Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Varias, easque praestantissimas hominibus ingenitas dotes Disputatione praecedenti delineavimus; iam quae fuerint Adami, et Evae in statu innocentiae naturales praecellentiae proferendum est. Observandumque imprimis cum sancto Bernardo Serm. 11. in Psalm. Qui habitat; nos quadrariam debere Deo gratiarum actionem propter quadruplex ab ipso collatum nobis grande beneficium. Primum, inquit, quod nobis praestitit, quod nos ipsi sumus. Siquidem ipse fecit nos, et non ipsi nos: parumne tibi videtur istud, quia te fecit! Cogita qualem te fecit. Nempe etiam secundum corpus egregiam creaturam, sed secunum animam magis, utpote imagine Creatoris insignem, rationis participem, capacem beatitudinis sempiternae. Porro secundum ambo simul, praeceteris creaturis, maxime admirandam coherentem sibi incompraehensibili artificio, investigabili sapientia Conditoris. Itaque tam magnum hoc donum quam magna res homo. Sed quam gratuitum patus? Planum est, quid nihil ante promeruit, qui primitus nihil fuit.

An postea sperabatur gratiam retributurus auctori? Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Nos igitur necessariam retributuri gratiam ei qui sic per omnia sibi sufficit: sed devotas relaturus gratias ei qui sic meruit sperabatur. Quidni gratias agat? Si quis oculorum lumen, si quis usum aurium, si quis narium, si quis manuum, si quis pedum, tibi praestitutum aliquo modo reparasse videretur: si quis sopitam quaris occasione excitasset in te rationem; quis non aliud tibi vehementissime succenseret, si quando forte beneficii huius immemorem, aut benefactori deprehendisset ingratum? Enimvero Dominus Deus ipsa etiam tibi instrumenta largitus, ex nihilo fecit haec omnia. Nec modo fecit, sed et compactit etiam, et formavit, ac suo quoque illustrarit officio. Quomodo non is omni iure sibi gratias exigit ampliores? Nam ne hoc quidem (licet maximo) contentus munere, qui dedit ut esses qui ante non fueras, adiicit etiam unde subsisteres qui iam eras. Nec minus liberaliter hoc quam illud mirabiliter est operatus. Faciamus, inquit, hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum. Quid deinde postea? et dominetur piscibus maris, et bestiis terrae, etc. Nam et coelestia sese elementa in usus creasse tuos ante docuerat: nempe facta memorantur, ut essent in signa, et tempora, et dies, et annos. Cui putas? Nulli utique nisi tibi. Cetera siquidem, quanta ad consolationem, quanta ex hoc iam ad correptionem, quanta etiam ad delectationem? Alia duo subdit; nempe beneficia redemptionis, et remunerationis, quae quoniam supernaturalia sunt, hic omittenda duximus.

Verum longe maiores, et ampliores gratiarum actiones Deo referre tenebatur primus hominum Parens propter ingentia sibi a Deo collata beneficia; quae sic eleganter expendit S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 26. Ferebat, inquit, homo in Paradiso sicut volebat, quamdiu colebat quod iusserat Deus: vivebat fruens Deo, ex quo homo erat bonus: vivebat sine ulla egestate, ita semper vivere habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret: potus ne sitiret: lignum vitae ne illum senecta dissolveret: nihil corruptionis in corpore, vel ex corpore ullas molestias nullis eius sensibus, ingerebat. Nullus intrinsecus morbus, nullus ictus mutabatur extrinsecus: summa in carne sanitas, in anima tota tranquillitas. Sicut in Paradiso nullus erat aestus, aut frigus: sic in eius habitatore nulla ex cupiditate, vel timore accedebat bonae voluntatis offensio. Nihil omnino triste, nihil erat vaniter laetum: gaudium rerum perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat charitas ex corde puro et conscientia bona et fide non ficta; atque inter se coniugum fida ex honesto amore societas, concors mentis corporisque vigilia, et mandati sine labore custodia, non lassitudo fatigabat otiosum, non somnus promebat inritum, etc. Premiserat autem cap. 10. Quam igitur felices erunt primi homines, qui nullis agitabuntur perturbationibus animorum, nullis taedebuntur incommodis! Tam felix universa societas esset humana, si nec illi malum, quod etiam in posteros traiicerent, nec quisquam ex eorum stirpe iniquitatem committeret, quae damnationem reciperet. Atque ita permanente felicitate, dono per illam benedictionem qua dictum est: Crescite, et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus compleretur: alia maior daretur, quae beatissimis Angelis data est, ut iam esset certa securitas peccaturum neminem, moriturumque neminem: et talis esset vita Sanctorum, post nullum laboris, doloris, mortis experimentum, qualis erit post haec omnia in incorruptione corporum reddita resurrectione mortuorum.

His ita praemissis, tria maxime veniunt in praesenti Articulo determinanda: Primum, quae et qualis fuerit Adami et Evae corporea formatio, et occupatio. Secundum, qua fuerit eorum mentis illustratio et sapientia. Tertium, qualis in statu innocentiae futura esset hominum propagatio.

Notandum 1. Adami nomen non solum esse appellationem totius humanae speciei, sicut est homo, sed etiam esse proprium primi hominum parentis, qui Hebraice dictus est Adam ab Adamah, idest terra, seu argilla rubra. Hebraice enim Adam est rubescere, et Adamah terra sic a rubedine dicta, qualis est argilla. Hinc Esau Hebraice dictus est Edom, cuius nominis ratio Geneseos 25. et 30. aperitur cum ipse ad Iacob ait: Da mihi de coctione hac rufa, nempe ex lenticulis, et statim infert Moses, quam ob causam vocatum est nomen eius Edom, nimirum quasi rufus.

