Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Circa Paradisi magnitudinem varias esse Auctorum sententias. Primo namque censent aliqui ingentem illius esse extensionem; ita quod videatur incomprehensibilis: sic S. Anastasius Sinaïta Homil. 9. in Genesim, ait: Cum latitudo Paradisi sit magnitudinis incomprehensibilis, donec ut abundantia eius irrigationis efficiat quatuor fluvios universum prope terram irrigantes. Nonnulli affirmant illum esse tantae magnitudinis, quanta est una ex praecipuis terrae partibus, puta Asia, aut Africa, aut Europa. Verum haec utraque sententia merito ab omnibus exploditur, quia tanta Paradisi laxitas non posset ullo pacto in terra latere: maxime cum hoc ipso tempore totus orbis circumnavigetur; haud dubie enim iam aliquis in illas Paradisi plagas incidisset, quod utique nusquam factum est. Putat Tostatus in c. 13. Genesi, quod Paradisus non habuerit maiorem magnitudinem, quam in longitudine tres aut quatuor leucas, in circuitu autem duodecim, aut non multo plures. Alii aliter sentiunt. Quibus patet rem procul dubio esse omnino incertam, ita quod solis coniecturis Paradisi magnitudinem detegere liceat.

Notandum 2. Incertum pariter videri an Paradisus ita fuerit hominis praeparatus, ut si innocentiae status perseverasset, in ipso bruta animantia non habitassent. Etenim S. Basilius, lib. De Paradiso, ait: In Paradiso omnia erant animalium genera, quae et pulchritudine colorum, et dulcedine concentus incredibiliter oblectabant hominem. Erant illuc etiam rariorum animalium spectacula: sed erant omnia mansueta, obedientia homini, inter se concorditer, et pacifice circuntia, que et colloquebantur inter se, et loquebantur sensate. Serpens autem non erat tunc horrendus, sed mitis, et mansuetus: nec terribiliter in terrae superficie velut natans reptabat, sed sublimis, et erectus pedibus insistens gradietur. Ipsi concinit S. Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 11. ubi ait: Superbus ille Angelus colubrum in Paradiso corporali, ubi cum duobus illis hominibus masculo et foemina, animalia etiam terrestria cetera subdita et innocua errabant, animal scilicet lubricum, et tortuosis flexibus mobile operi suo congruum per quod insidiaretur elegit. Hanc ipsam veritatem acerrime propugnant Bellarminus lib. De gratia primi hominis, cap. 15. et Pererius in 2. capit. Genesis isque potissimum rationibus nituntur: Primo, quia homini in Paradiso existenti datum est imperium in animantia: ergo oportet animalia fuisse in Paradiso, in qua imperium exerceret. Secundo, non potuisset Heva non vehementer exhorruisse ad primum serpentis aspectum, si nunquam neque serpentem, neque animal aliud ante vidisset. Tertio, non parum ornatus, ac pulchritudinis Paradiso defuisset, si nulli in aquis pisces, nullae in arboribus aviculae, praesertim discolores, et canorae, multae in sylvis animantes, nulla in campis pecora conspici possent. Quarto, homo innocens variis caruisset voluptatibus quas ex animalibus, volucribusque percipere poterat. — Alii e contrario diserte negant ulla animalia in Paradiso habitatura si felix innocentiae status perseverasset. Ita S. Damascenus, lib. 2. De Fide, cap. 11. Dignus profecto locus Paradisus, inquit, ac dignus eius qui ad imaginem Dei creatus fuerat incolatu; in quo nullum irrationabilium habitabat: sed solus homo divinae manus factura. Ipsi concinunt plurimi Recentiores, his potissimum rationibus ducti: Primo, quia locus ille proprius immortalitatis non congruebat animantibus morti, et corruptioni obnoxiis. Secundo, si animalia extitissent in Paradiso, vel ibi fuissent creata, vel aliunde deportata. Non primum; quippe cum neque ibi creatus fuerit Adamus. Non etiam secundum, quia, vel ibi semper mansissent, vel eiecto Adam, ab eo pariter fuissent extrusa. Non primum, cum enim tantum masculum et foeminam Deus creaverit, consequens esset, quod in terra nostra non fieret propagatio omnium animalium a Deo conditorum. Non etiam secundum, quia in extrusione Adami e Paradiso nulla fit mentio eiectorum animalium. Ideireo indiscussa manet quaestio an revera animalia in Paradiso extiterint.

