Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Duplicem esse hominis rectitudinem, spiritualem nempe, et corpoream, de quibus loquitur Ecclesiastes cap. 7. dicens:

Deus fecit hominem rectum: videlicet quantum ad dispositionem corporis, et quantum ad habitum mentis, ut explicat noster Alensis parte 2. qu. 81. memb. 2. Prior est ipsa naturalis, et ingenita animae rationalis inclinatio, qua rebus omnibus corporeis superior, necnon et omnium sensuum, ac passionum corporis, quod informat, domina, fertur in Deum tamquam in centrum in quo quiescat, in primam veritatem, quam contempletur, et in summum bonum in cuius amore et comprehensione beari et deliciari possit. Posterior est procerus et rectus ipse humani corporis status, quo non sicut caetera animantia, prona facie in terram curvetur: sed erecto vultu in caelum feratur, et prospiciat. De priori rectitudine sermo erit in sequentibus: hic autem.

Notandum 2. Quod cum homo triplici in statu considerari possit: nempe naturae, gratiae, et gloriae, in quibus diversas dotes, et operationes habet, etiam ipsius corporis rectitudinis dignitas, et maiestas colligi potest ex operationibus hoc in triplici statu eliciendis. Cum enim Deus divina sua sapientia consilio res omnes in numero, pondere, et mensura produxerit, hoc est quamlibet in iusta, et certa perfectionis, dispositionis, et situs ratione constituerit, secundum cuiusque naturam, et existendi ac operandi modum; hinc est quod homini iuxta triplicem eius ordinem, eam figuram et corporis dispositionem concedere debuit, quae diversis eius operationibus hoc in triplici statu eliciendis congruentior erat et aptior, qualem esse corpoream rectitudinem demonstrabimus.

Notandum 3. Rectitudinem corpoream secundum se spectatam non inferre quidem summam perfectionem in eo cuius est: quaedam enim creaturae, etiam minimae dignitatis, figuram habent rectam, et ad caelum eriguntur, qualia sunt fere omnia plantarum genera: e contra vero, quadam corpora nobilissima, ut sunt astra et lapides pretiosi, hanc rectitudinem, et versus caelum erectionem non habent: astrorum enim virtus magis in terram, quam in caelum propendet, et pretiosissimi qui lapilli in terra sordescunt, et delitescunt. Unde non est mensuranda, et colligenda humani corporis dignitas ex sola illius rectitudine, sed maxime ex eius erectione; rectitudo enim erecta, inquit Alensis, ibidem, primum signum est perfectionis humani corporis, nempe forma eius nobilis, et caelestis, necnon et appetitus ad beatitudinem, quam in caelo tantum completam habere potest. Non sic autem de plantis, quae licet recta sint, non tamen sunt erectae, sed potius demissae per suae partis adhaesionem terrae a qua vitam, et accretionem obtinent; inde homo, et planta contrarium situm habent, quocirca homo dicitur arbor inversa.

Conclusio unica. — SUMMA HUMANI CORPORIS DIGNITAS, ET MAIESTAS MAXIME ELUCET IN EIUS PROCERITATE, ET VERSUS CAELUM ERECTIONE.

Hanc veritatem probat Alensis noster ex triplici statu hominis, nempe innocentiae, gratiae, et gloriae, in quibus homo varias habere debet operationes, ad quas maxime ipsa corporis erectio conducit. Primo namque innocentiae status tribus praecellentiis donabatur; in eo siquidem homo habebat potentiam in praesidendo, sapientiam in loquendo, bonitatem enim diligendo: quibus per peccatum spoliatus, cecidit in infirmitatem operativae, in tenebras ignorantiae, et in malitiam concupiscentiae, ut loquitur Alensis: sed ad tres has dotes implendas necessaria erat corporis proceritas, et erectio; primo namque illa regiam maiestatem, et potestatem indicat, qua homo innocens dominari debebat piscibus maris, volatilibus caeli, et bestiis terrae; haec enim omnia animantia, ut suam in hominem obedientiam, et observantiam testarentur, prona habuerunt corpora; et deorsum proclivius inclinata sunt, ut homini supereminenti, tamquam principi, et capiti subiecta, venerationem suam exhiberent. — Iuvat pariter iste status erectus ad demonstrandam hominis sapientiam in loquendo: si enim corpus eius fuisset inclinatum, et non erectum, facilem non habuisset usum sermonis, qui praestantissimum est indicium communicati sibi divina sapientiae.