Censent veteres aliqui Ecclesiae Patres, primum hominem ideo dictum Adam, quod eius corpus ex quatuor mundi partibus accepta terra plasmatum fuerit: indeque nomen Adam nactum, quod singula huius vocabuli litterae inchoent singulas quatuor illas mundi praecipuas partes, iuxta Graecum idioma, quod utique sic expendit S. Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De montibus Sina, et Sion adversus Iudaeos: Hebraicum Adam in Latino interpretatur terra caro tacta, eo quod ex quatuor cardinibus orbis terrarum pugno comprehendit terram, sicut scriptum est, palmo mensus sum Coelum, et pugno comprehendi terram, et finxi hominem ex omni limo terrae, ad imaginem Dei feci illum: Oportuit illum ex his quatuor cardinibus orbis terrae nomen in se portare Adam. Invenimus in Scripturis per singulos cardines orbis terrae esse a Conditoris mundi quatuor stellas constitutas in singulis cardinibus. Prima stella Orientalis dicitur Anatole. Secunda Occidentalis Dysis. Tertia stella Aquilonis Arctos. Quarta stella Meridiana dicitur Nesembria. Ex nominibus stellarum quatuor de singulis stellarum nominibus tolle singulas litteras principales, de stella Anatole, a, de stella Dysis, d, de stella Arctos, a, de stella Nesembria, m: in his quatuor litteris cardinibus habes nomen Adam.

Hanc ipsam sententiam confirmat S. August. tract. 9. et 10. in Ioan. ubi ait: In Adam quadrii quatuor litteris, quatuor orbis terrarum partes per Graecas appellationes demonstrantur. Si enim Graece dicantur Prions, decidens, Aquilo, Meridies, sicut eas plerisque locis Scriptura commemorat, in capitibus verborum invenis Adam. Idipsum docent Sixtus Senensis libr. 3. Bibliotheca, Salmeron Prolegomeno 1. in Evangelicam historiam, Pererius in primum Genesim. Quibus patet quantum risu dignus sit Erasmus, qui suo more ridet quod etymon nominis Adam cum sit Hebraicum, ex Graeca lingua petendum voluerint sancti Patres. Quid enim ineptum aut absonum nomina ex prima origine Hebraica cum communia fiunt aliis linguis, ex eisdem quoque linguis eorum etymon, et allusionem derivare? sic enim Optatus nomen Cepha, non Syriace, sed Graece interpretatus est caput.

Notandum 2. Primam mulierem ab Adamo appellatam fuisse Evam, eo quod futura esset mater omnium viventium, iuxta illud Geneseos, capite 3. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Qua utique significatio ut sit legitima, non Eva, sed Chaffa dicenda videtur, idest viva, vel vivificans, a radice Chaia, idest vixit. Non satis autem liquet an haec nominis impositio facta fuerit ante lapsum; sunt enim qui opinentur Adamum ingenti dolore stuporeque tactum, quod tantis bonis uxoris causa spoliatus esset, tantisque malis, ac morti malorum omnium maximo fuisset addictus, ipsam uxorem per acerbam quamdam ironiam appellasse matrem viventium, quemadmodum Graeci furias infernales appellant Eumenides, idest facites ac mites, a contrario nempe, quippe cum dicantur durae, et inexorabiles. Nisi forte cum Lyrano, et Abulensi dixeris Evam significare matrem omnium, non simpliciter, sed aerumnose, et misere in hac mortali vita viventium. Hinc pie aliqui contemplantur apte vocari Evam, quasi hoc nomen alludat ad eiulationem parvulorum ex Eva progenitorum. Masculus enim recenter natus eiulando dicit A, foemina vero dicit E, unde Poeta:

Dicent e, vel a, quotquot nascentur ab Eva.

Rursum Eva per anastrophem, et apocopen Latine est ave, per solam Anastrophen est ava, quod Beatae Virgini salutando detulit Gabriel Archangelus.

Notandum 3. Certum esse, quod corpus primi hominum Parentis a Deo formatum fuerit de limo terrae; id namque apertissimis verbis finxit Deus de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Quibus verbis quatuor hominis causas assignat: Efficientem quidem, nempe Deum, dicens: Formavit igitur Dominus Deus hominem. Materiam cum subdit: de limo terrae: formam cum addit: Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae: finem denique: factus est homo in animam viventem, idest, ut sit anima vivens, seu animal vivens, puta sentiens, seipsum movens, se et alia noscens, omniaque vitae opera exercens. Quamquam formam simul et finem hominis significantius, et expressius declaraverat supra dicens cap. 1. v. 26. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum. Siquidem ea est germana, et propria forma hominis, qua Dei similitudinem et imaginem gerit: haec autem est anima rationalis.

Finis autem hominis is est ut per opera meritoria, Dei adiutus auxilio, quam maxime fieri potest Deo assimiletur per gratiam sanctificantem in hac vita, et per gloriam in altera, ut scribit sanctus Ioannes 1. capite 3. Scimus quoniam cum apparuerit similes ei erimus.

Observandum pariter quod Hebraice, et Chaldaice sic habetur: plasmavit, vel finxit Deus hominem pulverem, vel lutum de terra; unde septuaginta Interpretes ita verterunt: Formavit Deus hominem pulverem accipiens e terra, quibus significatur hominem esse factum pulvereum, terrestrem: unde S. Paulus 1. ad Corinth. c. 15. primus homo de terra terrestris; et homines plerumque in Scriptura sacra dicuntur Terrigenae: quocirca terrenae nostrae originis contemplatio toties inculcatur in Scriptura sacra, ut nos admoneat fragilis, et caducae, ae brevi periiturae conditionis humanae. Quod utique diserte, ac pie tractans Rupertus in caput 20. libr. 2. De Trinitate. Dum, inquit, a Moyse dicta sunt. quae diligenter attendere operae pretium est, quia videlicet formavit Deus hominem, et non qualibuscumque, sed de limo terrae formaverit. Hoc namque sicut dictum erat perpendentes homines sancti, hunc ipsum Creatorem suum Plastem, seipsos autem lutum appellarunt eleganti confessione, et lacrimosa declamatione: et nunc Domine, inquit Isaias, capite 61. Tu Pater noster es, et nos lutum: fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos: et apud Ieremiam, capite 18. exprimitur idem plastes noster Deus, numquid sicut figulus iste non potero vobis facere, domus Israel? Ecce sicut lutum in manu figuli, ita vos in manu mea.

