Respondent sacri Interpretes vocem illam Cete significare dracones, et omnia ingentia animalia, tam terrestria quam aquatica; uti sunt balenae, quae quasi dracones aquatici videntur. Hinc Psalm. 103. ingentes pisces dracones appellantur his verbis: Dracones et omnes abyssi. Et Ezech. 32. De Pharaone rege Aegypti loquens ait: Dracone qui est in mari assimilatus es. Et c. 20. Ecce ego ad te, Pharaoh Rex Aegypti, draco magne, qui sedes in medio fluminum tuorum. Non igitur per Cete una aliqua species piscium intelligitur, sed omnes grandioris formae, et vastioris corporis pisces. Meminit autem potissimum Draconum, seu Cetorum Moyses, ut nempe praecaveret errorem Philosophorum existimantium eiusmodi animalia non esse facta ex consilio, et proposito Dei, sed per accidens, tamquam ex necessitate materiae: vel ut designaret, quod cum Deus ingentium maris bestiarum sit conditor, multo facilius credendus est artifex minimarum bestiarum. Licet autem quidam existiment ideo Moysen vocasse Cete grandia, nec eandem appellationem animalibus terrenis indidisse, quod longe grandiora sint aquatica quam terrena; Balenae namque ut Basil. et Theodoret. aiunt, prodigiosam, et vix credibilem corporis molem habent; et cum super aquas dorsum efferunt, ingentis insulae speciem exhibent. Plinius lib. 9. c. 30. scribit balenas maris Indici quaternum iugerum esse: Pistes autem ducentum cubitorum: Anguillas vero in Gange trecentum pedum: et lib. 32. cap. citat. Iubam Regem Mauritaniae, qui in voluminibus ad Caium Caesarem Augusti filium scriptis tradit, Cetos sexcentorum pedum longitudinis, et trecentorum sexaginta latitudinis in Arabicum flumen intrare. — Verum, ut observat Pererius, non minoris magnitudinis videntur animalia terrena quam aquatica: nam lib. 8. cap. 12. 13. et 14. scribit Plinius dracones Indicos tantae magnitudinis esse, ut maximos Elephantes circumplexu facile ambiant, nexuque nodi perstringant: Aethiopicos autem vicenum esse cubitorum, serpentes autem Indicos in tantam magnitudinem adolescere solitos, ut hauriant cervos: narrat etiam Elianus lib. 15. Historiae animalium c. 21. quod cum Alexander bellum adversus Indos gereret, accidit, ut intra antrum grande ab incolis audierit esse serpentem ingentissimum, qui septuaginta cubitis longus existimabatur, et veluti divinum quid colebatur; qui cum caput ex antro emisisset, eius oculi ad magni clypei Macedonici magnitudinem accessisse visi sunt; quod ita Alexandri exercitum exterruit, et perturbavit, ut nisi continuisset Imperator, omnes in fugam abiissent. — Nihilominus dicendum arbitror, longe grandiora in aquis quam in terris esse animalia; id siquidem et veterum historia, et hodierna etiam confirmat experientia. Adde quod maxime ad eam proceritatem efformandam conferat aqueus humor, nam, ut testatur Aristoteles lib. 3. De generatione animalium, c. 11. humor naturam habet ad effingendum efformandumque habiliorem quam terra. Quibus consentaneum scribit Plinius lib. 9. cap. 2. ubi cum dixisset, quae sunt in aquis, et plura, et maiora esse terrestribus, subdit: Causa, inquit, evidens est, humoris luxuria; pleraque etiam monstrifica reperiuntur, perplexis, et in semet aliter atque aliter, nunc fetu, nunc fluctu convolutis seminibus atque principiis; ut vera fiat vulgi opinio, quidquid nascatur in parte naturae ulla et in mari esse, praeterquam multa quae nusquam ulibi. Quibus consona sunt quae David cecinit in Psalmo 103. Hoc mare magnum, et spatiosum manibus: illic reptilia quorum non est numerus. — Subiicit Moyses quod cum Deus probasset animantium productionem, eis benedixit dicens:

Crescite et multiplicamini. Qua verba expendens Severianus Gabalitanus, Orat. 1. De creatione mundi:

Quid causae est, inquit, cur quando fecit stellas non benedixit? Cur cum solem et lunam fecit, non benedixit? Cur cum herbas et stirpes atque arbores fecit, non benedixit? Alia benedicit, alia non benedicit. Quae causa sit huius discriminis, adverte. Stellae quotquot a principio dictae sunt, tot et perseverant, nullique earum vel numero, vel magnitudine fieri potest accessio. Puta cum in identitate naturae essent mansurae, nihil opus habebant benedictione, quae ipsas multiplicaret; quae autem aliorum ex aliis successione erant multiplicanda, nec aliter augmentum erant accepturae, benedictione quoque necessario impartiuntur.

Egregie explicat ista omnia Aleimus Avitus supra laudatus:

Protinus in varias animalia multa figuras Surgunt, et vacuum discurrunt bruta per orbem. Elatae in altum volucres, motuque citato Pendentes secuere vias, et in aëre sudo Praepetibus librant membrorum pondera pennis. Post etiam clausi vasto sub gurgite pisces Respirant lymphis, flatusque sub aequore ducunt, Quaeque negant nobis, illis dant humida vitam. Nec minus in pelago viviscunt grandia cete, Accipiuntque cavis habitacula digna latebris: Et quae monstra solet rarus nunc pondere pontus, Aptat ad informes condens sollertia formas.

Sicut quinta dies aquae et aëri, sic et sexta incolas terrae contulit; nam, ut advertit Pererius, tribus primis genitalibus mundi diebus ipsum Universum distinxit, et ordinavit, tria praecipua illud integrantia corpora, nempe Coelum, aquam, et terram, a ceteris seiungendo seorsimque constituendo. Primo namque die facta luce distinxit diem a nocte, lumen a tenebris: in secundo die per firmamentum separavit aquas caelestes ab aquis terrestribus: in tertio die aquam segregavit a terra; nam stirpes tunc productae quasi partes terrae censentur; quippe cum terrae radicibus suis infixae ex ea oriantur, alantur, et augeantur. Reliquis autem tribus diebus eadem tria corpora eorum conditor Deus et ornavit, et variis rerum generibus replevit, eundem prorsus ordinem servans: quarto enim die Coelum sideribus, quinto aquam piscibus, sexto die terram animantibus terrestribus condecoravit, atque complevit. Quod utique expressit Moyses his verbis: Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, iumenta, et reptilia, et bestias terrae secundum species suas: factumque est ita. Et fecit Deus bestias terrae iuxta species suas, et iumenta, et omne reptile terrae in genere suo. Quibus verbis Moyses brutas omnes animantes a Deo rerum Conditore sexta die formatas apposite expressit his verbis: animam viventem. Enimvero illae omnes universim conveniunt in hac appellatione animae viventis. Unde communi voce dicuntur animalia a Latinis, quod vitam sive animam habeant: qua in appellatione conveniunt non solum Hebraei, qui animalis nomen derivant a voce chaia, idest vita ac anima, quae vox retinetur in linguis ab Hebraea originem ducentibus, ut sunt chaldaica, syriaca, arabica, ac similes: Graeci etiam, ut videtur, Hebraeorum seu Phoenicum potius, qui tamen eandem fere cum illis habuere linguam, imitatione zoo dixerunt. Sed, inquit Seneca epist. 58. sunt quaedam quae animam habent, nec sunt animalia, placet enim satis et arbustis animum inesse: itaque et vivere illa, et mori diximus: arboremque, addit Cicero lib. 5. De finibus, et nutrire, et vegetari, et cogitare, et sentire, et vigere; quae tamen non eodem nomine animalis solent appellari. Verum animalium vitam, eorumque animam tot gradibus plantas transcendit, ut earum comparatione hae dumtaxat vitae umbram ac delineamenta quaedam habere videantur. Bestiis enim, ut notat Cicero lib. 2. De natura Deorum, et sensum et motum dedit natura, et cum quodam appetitu accessum ad res salutares, a pestiferis recessum: iis autem quae e terra gignuntur nihil tribuit amplius, quam ut ea alendo atque augendo tueretur, per insitum vitalem calorem, cui procreandi vis et causa gignendi inest. Etsi igitur omne quod vivit, sive animal, sive terra editum, propter inclusum calorem vivit, ut Zeno recte concludebat: eius tamen aliquem principatum in se habet animal, ut propterea et moveatur et sentiat: quorum neutrum arboribus stirpibusque tribui potest. Ex quo intelligi debet, praestantiorem longe illis animantia vitam atque animam habere: tametsi anima rationalis qua pollet homo longe interiori est brutorum enim anima multis gradibus ac titulis ab humana discrepat: haec enim spiritalis est, illa prorsus corporea; mortalis una, altera immortalis; humana ratione pollet, bestialis vero rationis omnis est expers, quidquid reclamet Lactantius qui lib. 3. De falsa sapientia, cap. 10. ut evinceret summum hominis bonum in summa religione esse, contendit caetera quae putantur esse homini propria, in caeteris quoque animalibus reperiri.