Conclusio prima. — Probabile est Paradisum terrestrem neque ita arctum, neque ita spatiosum fuisse ut ad quindecim aut viginti leucas excesserit. Ita colligitur ex S. Augustino lib. 8. in Genesim, cap. 10. ubi ait: Neque enim exiguius locus erat Paradisus quem totus fons irrigabat. Cui subscribit Moses Bar-Cepha lib. De Paradiso, cap. 15. ubi ait: Necessum est spatiosum quoddam atque amplum fuisse. Ei enim rei fidem facit ingens illud flumen, quo rigabatur; nam si hoc, ubi Paradisum satis abluit, in quatuor grandes fluvios dissectur, qui magnam orbis huius, quem nos colimus, partem suo cursu alunt; maximum profecto, amplissimum, atque profundissimum, ut sit consentaneum est antequam in quatuor illos deductum atque dispertitum est grandes fluvios. Iam vero ex fluminis magnitudine conficitur Paradisum, qui illo rigaretur, amplissimum quoque esse. Et cap. 28. Paradisus dicebatur accommodatissimus ad habitationem oblectationemque hominum. Sed quanta fuerit huius amplitudo, satis arguit fluvius magnus qui ex ipso effluebat, et postquam elapsus esset dividebatur in quatuor flumina. Si enim fluvius ipse magnus erat, manifestum est Paradisum quem rigabat, magnum spatiosumque fuisse. Verum fateor argumentum istud non satis evincere Paradisi magnitudinem, et vastitatem. Quis enim nesciat maxima interdum flumina a suo ortu vel exigua esse, deinde influxu aliorum, fontiumque scaturiginibus augeri in ingentem confluentem? etenim Danubius, et Rhenus modicos, et vicinissimos habent fontes: nihilominus varias provincias alluunt; siquidem Danubius per Hungariam, et Thraciam effluit, seque post Constantinopolim exonerat; Rhenus vero ubi Germaniam, et Hollandiam irrigavit, in Oceanum erumpit. Adde quod Paradisus terrestris in ea altitudine fuerit consitus, ut commode potuerint inde in quatuor partes valde inter se dissitas quatuor illa ingentia flumina erumpere.