Ostendebat autem illi figulum facientem opus suam super rotam; et dissipatum est, inquit, vas quod ipse faciebat de manibus suis, conversusque fregit illud alterum, sicut placuerat in oculis eius, ut faceret. Hinc idem, qui supra, dicit Isaias: Vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae.

Haec et illis similia sciens ille Iurisperitus Coelestis Paulus ait in Roman. 9. O homo tu quis es qui respondeas Deo? numquid potest figmentum dicere ei qui se finxit, quare me fecisti sic? Aut numquid non habet potestatem figulus facere de eodem luto aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? Igitur et nos cum legimus, quia formaverit Deus hominem de limo terrae, non discutiendum nobis est cur ita poterit, sed potius illud timendum unicuique vestrum de seipso, ne vas, quod fecit ipse, dissipetur in manibus eius; et hoc abiecto faciat aliud vas sicut placuerit in oculis eius. Sic Rupertus.

His ita praelibatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum ubi formati fuerint Adamus et Eva. Secundum, quales et quali corpore donati. Tertium, quae fuerit, et futura esset eorum occupatio in statu innocentiae.

Conclusio prima. — Probabilius est Adamum extra Paradisum formatum esse: Evam autem in Paradiso.

Prima pars est omnium Sanctorum Patrum; eamque Scriptura sacra perspicue indicat Geneseos 2., v. 15. ubi de creato homine ait: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum: et Genes. 3. v. 23. Emisit eum Dominus Deus de Paradiso voluptatis ut operaretur terram, de qua sumptus est. Si Deus hominem creatum accepit, et posuit in Paradiso ubi antea unquam fuerat. non igitur creatus est in Paradiso: si ereatus extra Paradisum ad incolendam terram ex qua efformatus est, iam extra Paradisum e terra plasmatus fuit.

Cur autem Deus noluerit creare hominem in Paradiso, variae rationes proferuntur ab auctoribus: Primo quidem, inquit Pererius in caput 2. Genes. quia habitatio Paradisi non conveniebat homini secundum eius naturam, sed propter dotem immortalitatis, quod ei Deus in statu innocentiae permansuri concediturus erat. Quod autem dotem immortalitatis non erat naturale homini, sed gratuito Dei munere ei tributum: quo igitur manifestius intellegeret Adam eum locum non esse sibi naturaliter debitum, sed sola Dei gratia concessum, congruum erat Adam creari extra Paradisum. Secundo, si Adam creatus esset in Paradiso, nec ante vidisset alia loca, forte putasset eum locum sibi convenire, ac deberi naturaliter: at creatus extra Paradisum ex comparatione aliorum locorum clarius agnoscens praestantiam Paradisi, sine dubitatione intellexit eximiam Dei erga se benevolentiam, ac beneficentiam, qui tam felici cum loco, ae domicilio dignatus esset. Tertio, ut Adam cautior esset, et ad exsequendum Dei voluntati promptior, atque in custodiendis iussis, et praeceptis eius diligentior, atque curiosior: certissime sciens tantisper sibi esse in Paradiso commorandum, dum ipsi Dei praecipito obtemperaret. Quarto denique, nullam habere posset dolendi, et de Deo conquerendi causam, cum ex Paradiso propter peccatum eiiceretur, quasi loco sibi naturaliter debito, et convenienti denegatus esset: cum tamen Deus propter peccatum naturalibus bonis hominem mulctare, ac privare minime soleat.

Quantum autem ad formationem Evae putat Iosephus lib. 1. Antiquitatum, cap. 1. eam extra Paradisum etiam fuisse formatam: narrata enim Adami, Evaeque productione, describens quoque Paradisi pulchritudinem et amenitatem, sic subdit: Verunt propterea Moses Deum hortum ad orientem plantasse omni virenti planta: in hunc hortum cum induxisset Deus ipsumdem cum uxore, iussit eos plenariam curam habere. Haec ille. Adamum ergo et Evam censet alibi procreatos. Deinde in Paradisum a Deo introductos aperte Iosephus affirmare videtur. Tertullianus lib. 2. adversus Marcionem idem indicare visus est cum ait: Nullus morborum, nec ipse quidem, Adam in Paradiso Dei natus est. Nihilominus Evam in Paradiso terrestri formatam fuisse Scriptura sacra aperte satis indicat, dum ait eam ex Adamo in Paradisum iam translato fuisse editam.

Confirmat haec omnia S. Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. 4. dicens: Adverte quia extra Paradisum vir factus est, et mulier intra Paradisum; ut scias quod non loci, non generis nobilitate, sed virtute unusquisque gratiam sibi comparat. Denique extra Paradisum factus, hoc est, in inferiori loco vir merito incrnitur: et illa quae in meliori loco, hoc est in Paradiso facta est, inferior reperitur. Mulier enim primo decepta est, et virum ipsa decepit: Unde Apostolus Petrus subiungit fortiori causae mulieres sanctos viris suis velut Dominis obedire memoravit.

Ex iis constat utrumque primum Parentem eandem efficientem causam habuisse; Deum nempe, immediatum et solum sui corporis animaeque suae artificem: at causam materialem omnino diversam; vir namque ex terra pulverea, mulier autem ex costa extracta ab Adamo costa formata fuit: ait enim Moses Genes. capite 2. v. 21. et 22. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis eius, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Quae verba tria maxime notatu digna complectuntur: Primum quidem, a Deo in Adam immissum fuisse soporem, hoc est, ut vertunt Septuaginta, extasim: somnus enim ille fuit extaticus, ita ut non modo soluta, et libera esset mens eius ad naturalem usum rationis, animique agitationem, sed etiam divinitus illustraretur, et prophetico spiritu impleretur, in ipso suo somno intelligens mulierem ex latere suo formari, et eius facti mysterium perspiciens, tum expergefactus dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Dicamus igitur fuisse illum quidem somnum, sed talem tamen, ut in eo ligatis sensibus, nihilominus mens soluta, et divinitus illustrata, et res quae id temporis gerebantur cerneret, et quae in eis latebant mysteria intellegeret.