Cum enim, inquit, suas voces propriis notis discernunt, atque dignoscunt, colloqui videntur videndique ratio apparet in his aliqua; cum demulsis auribus, contractoque rictu, et oculis in lasciviam resolutis, aut homini alludunt, aut suis quisque coniugibus, ac totibus propriis. Nonne aliquid amori mutuo, et indulgentiae simile impartiunt? Iam illa, qua sibi prospiciunt in futurum, et cibos reponunt, habent utique providentiam. Rationis quoque signa in multis deprehenduntur, nam quando utilia sibi appetunt, mala cavent, pericula vitant, latibula sibi parant, in plures exitus disparentia, profecto aliquid intelligunt. Potest aliquis negare illis inesse rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? Nam quibus generandi mellis officium est, cum assignatas incolunt sedes, castra muniunt, domicilia inenarrabili arte componunt, regi suo serviunt; nescio an his perfecta sit prudentia. Incertum est igitur, utrumne illa quae homini tribuuntur, communia sint cum aliis viventibus. Religionis certe sunt expertia. Equidem arbitror universis animantibus esse datam rationem, sed brutis tantummodo ad vitam tuendam, homini autem ad propagandam. Ita Lactantius.

Verum ea omnia absque ratione, mente et intellectu perfici posse a brutis docent cum Thoma Willis parte 1. cap. 6. lib. De anima brutorum plurimi subtilissimi naturae speculatores affirmantes bestias ca omnia exequi per insitas naturales, impressasque a Deo notiones quibus ad suae speciei, suique individui conservationem ducuntur, ut plenius docuimus in Philosophicis. Ut autem praetatorum Moysis verborum planior habeatur intelligentia,

Quaeres 1. An omnes omnino animantium terrestrium species a Deo conditas sufficienter praefatis verbis Moyses expresserit?

Affirmo Seraphicus Doctor dist. 15. dubio 2; idque probat duplici argumento petito ex parte motus, et ex parte finis animalium. Ex parte quidem motus sic: omne enim animal quod movetur, aut movetur tractu, et sic est reptile; aut impulsu, et sic est gressibile; et hoc est dupliciter: aut est animal natum saevire, aut mansuescere. Primo modo dicitur bestia; secundo modo dicitur iumentum, et sub iumentis comprehenduntur pecora. — Ex parte finis: animalia enim dicta sunt propter hominem: aut igitur sunt ordinata ad hominis iuvamentum, sicut sunt iumenta quasi iuvantia: aut sunt ordinata ad hominis exercitium: et hoc potest esse dupliciter, quia aut exercent nocendo manifeste, et sic sunt bestiae, quasi vastiae: aut occulta nocent, et sic sunt reptilia, quae occulta nocent, et insidiantur calcaneo. Hos autem fines etsi non haberent, si homo non peccasset, in actu; haberent tamen in aptitudine, et ex ipsa aptitudine melius erudiretur tunc homo in statu innocentiae quam erudiatur nunc ex actu in statu culpae: et sic patet horum trium differentia, et sufficientia.