Dices: Si Adamus non peccasset, omnes eius posteri Paradisum terrestrem incoluissent: sed illi intra spatium quindecim aut viginti leucarum contineri non potuissent: ergo Paradisus terrestris longe spatiosior, et latior esse debuit. Probatur minor; nam si post Adae peccatum vixerunt aliqui homines prope mille annos, ut Adam ipse, et Mathusalem etc., procul dubio in statu innocentiae vixissent non minus quam ter, aut quater mille annos: quo spatio temporis innumera proles nullo tunc moriente propagata fuisset: ergo non potuissent simul in Paradiso subsistere, nisi locus ille unam ad minus ex totius orbis partibus aequasset. Maior etiam constat: siquidem Paradisus ille homini innocenti fuerat destinatus domicilium; cum ergo Adam non peccasset, omnes eius posteri fuissent innocentia donati, itaque in ea voluptatis domicilio habitare debuissent. Adde quod in Paradiso iacebat salutiferum lignum vitae, cuius fructum decerpere, et edere debuissent homines, quo vitam suam prorogarent, et consequenter necessum erat eos omnes in Paradiso subsistere. — Respondeo 1. negando maiorem; etenim si stetisset felix illa innocentiae status, non in solo Paradiso, sed etiam in universa terra Adami posteri habitassent; tum quia Deus Adamo, et Eva in Iustitia Originali creatis benedixit, et ait: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subiicite eam. Insuper ait: Dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram: loquitur autem de terra universa nuper a se etiam extra Paradisum creata, ut et de piscibus omnium marium, de volatilibus omnium regionum sub caelo, de animantibus, herbis, arboribus totius orbis. Si ergo totam hanc terram, et mare cum omnibus animantibus, volatilibus, aquatilibus, herbis, arboribusque, subiecit Deus homini ante peccatum, voluitque ut sobole sua terram repleret, coleret, suis usibus eam cum omni eius ornatu inservire cogeret; putabimusne non peccante homine haec ei incassum dicta, et genus humanum tunc iuxta Paradisi septa conclusum, universam reliquam terram, vastam, desertam, habitatore vacuam in sempiternum relicturum, cum terra potissimam in usum hominum condita fuerit? Adde, quod universa terra foret inculta, sylvestris, et indecora, si esset deserta, et hominibus vacua, cum hominis industria, et cultura multum ei ad fertilitatem, amoenitatem, et decorem conferat: imo esset omnino otiosa, et in vanum a Deo creata; quod repugnat Scripturae sacrae dicenti Isaia 45.¹ Dominus fecit terram, ipse plastes eius: non in vanum creavit eam, ut habitaretur formavit eam. — Respondeo 2. Concessa maiore, negari posse minorem: cum enim in eo felici statu nullo frigore, nulloque Solis ardore agitati fuissent homines, etiam nec domibus, nec Palatiis indiguissent, adaeque plurimi simul habitare potuissent. Adde quod non omnes homines nascituri, semper in eo mansissent: sed forte, qui essent provectioris aetatis, et perfecti meriti in caelum fuissent translati, ut docet Magister Sententiarum in 2. distinct. 20. Verum fateor nos nihil certi de hac re determinare, et divinare posse. Ideo sit

Conclusio secunda. — Terrestris Paradisus amoenissimus, et iucundissimus erat. Hoc ipsum sufficienter indicat Moses dum cum Paradisum voluptatis appellat, hoc est omni voluptate, et amoenitate refertum; unde Hebraei ipsum vocant Gan-Eden, ut observat Maldonatus, idest, hortum deliciarum; nam apud Hebraeos Gan significat hortum, Eden vero delicias, et voluptatem. Firmatur haec veritas omnium sanctorum Patrum sententiis, qui Paradisi amoenitatem, et pulchritudinem omni qua possunt elegantia exprimunt. Imprimis vero audiendus est S. Basilius Orat. De Paradiso, ubi postquam declarasset amoenissimum hunc locum nullis procellis agitari, neque frui tenebris ob loci sublimitatem, ita concludit: Hunc locum sic constituit Deus, ut satis aliquoi illum anni singulae tempestates circunlustrarent, imo praecipuis illum suis facultatibus stipantia, de communitate conferrent singula tempora; cerneres ver habet delicatum, et iucundum; aestivum esculentis in alimonia, autumnale hilaritatem, hyemale otium et quietem. Dein ut terra esset pinguis, mollis, et quasi fluens lacte ac melle; ad fertilitatem fragrantiae accommodata, ac fertilissimis aquis irrigua, quae profecto incredibilem quamdam pulchritudinem exhiberent. Subtiles enim aquae illae, et perspicuae, et multam quidem iucunditatis spectentibus conferunt, plus tamen utilitatis. — S. Damascenus lib. 2 De Fide, cap. 11. hunc ipsum deliciarum hortum ita depingit: Quia vero Deus plasmaturus erat hominem ad imaginem, et similitudinem suam, tanquam quondam Regem, et Principem universae terrae, et eorum quae in ea sunt, praestruxit ei quasi caeluti Regale felicem deduceret vitam; et ipsa est divinus Paradisus Dei montibus in Eden plantatus, laetitiae, et voluptatis omnis promptuarium; Eden enim voluptas interpretatur. In Oriente vero omnis terra excelsa collineatus est, aptissima temperie, et vere subtilissimo atque purissimo splendidus; plantis semper virentibus insignis, odoris suavitate refertus plenusque lumine, universae sensibilis venustatis, et pulchritudinis superexcellens intelligentiam. Dignus profecto locus, et dignus eius qui ad imaginem Dei creatus est incolatu. — Quibus verbis sancti Patres terrestris Paradisi voluptatem, et amoenitatem quinque praecipue in rebus constitutam declarant, nempe in Coelo, aëre, aquis, terra, et plantis. In Coelo namque perpetuus erat salubris astrorum influxus, et omni tempore suavissima quaedam aquabilitas, quae veluti perpetuum ver efficiebat. Ibi quies firma serenitas, et puritas, subindeque perpetua claritas nullis infuscata tenebris. Aquarum ingens nedum erat copia, qua scatentibus undequaque rivulis, iucundissime Paradisus irrigabatur; sed earum limpiditas, et puritas erat summa, quae speculi instar, huius amoenissimi loci speciem gratissimam intuentibus referret. Terra autem foecundissima, quae nullo incolentium labore arbores, et plantas progerminaret. Denique plantae ipsae, et arbores, flores nedum suavissimos, et pretiosissima aromata, quibus visus, et olfactus recrearentur, sed etiam dulcissimos fructus ad cibum, et gustus oblectamentum suppeditabant. Plantaverat enim in illo Deus, inquit S. Basilius, omnifariam arborum pulchritudinem, quae gratissimae essent aspectui, et iucundissimum sui exhiberent usum: unde Scriptura: produxit Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave: quibus verbis significat in Paradiso fuisse arbores, et plantas, non solum ad necessitatem, et suavitatem cibi, sed etiam ad visus oblectamentum. Haec omnia luculenter exprimit Tertullianus lib. De iudicio Domini, capit. 8. ubi sic canit:

Omnia fert foecunda, solo praedivite, tellus, Flores in pratis fragrant, et purpura campis... Arbor stat cum flore novo pulcherrima pomis; Vitalesque fruges felicia robora densant; Mella viridanti conflagrant pinguia campo: Lac etiam plenis manat potabile rivis: Vitam spirat ibi, quidquid pia terra virescit: Et pulchre redolet munus medicabile Cretae. Fons illic placidis leni fluit agmine campis; Quatuor inde rigant partitas flumina terras, Ver puto semper adest vestitus floribus hortus: Non frigus variat hyberni sideris auram: Et reficit foetam meliori flamine terram. Non ibi nox suas defendunt astra tenebras. Fraus insidiaeque absunt, et dira cupido, Exclususque metus, pulsae de limine curae.

Hanc ipsam Paradisi amoenitatem et delicias etiam graphice describit sanctus Alcimus Avitus Viennensis lib. 1. De initio mundi:

Hic ver assiduum Coeli clementia servat, Turbidus auster abest semperque sub aëre sudo, Nubila diffugiunt iugi cessura sereno. Nec poscit natura loci, quos non habet imbres: Sed contenta suo dotantur gemina rore. Perpetuo viret omne solum, terraeque ridentis Blanda nitet facies: stant semper collibus herbae, Arboribusque comae, quae cum se flore frequenti Diffundunt, celeri solidant sua germina succo. Nam quidquid nobis tota nunc nascitur anno, Menstrua maturo dant illic tempora fructu.

Lilia perlucent multo florentia sole: Nec tactus violat violas, rosamque ruborem, Servans perpetuo suffundit gratia vultu. Sic cum desit hyems, nec torrida ferveat aestas, Fructibus haud caret autumnus, vel floribus annus. Hic quo donari mentitur fama Sabeis, Cinnama nascuntur. Illic desudans flagrantia balsama ramus, Perpetuum promit pingui de stipite fluxum.