Hunc autem somnum adeo sensus externos ligaverat, ut detractam sibi costam non senserit Adamus. Unde Alcimus Avitus, Carmine de formatione hominis, somnium istum Adamicum sic repraesentat:

Dumque petunt dulcem spirantia cuncta quietem, Solvitur et somno laxati corporis Adam. Cui Pater Omnipotens pressum per corda soporem Iecit, et immenso tardavit pondere sensus, Vis ut nulla queat sopitam solvere mentem. Non si forte fragor securas verberet aures, Nec si commoto coelum tunc intonet axe, Sed nec pressa manu rupissent membra quietem.

Hunc autem extaticum somnum figuram fuisse futurae mortis Christi, et ex eius latere exoriturae Ecclesiae, putat Magister Sententiarum in 2. d. 18.: Non sine causa, inquit, dormienti quoque viro potius, quam vigilanti detracta est costa, de qua mulier in adiutorium generationis viro est formata: scilicet ut nullam in eo sensisse poenam monstraretur, et divinae simul potentiae opus mirabile ostenderetur, quae hominis dormientis latus aperuit, nec eum tamen a quiete soporis excitavit. In quo etiam opere sacramentum Christi, et Ecclesiae figuratum est, quia sicut mulier de latere viri dormientis formata est, ita Ecclesia ex sacramentis, quae de latere Christi in cruce dormientis profluxerunt: seu ut loquitur S. Augustinus in Sententiis, sent. 328. Dormit, inquit, Adam ut fiat Eva: moritur Christus, ut fiat Ecclesia. Dormiente Adam fit Eva de latere: mortuum Christum lancea perforatur latus, ut superfluant sacramenta, quibus formetur Ecclesia.

Ipsis concinit supra laudatus Alcimus Avitus:

Istius indicium somni mors illa secuta est, Sponte sua subiit sumpto quam corpore Christus. Qui cum passurus ligno sublimis in alto Penderet nexus, culpas dum penderet orbis, In latus extensi defixit missile Lictor.

Protinus eriliens munarit vulnere clypeum. Qui circa populis iam tum spondente cratrum, Fuit martyrium signans et sanguinis unda. Inde quiescenti, gemina dum nocte iaceret, De lateris membro surgens Ecclesia nupsit.

Secundum quod occurrit in formatione prima mulieris notandum, est quod mulier formata fuit ex costa Adami, idque variis de causis, quas S. Thomas 1. parte qu. 92. art. 2. ita exponit: Primo, inquit, decuit mulierem ex viro formari magis quam ex aliis animalibus; Primo quidem ut in eo quaedam dignitas primo homini servaretur, ut secundum Dei similitudinem esset et ipse principium totius suae speciei, sicut Deus est principium totius Universi. Unde et Paulus dixit Actorum 17. quod Deus fecit ex uno homine genus hominum. Secundo, ut vir magis diligeret mulierem, et ei inseparabilius inhereret, cum cognosceret Evam ex se esse productam: unde dicitur Geneseos 2., De viro sumpta est; quamobrem relinquet homo Patrem, et Matrem, etc.

Unde quatuor de causis Adamus vehementer incitabatur ad diligendam Evam: nempe propter similitudinem eiusdem naturae; propter copulam carnalem; propter generationem prolis: super omnia vero, quod Eva esset aliquid ipsius, idest, de substantia eius procreata: namque ob hanc potissimum causam parentes tantopere liberos suos diligunt. Quod si animus Adami tanto mulieris amore non fuisset occupatus, cum postea eius suasu, atque impulsu lapsus esset in peccatum, ob idque tot ac tantis Dei muneribus ac donis expoliatus; ingens et implacabile adversus eam odium concepisset, semperque animum ab ea alienum, et aversum gessisset. Tertia vero ratio (inquit S. Thomas) est sacramentalis; figurabatur enim per hoc, quod Ecclesia a Christo sumit principium: unde Apostolus dicit ad Ephesios 5. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo, et in Ecclesia.

Quartam rationem addit Pererius in cap. 2. Genes., n. 187. nempe quod homo media quadam natura est inter Angelos, et animalia: quocirca mediam quoque conveniebat esse rationem originis humani generis. Et Angeli quidem omnes ac singuli proxime a Deo creati sunt: nec in tanto Angelorum numero unum aliquem reperire licet ex alio Angelo procreatum: animalia vero ex aliis orta sunt, sed non omnia, etiam quae eiusdem sunt speciei, ex uno generata sunt: siquidem in exordio mundi Deus cuiusque speciei animalium multos mares, multasque foeminas fecit, quibus caetera facile, ac numerose procreari possent: in homine vero medio quodam modo sese res habuit: primus enim homo proxime a Deo factus est; ex hoc fabricata est foemina: ex utroque autem omnis hominum soboles extitit.

Inde quatuor modos productionis humanae distinguere possumus: unum sine viro et foemina, ut Adami; alterum ex viro sine foemina, ut Evae: tertium ex foemina sine viro, ut Christi Domini ex Virgine Maria: quartum ex viro et foemina, ut ceterorum hominum, qui est naturalis et communis generationis modus.

Observandum pariter, quod non de qualibet corporis viri parte formata est Eva, inquit Magister Sententiarum laudato loco, sed de latere eius formata est; ut ostenderetur quia in consortium creabatur directionis. Ne forte si fuisset de capite facta, viro ad dominationem videretur praestanda: aut si de pedibus, ad servitutem subiicienda: quia igitur viri, nec dominae, neque ancillae parabatur, sed sociae. nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda: ut iuxta se ponendam agnosceret, quam de suo latere sumptam didicisset.