Quaeres 2. An minutissima animantia, et quae ex putri materia formari solent, etiam ipso sexto die Deus condiderit?

Respondet S. Augustinus lib. 3. De Genesi ad litteram c. 11. ea quidem die posse dici tune a Deo formata. Potest quidem, inquit, dici ea minutissima, quae vel ex aquis, vel ex terris oriuntur tune creata: in quibus etiam illa non absurde intelliguntur, quae nascuntur ex iis quae terra germinante orta sunt. Et quia praecesserant conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium, et quia terrae continuantur per radicum connexionem, unde illo die qua apparuit arida, exorta sunt, ut potius ad supplementum habitationis quam ad numerum habitatorum pertinere intelligerentur. Cetera vero quae de animalium gignuntur corporibus, maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tune creata, quum animalia ipsa creata sunt; nisi quia inerat iam in omnibus animatis corporibus vis quaedam naturalis, et quasi praeseminata materia, et quodammodo initiata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo quoque genere ac differentiis erant exoritura per administrationem ineffabilem omnia movente incommutabili Creatore. — Respondet S. Basilius animantia imperfecta, quaeque originem habent ex putrescente materia, in exordio mundi esse a Deo edita his tamen verbis: Non enim in mari, vel fluminibus pisces perfectiores Dei iussu generabantur, sed etiam in limosis, et palustribus locis: etenim ranae, muliones, culices ipsi ex ipso nimirum lucusto emergebant coeno. — Respondeo cum communi Interpretum sententia, hanc difficultatem cum distinctione esse solvendam: sunt enim quaedam huiusmodi animalia quae facillime, et nullo negotio nascuntur ex excrementitia materia, quae animalibus adhaeret, vel levi quadam corruptione, ut sunt pediculi, pulices, erucae, et similes; et haec non videri a Deo procreata: alias enim dicendum esset, iam tunc in statu innocentiae hominem pediculis fuisse adsessum, cum hi nonnisi in hominis carne nascantur, et ab eadem alimentum trahant. Alia vero quae vel industriam aliquam requirunt, ut ex putri materia eliciantur, ut apes, vel vespae, neque tam facile ex corruptione nascuntur, ut vespae mures, glires, multa serpentium, multa insectorum copia; et haec a Deo fuisse producta.

Quaeres 3. An etiam productae sint a Deo hoc die Hybrides seu animalia, quae ex diversarum specierum commixtione generantur, ut mulus ex equa, et asino, leopardus ex leone, et pardo, lynx ex lupo, et cervo?

Respondeo, probabilius videri tunc omnia animalia de facto fuisse creata; tum quia licet in Africa in dies novae oriantur monstrorum species, et plures deinceps orientur, atque oriri possunt ex nova aliarum, et aliarum specierum, sive animalium commixtione; tamen haec animalium diversae speciei commixtio est praeter naturam, et omnino adulterina. Unde vetita fuit Iudaeis Levitici 19. versu 19. quia haec animalia sufficienter censentur creata, quando aliae species creatae sunt, ex quarum commixtione postea erant nascitura.

Quaeres 4. An quemadmodum producta sunt animalia quae in ceteris elementis vivunt, aliqua etiam sint in igne producta?

Respondeo, quod non: igni enim nulli incolae sunt dati: nam nec Salamandram, nec aliud animal in igne vivere aut durare posse, docet Galenus lib. 3. De temperamentis, et Dioscorid. lib. 2. cap. 56. ubi Matthiolus ait se idipsum expertum esse, ac multas Salamandras in ignem coniecisse, quae brevi consumptae sunt. Sic Pyraustae, lampyrides, quae paulo maiores sunt muscis, tantum ad breve tempus vivunt in igne. Nam in fornacibus aerariis nascuntur in Cypro, in hisque per ignem saliunt, et ambulant, et mox a flamma avolantes emoriuntur, uti testatur Aristoteles lib. 5. Historiae animalium cap. 19.