Tum si forte levis novit spiramina ventus, Flatibus exiguis, lenique impulsa susurro, Dives sylva tremit foliis, ac flore salubri, Qui sparsus late suaves dispensat odores. Hic fons perspicuo resplendens gurgite surgit. Talis in argento non fulget gratia, tantam Nec chrystalla trahunt nitido de frigore lucem. Margine riparum virides micuere lapilli, Et quas miratur mundi iactantia gemmas, Illuc saxa iacent, varios dant arva colores, Et naturali campos diademate pingunt. Eductum levi fontis de vertice flumen Quatuor in largos confestim scinditur amnes.

Audiendus est etiam Marius Victor, lib. 1. Comment. in Genesim, ubi canit in hunc modum:

Eoos aperit felix qua terra recessus. Editiore globo nemoris Paradisi amoena Panditur: et teretis distinguitur ordine silvae Hic ubi iam spatiis limes discernitur aequis, Solis et aeternum paribus ver temporat horis. Illic quoque suis dives stat fructibus arbor, Pomaque succiduis pelluntur mitia pomis, Quae iucunda oculis, et miri plena vigoris Membra animosque fovent, pascuntque sapore et odore. Sidereos hic terra vibrat distincta calores. Semper flore novo frondens, fructuque recenti Hic fragiles solvunt calamos animata vigore, Muneris Ambrosii spirantia cinnama odores. Sed nec quod Medus redolet, vel crine soluto Fragrat Archimenius, quod molli dives amomo Assyrius, missisque rubens Mareotica nardo, Quod tartesiaci frutices, quod virga Sabei, Quodque Palaestinus, lacero flet vulnere ramus. Omnia certatim hunc congesta putabis in hortum. Namque hunc cuncta Deus pariter, quae singula certis Accepit natura locis, confecta regessit. Motaque dum leni vibrat nemus aura meatu, Unum ex diverso nectar permiscet odore, Fitque novum munus sibi nulla quod asserat arbor.

Quaque tremens blando sensim iactata fragore, Commotis trepidant foliis, sonat arbore cuncta: Hymnum silva Deo modulataque sibilat aura Carmina; nec vacuus vacuum quatit aëra motus.

Neque minus eleganter, licet contractius, proba Faltonia, Adolphi Romani proconsulis uxor, Graeca et Latina eruditissima, quae cum Virgilii opera memoria teneret, ad Christianae doctrinae mysteria metrice explicanda in centones redegit; in quibus haec de Paradisi oblectamentis habet:

Ecce autem primi sub lumine solis et ortus Devenerunt locos, ubi mollis amaracus illos Floribus et dulci adspirans complectitur umbra. Hic per purpureum, atque alienis mensibus aestas; Hic liquidi fontes; hic caeli tempore certo Dulcia mella premunt; hic candida populus antro Imminet, et lentae texunt umbracula vites. Invitant croceis ad laudes floribus horti, Inter odoratum lauri nemus; ipsaque tellus Omnia liberius nullo poscente ferebat.

Haec ipsa veritas etiam Poetas Ethnicos non latuit: siquidem Paradisi terrestris amoenitatem sub larvata Alcinoi hortuli imagine delineavit Homerus, eo fere modo quo ipsum Moses descripserat:

Ibi magnae creverunt arbores longo, Pyri, et punicae, et mali fructuosae, Ficusque dulces, et olivae longo, Quarum numquam fructus perit, nec intermittit, Hyeme nec aestate perennans, quin semper aura Zephyria flans alia gignit, alia coquit. Pyrus post pyrum senescit, et malus post malum, Et uva post uvam, et ficus post ficum.

Hic ei sata est fructuosa vinea, cuius altera area in plano loco siccatur Sole; alias autem vindemiant, alias caleant; adsunt immaturae uvae delapso flore, aliae maturescunt.

Ipsi concinit Ovidius, qui haud prorsus obscure visus est Paradisum innuisse cum in prima Transformationum canit:

Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris Spirabant Zephyri; natos sine semine flores: Mox etiam fruges tellus inarata ferebat, Nec renovatus ager gravidis carebat aristis.

Alia his similia invenies apud sanctos Patres, et Recentiores Theologos, quos consulere poteris si plura desideres.