Tertium denique circa mulieris formationem ex praefatis Scripturae verbis notandum est quod Deus detraxerit unam costam Adamo, et repleverit carnem pro ea: unde dubium suboritur an illa costa detracta Adamo fuerit ex costis necessariis integritati corporis humani: tradunt enim Physiologi, et Medici, corpus nostrum viginti quatuor costis, duodenis utrovis in latere esse constructum, et coagmentatum: an vero fuerit illa costa redundans, et supervacanea, v. g. ut Adam in sinistro latere tredecim costas habuerit: utrovis autem modo dicatur, videtur res absurda. Si enim illa costa sit ex necessariis costis: ergo post eius detractionem, Adam fuit mutilus manens, et imperfectus: sin autem supervacanea erat: ergo Adam creatus est monstrosus, et deformis, habens scilicet in uno latere plures costas, quam in altero. quod erat insigne quid ad deformitatem, non minus certe, quam si factus esset biceps, aut triceps, aut utraque, vel alterutra manu senos habens digitos.

Respondent communiter Theologi costam illam partim fuisse supervacaneam Adae, partim necessariam: supervacaneam quidem, si consideretur Adam ut singularis quidam homo, et persona particularis: sic enim iusto costarum numero supererat illa costa, ad integritatem scilicet corporis Adae minime pertinens: sin autem consideretur Adam ut primus homo, futurusque principium totius generis humani, et ex quo formanda erat Eva, necessaria fuit illa costa, non quidem simpliciter, nec secundum naturalem ordinem et rationem. potuit enim aliud formari Eva, sed tamenmodo secundum Dei electionem et ordinationem, qui ex Adami actu corpus Evae fabricare constituerat.

Concedo ego probabilius hanc costam ab Adamo detractam, fuisse ex necessariis costis ad eius corporis constitutionem et integritatem pertinentibus: si enim fuisset illa costa superflua Adamo, et extra naturam eius, non posset vere dici, Evam esse formatam ex Adamo, nec vere dixisset Adam, Evam esse os de ossibus eius: costa enim illa non fuisset naturale et proprium eius os, sed quantum ad eum pertinebat, praeter naturam, et per accidens, et ad brevissimum tempus ei fuerat inditum. Ideoque ad significandam coniunctionem arctissimam Adami et Evae, ac mulieris ex viro naturalem originem et dependentiam, congruentius et convenientius erat formari Evam ex costa quae esset pars naturalis et necessaria Adamo, quam quae esset supervacua, et praeter naturam eius.

Rogabis. Cuiusne, Adamo an Evae detracta illa costa in resurrectione mortuorum reddenda erit? Videtur quidem Adamo reddenda, quia ab initio fuit Adami, ut pars eius integralis: contra autem videtur reddenda Eva: quoniam ex illa principaliter formata est Eva. — Respondeo. costam illam penes Evam remansuram, siquidem ex ea corpus eius quasi materia, et fundamento compactum fuit: adeoque necessum est illam in Eva subsistere. Nec inde corpus Adami imperfectum fore censendum est, siquidem loco ipsius costae Deus carnem substituit: non quidem mollem, sed induratam, et crassam, quae sub tractu costae usum et vices impleret. Adde, quod non omnia, quae corporis nostri fuerunt, in resurrectione sunt tribuenda: alioquin corpus nostrum monstruosum, et enorme resurgeret: quippe certum est partes carnis per totum vitae tempus lapsus ab ortu scilicet usque ad obitum continenter fluere, et deperdi; earumque in locum, alias et alias subinde per nutritionem regenerari. Si ergo omnes dispersae restituerentur, gyganteum foret corpus hominis resurgentis. — Addit Noyssius, cap. Genes. 23. v. 21. Adam formatam mulierem matrimonii vinculo sibi iunxisse in uxorem, Deo imperante. Quod egregie repraesentat Alcimus Avitus supra laudatus, ubi matrimonii leges sic praescribit:

Principio sacerdos tanti sacrare liguram Disponens vinclo, nectit connubia verbo, Vivite concordi studio, mundumque replete, Crescat longaevum felici semine germen, Non annis numerus, vitae nec terminus esset. Progeniem sine fine dedi, quam tempore toto aspicies, generi primus qui poneris auctor. Pronepos eductos spargens per saecla nepotes Viventes numeret proavos, inque ora parentum Ducant annosi natorum pignora nati. Tum lex coniugii, toto venerabilis aevo, Intemerata suo servabitur ordine cunctis. Foemina persistat, de viscere sumpta virili, Coniugio servare fidem: nec separet alter Quod iungit sociatque Deus: patremque relinquat Et matrem iusto constrictus amore maritus. Ista parentales non rumpant vincula curae, Ista sed amborum carnem teneatur ad unam. Taliter aeterno coniungens foedere vota, Festivum dicebat hymen, castoque pudori Concinit angelicum iuncto modulamine carmen. Pro thalamo Paradisus erat, mundusque dabatur In aeternum, et lotis gaudebant sidera flammis.

Conclusio secunda. — Primi hominem parentes adeate perfecta, et ordinata corporis magnitudine ac pulchritudine conditi sint.