Petes: cur animantibus terrenis, sicut piscibus ac volatilibus, suam Deus benedictionem non fuerit largitus? — Respondent Hebraei propterea non fuisse datam terrestribus benedictionem, quod inter ea esset serpens, paulo post seducturus hominem, ob idque a Deo maledicendus. Verum probabilius existimat Pererius, Mosem voluisse quod de benedictione piscium dixerat, intelligere etiam in terrestribus, nec solum in hoc, sed in aliis quoque, ex iis quae in uno aliquo genere prodita sunt a Moyse: similia etiam in aliis, quae brevitatis causa non sunt tradita, intelligi debent. Homini vero proprie ac separatim tribuenda erat benedictio, quod in homine propria quaedam, et singularis ratio sit generationis et multiplicationis: nempe non ad conservandam modo speciem, sed potissime ad complendum numerum Electorum; et ne quisquam putaret in officio gignendi nullum hominis posse esse peccatum. Licet enim munus generandi sit omnino naturale in ceteris animantibus, in homine tamen partim est naturale, et partim voluntarium; et quod in aliis nec vitii, nec virtutis capax est, in homine vel laudi, vel crimini verti potest. Plantis autem non congruebat benedictio, quin nullum habent sensum, nullumque propaganda prolis affectum.

Quaeres 5. An res meliores Deus potuerit facere, vel creare quam fecerit, vel creaverit?

Respondet Guillelmus Parisiensis 1. partis De Universo parte prima cap. 23.

Quod quasdam res, quantum erat de amplitudine ac copiositate potentiae suae, maiores, et meliores quam creavit, creare potuit: sed illae non erant receptibiles maioris bonitatis, aut meliores creabiles, sicut forte Lunam non potuit creare ex se luminosam, quemadmodum neque terram: non enim terra esset, si luminosa esset; neque luna luna esset, si ex se luminosa creata esset; neque asinus esset, nisi Deus ipsum animal irrationale effecisset: neque pulex pulex esset, si magnitudinem Ceti, vel Elephantis Creator eidem dedisset. Amplius ipsa res invicem tales immutationes, et augmentationes sustinere non possunt: si enim fecisset hominem ad magnitudinem Solis, tota terra illi non suffecisset ad habitationem, neque omnes fruges, et fructus ipsius ad alimenta; neque omnes lanae, et lina ad vestimenta eiusdem, et ita hoc facile est tibi videre in aliis animalibus, quia nullo modo se invicem pati possent. Si enim fecisset serpentes ad instar Elephantorum, et Cete, alia ea animantia non sustinerent. Similiter si muscas in magnitudine aquilarum, tota habitatio aeris, quae volueribus deputata est, muscis solum occupata esset, et repleta. Manifestum igitur est tibi ex his, quia Creator sapientissimus, et optimus sic temperavit omne, idest mundum, seu universum, et sic moderatus est singulis generibus, et speciebus, ut quantitates, et parvitates earum se invicem non solum paterentur, sed adiuvarent, et salva esse possent, atque salvari insimul, idest, in ipso omni sive mundo. Quod si dixerit quis, quia non decuit infinitam potentiam Creatoris, infinitamque bonitatem ipsius, immensasque divitias bonitatis eiusdem tam modica creasse omnia, quae creavit, neque Coelos, neque mundum ipsum: quin potius decens fuit incomparabiliter maiorem mundum, Coelosque similiter creasse; et pro magnitudine illa homines, et caetera animalia in mundo magnos creasse; hic ergo reminisci debes, quia corpora, et animalia, nec creari poterant infinita, neque esse: alibi enim didicisti omne corpus, et corporeum ex necessitate esse finitum. Quia igitur ex necessitate finita creari, et esse ea oportuit, ista quaestio eadem esset si longe maiora quam sint creasset omnia Creator; quantumeunque enim maiora ea creasset, finita tamen essent; et propter hoc semper quaeri possent cur non maiora ea creasset. Non fuit igitur ista mensura magnitudinis, et aliorum in rebus creatis ex defectu vel potentiae, vel bonitatis, quae esset apud Creatorem; sed res ipsae sicut paucis exemplis ostendi tibi, hanc mensuram potius requirebant, quamquam verissime dici posset, quia per electionem, et providentiam sapientissimi Datoris, in his mensuris, et dispositionibus creatae sunt res.