Inde S. Gregorius Nyssenus lib. De hominis opificio, cap. 9. colligit ideo hominem donatum fuisse manibus, non solum ut essent instrumenta expedita ad omnes artes, et omnia opera pace, belloque gerenda; sed etiam ut ad sermonem, et loquelam deservirent. Nam si his carendum homini esset, inquit, haud dubie animalium instar quadrupedum sic humanae faciei partes formatas esse necesse foret, ut ea ad hominem nutriendum essent accommodata; adeoque formam huius oblongam esse, attenuatam, ac pressam qua nares sitae sunt, labra vero eminentia, obducta callo, dura, crassaque esse oportebat, ut nimirum ad carpendas herbas apte comparata essent. Praeterea linguam inter dentes, non illam quidem talem quali nunc utimur; sed vel carne amplam, solidam, asperam, quae quidquid dentibus iniectum esset, una cum illis comminueret: vel contra, mollem versus latera, fluidamque; cuiusmodi canum, reliquorumque animalium crudivororum lingua est, qua inter dentium quasi ferratorum rimas diffunditur. Quamobrem si manus humano corpori additae non fuissent, quo pacto tandem exprimi articulata quasi vox potuisset, partibus oris ad sonum adiuvandum non satis apto conformatis? Profecto enim aut balandum, aut caprizandum, aut latrandum, aut hinniendum, aut boandum, aut rudendum homini fuisset, aut mugitus quidem belluarum more edendus. Nunc cum manus homini datae sint, tantum sermoni os exprimendo deservit, atque occupatur: ideo recte statuitur manus esse proprium quoddam naturae loquendi facultate praeditum instrumentum, et hunc potissimum ad finem factas esse, ut earum opera expeditior in nobis sermonis usus esset. » Haec ille. Unde si manus non adessent humano corpori, nullum homo posset proferre sermonem. Si autem hominis corpus esset inclinatum, et pronum, non haberet manus; quia in omnibus animantibus inclinatis anteriora membra corporis pedes sunt: adeoque si corpus non haberet erectum, nec etiam liberum haberet sermonis ministerium; nec consequenter sapientia donaretur, sermo namque sapientiae nedum est indicium, sed etiam vehiculum. Inde Ovidius 1. Metamorph. eleganter ait:

Pronaque cum spectent animalia cetera terram, Os homini sublime dedit, coelumque tueri Iussit, et erectos ad sidera tollere vultus.

Constat denique illam corporis humani erectionem etiam maxime conducere ad divinam contemplationem, divinumque amorem: cum enim amor sit in spiritibus, quod in corporibus pondus, iuxta tritam illam S. Augustini sententiam, Amor meus pondus meum: illo feror, quocunque feror. Hinc est, quod cum corpora naturali suo pondere deorsum tendant, ipsum corpus humanum, quod est divini amoris sacrarium, vas et organum spiritus in Deum tendentis, etiam naturali sua dispositione tendere debuit sursum, quo ferri debet hominis amor: ibi enim amor ubi oculus. Unde Cassiodorus lib. De anima, cap. 16. Praeterea animal hominis in effigiem pulcherrimae speculationis erectum ad ilia superna, et rediviva intuetur: cuius harmonica dispositio ingenio nobis sacramenta declarat. Subdit qualiter omnes nostri corporis partes in Dei gloriam cedant.

Similiter haec humani corporis erectio maxime conducebat ad operationes gratiae, quae duobus potissimum continentur: primum est quod carnali abiiciatur delectatio: secundum, quod ad spirituales delicias sectandas homo totus ordinetur, et occupetur. Utrumque autem recte constat, et colligitur ex ipsa humani corporis proceritate, et erectione. Ideo namque cetera animantia prona sunt, et versus ventrem suum conversos visus habent: quia tota eorum voluptas carnalis est, et terrena: hominis vero deliciae caelestes sunt, ac spirituales. Quod egregie explicat S. Basilius in Hexaemeron: Pecudes omnes, inquit, terrena sunt, et ab his indignantur ea quae terrena: sed est quaedam plantatio caelestis homo, qui quantum habitu, tantum dignitate distat a pecoribus. Illorum feries deorsum fertur, uterumque prospectet, et quae eius libidini iucunda est, hoc sectetur: tuum vero caput ad Caelum semper erigitur: oculi tui superna respiciunt. Sed si tu corporis voluptate te delectaveris, obediendo ventri, et inferioribus eius partibus, comparatus es iumentis insipientibus, et similis factus es illis. Cui consentit S. Bernardus super Cantica, serm. 21. Corporis staturam, inquit, Deus dedit homini rectam, forsitan ut illa corporis exterioris spiritalisque rectitudo figmenti, hominem illum, qui ad imaginem Dei factus est spiritalibus, suae secundae rectitudinis admoneret: et decor corporis deformitatem argueret animi. Quid enim indecentius, quam cum recto corpore gerere animum pravum? Perversa via est, et sordida, lutum esse, quod corpus est, de terra, oculos habere sursum. Caelos libere suspicere, caelorumque luminaribus oblectare aspectum, spiritualem vero, caelestemque creaturam suos e contrario aequales, id est, internus sensus, atque affectus trahere in terram deorsum: et quae debuit nutriri in caelestibus, haerere luto tamquam unum de suibus, amplexarique stercora.