Haec colligitur ex Scriptura sacra, quae toties perfectissima esse opera Dei testatur; adeoque hominem praestantissimum Dei Creatoris opus, omnibus numeris absolutum in prima sua creatione formatum fuisse pariter quadrat. Probatur quidem de recte perfecta: prima enim illa Dei opera, quae in mundi molitione proxime ab eo facta sunt, perfecta esse decuit. Sicut igitur ceteras animantes corporis mole atque perfectas condidit; ita quoque, ac multo etiam magis hominem in perfecta statu condidisse existimandum est. Confirmatur ex eo quod statim ut creati sunt Adam et Eva, dixit eis Deus: Crescite, et multiplicamini, et replete terram: ex quo licet intelligere Adamum et Evam firma iam aetate, et ad generandum idonea esse procreatos. Hoc ipsum probat S. Augustinus, lib. 6. De Genesi ad litteram. cap. 13. ita scribens: Sed quomodo fecit hominem Deus de limo terrae? utrum repente in adulta perfecta, hoc est virili, atque iuvenili, an sicut nunc usque format in utero matrum, ut illud tantum proprium haberet Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus est de terra: an tamen modo, ut in hoc perficiendo, et per status augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos videmus? An potius hoc non est requirendum? Utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod Deum, et omnipotentem, et sapientem posse, ac facere congruebat. Ita enim certas temporum leges generales, qualitatibusque rerum in manifestum ex aliquo producendis attribuit, ut eius voluntas sit super omnia, etc. Quibus licet videatur hanc quaestionem utrinque librare, et indiscussam relinquere: nihilominus in nostras partes declinat, ut constat exemplis, quibus probat Deum unico temporis momento suum opus perfectum ad statum deducere posse, quem non nisi multo tempore agente natura posset comparare: unde subiicit: Nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentium coalescit, formatur, nascitur, roboratur? Nonne expectati sunt hi dies, ut in draconem virga converterentur de manu Moysis, et Aaron? Nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt, nisi nobis qui aliter naturae cursus innotuit; non autem Deo, cui hoc est natura, quod fecerit.

Putant aliqui Protoparentes creatos fuisse aetate iuvenili, ea scilicet qua Dominus noster Iesus Christus e mortuis resurrexit, hoc est inter trigesimum, et quadragesimum annum. Verum credibilius existimo eos illa aetate conditos, qua quinquagenarium esset aequanda: cum enim tunc longissima esset hominis vita, hoc est decuplo diuturnior, quam nunc sit: singulae etiam aetates longiores pariter erant, quam nunc sunt: longior erat pueritia, et adolescentia: et priori aetate longius productam, proxime consequens tardius accedebat: comparatione igitur, et proportione totius vitae nongentesimum annum excedentis, iuvenilis aetas primi hominis non ante quinquagesimum annum contingere ei potuisset.

Probatur secunda pars, nempe quod Adamus factus fuerit perfecta corporis magnitudine, non ad giganteam molem vergente: Scriptura namque, et sancti Patres concordi sententia confirmant perfecto animo et corpore Adamum fuisse a Deo procreatum: gigantea autem corporis moles naturae exorbitantis excessus est: adeoque haec non est praestantissimo divinorum operum tribuenda.

Dices: Iosue cap. 14. scriptum reperitur: nomen Hebron ante vocabatur Chariatharbe: Adam maximus inter Enacim dicitur est: Enacim autem fuisse gigantes manifestum est, ex his quae speculatores explorata terra Chanaan reversi dixerunt Iosue, cap. 13. lib. Numerorum: Populus, inquiunt, quem aspeximus procera staturae est, ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo, quibus comparati quasi locustae videbamur. Quibus significare videtur Scriptura Adamum fuisse maximum inter Enacios Gigantes: adeoque ipsum fuisse maximum Gigantem.

Nego consequentiam: praedicta enim verba Iosue non sunt intelligenda de primo homine, quem non in Hebron, sed in monte Calvaria sepultum infra demonstrabimus ex SS. Patribus: nec vocabulum illud Adam ibidem est proprium primi hominis Parentis nomen, sed est commune et appellativum, idem significans apud Hebraos, quod apud Latinos vocabulum Homo: unde urbs Hebron olim dicta est Chariatharbe, idest civitas Arbe, quod Arba maximus homo fuerit inter Enacines: maximus inquam est nominis celebritate, et rerum gestarum gloria; vel principatus amplitudine, potentia, aut diuturnitate; vel denique quia illius urbis conditor, aut gentis Enacinorum parens fuerit.

Conclusio tertia. — Corpora hominum exercitatio, perseverante felici innocentiae statu, fuisset terrae cultura, sed laboris et defatigationis expers.

Probatur ex Scriptura Genesis, cap. 2. vers. 15. ubi legimus: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis ut operaretur, et custodiret illum. Quae verba licet S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 10. videatur referre ad hominem, ut sit eorum verborum sensus, Deum ob eam maxime causam collocasse Adamum in Paradiso, ut ipsum Adamum magis ac magis operaretur, idest perficeret, praeceptis illustrioribus excolendo, et ad praestantiora virtutum opera invitando, atque adiuvando, seu ut loquitur, idem qui creavit hominem ut homo sit, ipse operatur hominem, atque custodit ut etiam bonus, beatusque sit. Quapropter, qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata, atque foecunda sit; ea locutione dicitur Deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius, sapiensque sit; eumque custodire, quod homo sua potestate in se, quam illius supra se delectatus, dominationemque eius contemnens tutus esse non posset. Haec interpretationem excludit Hebraicus textus, quia Hebraice pronomen illum, quod Graece, et Latine ambiguam habet relationem ad hominem, et ad Paradisum, Hebraice ponitur in foeminino genere, et necessario coniungitur cum vocabulo Eden, seu Paradiso, quod Hebraice significat hortum.

Unde praefatorum verborum sensus est: posuit Deus Adam in Paradiso, ut ipse Adam sua opera, cura, et industria ipsum Paradisum operaretur, idest excoleret, varia scilicet opera exercendo, quae ipsius loci culturam et ornatum concernerent: ipsumque custodiret, tum a feris, quae extra Paradisum erant, inquit S. Basilius, tum ab ipsis animalibus, quae erant in Paradiso, ne eius decorem, et amoenitatem laederent aut inquinarent: unde S. Chrysostomus, Homil. 11. in Genesim: Voluit Deus, inquit, purgam quandam, et moderatum curam penes hominem esse tam in custodiendo, quam in excolendo. Nam omnis molestiae expers erat cultura illa, et occupationis aliquid ei suppeditabat citra dolorem et aerumnam.