Quaeres 6. An revera Deus post Universi productionem cessaverit ab omni opere, ut significare videtur Moyses cap. 2. his verbis: Complevitque Deus opus suum quod fecerat; et requievit die septimo ab universo opere, quod patrarat.

Respondet Seraphicus Doctor dist. 15. quaest. 3.

Primo quidem praesupponendo, quod omnis artifex perfectus opus inchoat, ut ad perfectionem perducat: et sicut intendit, ita facit, si per omnia sufficientia virtutis agentis sibi suppetit; cum autem ad perfectionem deduxerit, habet, quod intendit; omne autem operans propter quid, obtento eo propter quod agit, quiescit: omnis igitur Artifex perfectus sic operatur, ut aliquando quiescat. Cum igitur Deus sit agens perfectissimum in producendo ipsum Universum, necesse est ergo ipsum aliquando quiescere. Sed cum duplex sit agens, quoddam quod movetur, et laborat in sua operatione; quoddam vero, quod nec mutatur, nec variatur: illud, quod primo modo agit, quiescet per quietationem, quae quidem est privatio motus, et laboris, sicut est agens creatum: illud vero quod secundo modo agit, quiescet quietatione, non qua sit laboris, vel fatigationis privatio, sed quae est cessatio ab opere propter ipsius perfectionem: et sic dicitur Deus ab omni opere quievisse, cum Universum produxerit ad esse perfectum, et sic quievit cum ad perfectum esse deduxit. His praemissis, Respondet secundo, quod cum duplex sit Universi perfectio: una secundum esse permanens, alia secundum esse decurrens. Prima, inquit, attenditur in completa existentia principiorum, et completo numero specierum, qua quidem species naturam generis participant secundum rectam, et ordinatam intentionem naturae. Secunda vero perfectio consistit in productione eorum, quae per tempora decurrunt, et sibi ipsis consequenter succedunt, ex cuius successionis ordinatione resultat quadam unitatis pulchritudo, et perfectio. Quoniam igitur secundum primam perfectionem Deus Universum in sex diebus ad esse produxit, scilicet quantum ad completam existentiam principiorum, et quantum ad completum numerum specierum: ideo dicitur requievisse ab omni opere, quod patrarat. Quia vero continue operatur ad rerum successionem per propagationem, et individuorum multiplicationem: ideo dicitur operari usque modo. Ex his patet responsio ad quaestionem propositam: concedendum est enim, quod ad productionem animalium, maxime hominis, secuta est quies in die septimo; non quia facta sit laboris terminatio, sed quia facta est operis inchoati completio.