Denique, haec erecta humani corporis dispositio vestigium aliquod praebet futurae gloriae: homini enim insertit ad duplicem contemplationem; caelestium videlicet, et terrestrium. Nam, ut loquitur S. Augustinus lib. 83. quaestionum, Corpus hominis solum inter animalium terrenorum corpora non pronum in solum prostratum est, cum sit cernibile, et ad intuendum Caelum erectum. Et infra: Tale est, ut ad contemplandum Caelum sit aptius: magis in hoc ad imaginem, et similitudinem Dei, quam cetera corpora animalium merito censeri potest. Unde S. Bernardus laudato loco subdit: *Erubesce, anima mea, divinae in peiorinam commutasse similitudinem: Erubesce, voluptuari in coeno, quae de Caelo es. Erubesce, anima, ait corpus, in mei consideratione. Creatura similis creaturae recta, me quoque accepisti adiutorium simile tibi, utique secundum lineamenta corporis rectitudinis quocumque te portaveris, sive ad Deum sursum, sive ad me deorsum. Nemo siquidem carnem suam unquam odio habuit, ubique occurrit tibi species decoris tui, ubique pro statu tuae dignitatis habes de magisterio sapientis familiarem admonitionem. Ne ergo meam, quam tui gratia accepi, retinente et spectante praerogativam, tu quomodo non confunderis amisisse tuam?

Dices 1. Quod est ingenitum, et a natura, non est laudis, aut vituperii dignum, ex Aristotele 3. Ethicorum cap. 5. nec consequenter ullam dignitatem infert: sed rectitudo corporis humani est a natura insita homini: ergo ex ea nulla ipsi dignitas accrescit. Respondet Alensis, bonum laude dignum esse duplicis generis: scilicet in genere morum, et per respectum ad actus secundum dictamen rectae rationis elicitos: vel in genere naturae, et iuxta perfectionem cuique rei a natura inditam. De priori loquitur Philosophus: non vero de posteriori, de quo nobis est sermo. Licet enim naturalis perfectio magis alliciat ad laudem Creatoris, quam creatura; nihilominus propter istam perfectionem ipsa etiam creatura laude digna est, secundum quod refertur ad bonum Universi, quatenus nempe ad ipsius Universi decorem, et splendorem concurrit, ita quod quae maiorem perfectionem habet, etiam perfectiori modo ad Universi pulchritudinem confert; ideoque propter praestantiores suas praecellentias maiori laude videatur digna.

Dices 2. Per peccatum anima cecidit ab ingenita sibi rectitudine: ergo pariter conveniens fuit, ut suam rectitudinem corpus humanum deperderet, et consequenter propter illam homo non est censendus laude dignus. Consequentia patet; corporis enim rectitudo propter illustrandam animae rectitudinem concessa fuit, ut diximus. Confirmatur ex Psal. 48¹ Homo cum in honore esset, non intellezit: comparatus est iumentis insipientibus, et similis factus est illis: maxime in curvitate animae, quae patet per stimulos concupiscentiae, noxia semper et terrena appetentis; nam, ut loquitur S. Augustinus, duo nobis per peccatum inflictа sunt, scilicet ignorantia agendorum, et concupiscentia noxiorum: ergo multo magis corpus, quod fuit instrumentum peccati, sua rectitudine spoliari debuit, atque haec nullatenus in gloriam cedit.

Respondeo, quod ob iacturam rectitudinis animae non debuerit corporis rectitudo deperdi: imo ideo anima gravius accedit ad poenitentiae stimulus, quod nempe corpus sibi subditum suam corpoream rectitudinem servaverit; haec autem spiritualem suam in Deum tendentiam voluntaria ad creaturas deiectione perdiderit, ut supra dicebamus ex S. Bernardo. Ad confirmationem. Dicunt hominem per peccatum assimilari iumentis, propter effrenos concupiscentiae motus, quibus agitur ad turpia, quae scilicet carni arrident, et in quibus anima peccatrix delectatur: non autem fit haec assimilatio quantum ad statum, et dispositionem ipsius corporis; constat namque eam semper stare rectam, sicut fuit ab initio, dum nempe vigeret innocentiae status.