Hanc autem operationem, et custodiam non fuisse laboriosam et molestam, sed facilem et iucundam, per quam videlicet varia sibi loca, vel ad habitandum, vel ad commode et cum voluptate deambulandum sibi stravissent, et concinnassent primi hominum parentes, eleganter aperit S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litt., cap. 8. ubi cum sibi obiecisset, ante peccatum, Deum damnasse hominem ad laborem, et molestias agriculturae, respondet: Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolare quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud avocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat quando nihil accidebat adversi, vel terrae, vel coelo. Non enim erat laboris affictio, vel exhilaratio indulgentiae cum ea, quae Deus creaverat, humani operis adiutorio tractaret, feraciasque proferrent, unde Creator ipse ubertius laudaretur. qui animae in corpore animali constitutae rationem dedit operandi, et facultatem quantum animae volenti satis esset, non punctum inritum indigentiae corporis cogeret. Quod enim maius, mirabiliusque spectaculum est, aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis, tamquam interrogaretur quaque vis radicis, et germinis, quid possit, quidve non possit: unde possit, unde non possit: quid in ea valeat humorum invisibilis, interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia; inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus, etc.

Corollarium. — Ex his collige agriculturae primo antiquitatem: coepit enim cum homine et mundo, haec enim prima homini, et in statu innocentia iniuncta est, et post peccatum sola ei in poenitentiam et poenam indicta. Secundo dignitatem, tum quod a Deo sit instituta, et Adae praecepta: tum quod Adam, a quo omnis nobilitas descendit, eiusque nobiliores posteri nempe Abel, Seth, Noë, Abraham, omnesque prisci viri celebrerrimi, fuerint agricolae. Tertio innocens exercitium; haec enim pro aliis artibus homini innocenti in Paradiso commendata est tamquam nulli iniuria, sed omnibus proficua: quod utique eleganter explicat Virgilius 2. Georg.

O fortunatos nimium, sua si bona norint, Agricolas! quibus ipsa procul discordibus armis, Fundit humo facilem victum iustissima tellus.

Et rursum:

Hanc olim vitam veteres coluere Sabini Hanc Remus, et frater. Sic fortis Etruria crevit; Scilicet, et facta est rerum pulcherrima Roma. Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat.

Audiendus pariter Cicero lib. De Senectute, ubi ait, nihil sibi tam regale videri, quam studium agriculturae: omnium, inquit, rerum ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agricultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil libero homine dignius. Merito ergo ait S. Augustinus: agricultura artium omnium innocentissima: hanc tamen impius dampnare non erubuit Faustus Manichaeus; quod diceret agricolas violare praeceptum Dei, non occides. Hinc proceres illos Romanae nobilitatis, et antiquitatis viros, ex agris ad imperia, et dictaturas accersiri mos fuit: quibus illi cum essent pertaeti, ad priores agriculturae exercitationes revertebantur: seu, ut loquitur Valerius Maximus, illi etiam praedites, qui ab aratro arcessuntur, ut consules fierent, voluptatis emensae sterile, atque restitutissimum Populae solum versabant, deliciarumque gymnasia, castissimas glebas plurimo cum sudore dissipabant: imo vero quos pericula reipublicae imperitores asserebant, angustia rei familiaris bubulcos fieri cogit.

Notandum 1. Ex Hugone a S. Victore, lib. 1. De Sacramentis, par. 6. cap. 12. triplici cognitione primum hominem ab ipso sua conditionis exordio eruditum fuisse: Cognitione scilicet Creatoris sui, ut cognosceret, a quo factus erat. Secundo cognitione sui, ut cognosceret quid factum erat, et quid sibi faciendum erat. Tertio denique cognitione illius, apud quem secum factum erat, et quid sibi de illo, et in illo faciendum erat. Qualis autem triplex haec fuerit cognitio hic determinandum est.

Notandum 2. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 23. art. 2. qu. 3. quod quadruplex est genus cognoscendi Deum; videlicet per fidem, per contemplationem, per apparitionem, et per apertam visionem. Primum est gratia communis; secundum est gratiae excellentis; tertium gratiae specialis; et quartum gloriae consummantis. Et sufficientia istorum modorum ita colligitur; omne enim quod cognoscitur, cognoscitur per aliquid praesens; si igitur Deus cognoscitur, necesse est quod per aliquid praesens intellectui cognoscatur. Praesens autem voco hoc secundum quod Augustinus vocat, quod praesens est intellectui ad videndum. Aut igitur cognosco Deum per hoc, quod est praesens mihi, aut per hoc, quod est praesens aliis. Si per hoc quod est praesens aliis, sic est cognitio fidei: quod enim Deus sit Trinus et Unus, hoc ego credo Dei Filio, qui hoc enarravit et praedicavit, et Spiritui S. qui hoc inspiravit. Quod enim credimus debemus auctoritati, sicut dicit Augustinus. De Utilitate credendi, cap. 11. Si autem cognosco Deum per hoc quod est praesens mihi, hoc potest esse tripliciter: aut per hoc quod est praesens mihi in effectu proprio: et tunc est contemplatio; qua tanto est eminentior, quanto effectum divinae gratiae magis sentit in se homo, vel quanto etiam melius scit considerare Deum in exterioribus creaturis. Aut est praesens mihi in signo proprio: et sic est apparitio, sicut apparuit Deus Abrahae in subiecta creatura, qua ipsum Deum figuravit, et sicut Spiritus sanctus apparuit in columba. Aut est praesens Deus in lumine suo, et in seipso: et sic est cognitio, qua videtur Deus in vultu suo, sive facie ad faciem; et sic est aperta visio, quae tota dicitur merces omnium meritorum. Primum igitur, et ultimum genus cognitionis statui innocentiae non competebat. Primum quidem, propter cognitionem aenigmaticam, et propter hoc quod cognitio fidei ut plurimum est ex auditu. Ultimum vero ibi esse non poterat propter summam perfectionem: ideo homini non exhibebatur, sed potius in praemium promittebatur. Medii vero duo, scilicet contemplationis, et apparitionis utrique statui communia esse poterant: maxime cognitio contemplationis, quae in utroque statu est: ibi tamen potissime vigebat, tum propter animae puritatem, tum etiam propter carnis, et inferiorum virium subiectionem, quibus duobus ut plurimum anima caret in statu naturae lapsae; ideo non potest ad illum gradum contemplationis attingere. Hic S. Bonaventura. Non tacite tamen concederem Adamum non habuisse lumen fidei, siquidem fides est substantia rerum sperandarum, et totius aeternae salutis vertex, et cardo; nisi forte velit Seraphicus Doctor, quod Adamus habuerit quidem habitum fidei; non vero actum circa ea quorum evidentem ac scientificam notitiam habebat.