— Eandem paulo aliter quaestionem explicat S. Augustinus lib. 1. De Genesi ad litteram c. 12. Potest, inquit, intelligi Deum requietisse a condendis generibus creaturarum, quia ultra iam non condidit aliqua genera nova: deinceps autem usque nunc, et usque operatur eorundem generum administrationem, quae nunc instituta sunt; non ut ipso saltem die septimo potentia eius Coeli, et Terrae, omniumque rerum quas condiderat, gubernatione cessaret; alioquin continuo dilaberentur. Creatoris namque potentia, et Omnipotentis atque Omnitenentis virtus, causa subsistendi est omni creaturae: quae virtus ab iis quae creata sunt regendis si aliquando cessav[er]it, simul et illorum cessaret species, omnisque natura concideret. Neque enim sicut structuram aedium cum fabricaverit quis, abscedit, atque illo cessante atque abscedente stat opus eius; ita mundus vel ictu oculi ruere poterit, si ei Deus regimen sui substraxerit: Proinde, et quod Dominus ait, Pater meus usque nunc operatur, continuationem quandam operis eius, quae universam creaturam continet atque administrat, ostendit. — Addit e. 15. Deum quidem dictum requievisse ab opere, non vero in opere. Nimirum, inquit, quia vitium est, et infirmitas animae ita suis operibus delectari, ut potius in ipsis, quam in se requiescat ab iis: cum proculdubio melius aliquid in illo sit quam ea facta sunt, quam ipsa quae facta sunt: insinuatur nobis Deus per hanc Scripturam, qua dicitur requietisse ab omnibus operibus suis quae fecit, nullo opere suo sic delectatus, quasi faciendi eius egerit, vel minor futurus nisi fecisset, vel beatior cum fecisset. Quia enim ex illo ita est quidquid ex illo est, ut ei debeat quod est, ipse autem nulli quod ex ipso est, debeut quod beatus est, se rebus quas fecit diligendo praeposuit: non sanctificans diem quo ea facienda machinatus est, nec illum quo ea perfecit, ne illis, vel faciendis, vel factis aurum eius gaudium videretur: sed eum quo ab ipsis in seipso requievit. Et ipse quidem numquam ista requie caruit, sed nobis eam per diem septimum ostendit: hinc etiam significans non percipi requiem suam nisi a perfectis, cum ad eam intimandam non deputarit diem, nisi qui perfectionem rerum omnium sequebatur. Nam qui semper est quietus, tunc nobis requievit, cum se quievisse monstrarit. — Existimant Cabbalistae quod sicut Deus hexaimeron dierum impendit in creatione mundi, ita hexaimeron dierum millenariorum debeat impendere in conservatione mundi, adeo ut mundus sex millenariorum spatium durare debeat et consummari, sequente vero millenario Deus quiescet. Haec fuit sententia omnium fere Patrum, ad quam Platonici et Pythagoraei proxime videbantur accedere. Suam vero istam doctrinam ab ipsis Hebraeis hausisse, nullus est paulo humanior, et litteratura iudaica et cabbalistica imbutus, qui hoc facile non sibi persuadeat. Quod potest confirmari testimonio Manassis Ben Israel: Divini theologi Cabbalistae, quos Plato in Timaeo secutus est, putant mundum inferiorem sex mille annis, coelum quinquaginta annorum millibus, Deo novo factura sint mundo et coelo. Hoc aiunt Adamum tradidisse Setho, hunc Hanoch[?]o. Hanochum Noacho, illum Semo, hunc Hebero et Hebraeorum Patriarchis, postea illi confirmatum a Moyse, et significari per divinos illos sex creationis dies qui repraesentant sex millia annorum, quia et ait Psalmographus: Dies Domini est mille anni, mille anni in oculis tuis sicut dies unus. Sic ille conciliatoris p. 39. quo vero erat acumine Manasses, in sex diebus creationis mysteria quaerit, et credunt qui respondeant sex diebus millenariis, quibus durare debet mundus hic inferior. Primo die, inquit ille, problemat. p. 46. facta est lux, et extiterunt tenebrae, hoc respondet Adamo qui fuit lux mundi, et Caino tenebrarum symbolo, vel Adamo innocenti, et Adamo peccatori; vel Setho et Enoso cuius tempore coeperunt tenebrae idololatriae. Secundo die expansum fuit dividens aquas ab aquis, quod respondet Noacho in secundo millenario, qui aquis diluvii divisit inter bonos et malos. Tertio die emersit terra ex aquis, et creatae plantae, quod respondet populo Iudaico, tertio millenario, ex captivitate Aegyptiaca emergenti, et florenti arboris legis.

Quarta die creatae duae magnae luminariae: hae designant duae templa condita quarto millenario. Quinto die aves et pisces creati sunt, repraesentant Israelitas qui post destructionem templi, ineunte quinto millenario maxima copia instar piscium terram Israeliticam occupaverunt, et Romanas Aquilas, aves quae etiam terram Israeliticam invaserunt. Sexto die creata quadrupedia, et homo, quo designantur principes et reges qui sexto millenario debeant liberari a iugo imperii Romani, et Messias homo cuius Adam fuit typus. Quippe qui non aliter quam Adamus olim dominabitur in omnes pisces, aves et quadrupedia, per quae figurantur omnes mundi principes. Denique septimo die quies fuit, quia septimo millenario erit quies et chaos continuo sex millenariorum germinatione ferax desinet germinare. Haec ille.