Notandum 3. Ex eodem ibidem qu. 1. quod profectus in scientia, triplici via potest considerari: vel a parte scibilium, vel a parte modorum cognoscendi, vel a parte maioris habilitationis in cognoscendo. Secundum primum modum, cum quaedam sint res quae fiunt cursu naturali, vel mirabili: quaedam quae fiunt voluntario cursu; certum est quod in earum rerum cognitione quae quidem cursu naturali fiunt, non profecisset Adam, quantum ad novi habitus acquisitionem: accepit enim (sicut dicit Hugo, et Magister in littera) ab exordio omnium rerum plenam notitiam. Proficere tamen potuisset quantum ad alium modum cognoscendi, et quantum ad maiorem habitum sciendi. Quantum ad alium modum, proficere poterat, quia quod noverat simplici notitia, cognoscere poterat experientia: et quod noverat intellectu, cognoscere poterat et sensu. Proficere etiam poterat quantum ad maiorem habilitationem, quia ex frequenti consideratione eorum quae noverat, promptior fuisset, et paratior ad iudicandum de his rebus quarum habebat cognitionem per habitum innatum. Etsi enim primus homo non haberet tarditatem hebetudinis, per aggravationem corporis mortalis, habebat tamen spiritus eius quamdam minorem velocitatem per vegetationem corporis animalis: et sic in cognitione rerum naturalium Adam quodammodo minime stetisset. — In earum vero cognitione quae fiunt cursu voluntario, et mirabili, sive supernaturali simpliciter, proficere potuisset: non solum quantum ad modum cognoscendi, sed etiam in acquirendo novam cognitionem. Nec mirum, quia ad hoc quod cognosceret divina mysteria indigebat superna illustratione: ad hoc vero quod cognosceret secreta alterius, indigebat ipsius directione. Nec talis profectus statui innocentiae derogabat, cum etiam beati Angeli in cognitione divinorum mysteriorum, et humanorum secretorum proficiant: propter quod dicitur ad Ephesios 3. Ut innotescat Principibus, et Potestatibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei. Haec ille.

His ita praelibatis, restat hic determinandum qualis fuerit Adami sapientia et scientia, tum quantum ad res naturales, tum quantum ad supernaturales.

Conclusio prima. — Adamus in statu innocentiae perfectissimam habuit rerum omnium naturalium scientiam, et certam ac evidentem cognitionem.

Probatur primo ex illo Ecclesiastici, c. 17. ubi de protoparentibus sic legimus: Disciplina intellectus replevit illos: creavit illis scientiam spiritus: sensu implevit cor illorum, et bona ac mala ostendit eis; quibus haud obscure quatuor principes Philosophiae partes indigitantur. Logica quidem per disciplinam intellectus, quia illa tota est in tradendis regulis et praeceptis, quibus intellectus instructus perfecte ratiocinatur: Metaphysica vero, per scientiam spiritus, quia circa nobilissimas entis species, Deum nempe, et Angelos versatur: Physica autem per quam sensu implevit cor illorum, idest animam eorum exornavit scientiis a rebus corporeis sensuum adminiculo excerptis: et per ultima verba, aperte Moralis exprimitur, quia circa bonum, et malum cognoscendum intellectum dirigit, ut voluntas istud amplexetur, et hoc abhorreat.

Probatur item ratione triplici: Prima quidem: quae Deus proxime et immediate producit, ea sunt perfectissima: sed Adamum solus Deus nullo causae efficientis interveniente concursu creavit, tam secundum corpus quam secundum animam: utraque igitur parte perfectissimus a Deo creatus est. Ergo quemadmodum formatus est perfecto corpore, videlicet quantum ad integritatem aetatis, proceritatem staturae, robur, et firmitatem virium, et potentiam generandi alios; ita haud dubium est eum fuisse creatum animo, et mente perfectum: adeoque cum naturalis perfectio mentis scientia sit, hanc habuit Adamus ab initio. — Secunda ratio: sicut Adamus humani generis secundum carnalem generationem sator, et parens futurus erat, ideo creari cum oportuit aetate perfecta, et ad generandum idonea: cumque idem futurus esset primus Doctor Rectorque hominum, conveniens profecto fuit eum creari cum perfecta facultate docendi, et regendi alios homines: id autem sine scientia praestari non potest. Namque, ut scribit Aristoteles in primo, et secundo libro Metaphysices, Signum scientis est posse alios docere: et quod est causa cur alia sint talia, ipsum maxime tale esse necesse est. — Tertia ratio: si Adam creatus esset sine scientia, eamque paulatim studio, et opera comparare sibi debuisset, longo tempore in veritatis ignoratione versatus esset: ignorantia autem veritatis, et inscitia rerum quae patent sensibus, admodum molesta et acerba fuisset homini sciendi cupidissimo: atqui nihil molesti vel acerbi in eo statu, vel animo, vel corpori accidisset: non igitur ignorans et inscius creatus est Adam. Etenim si diu ille fuisset ignorans, facile fuisset propter veritatis et rerum ignorationem, falsis eum assentiri opinionibus, et in absurdos errores prolabi; videlicet approbando falsa pro veris, aut vera pro falsis reprobando, quod, ut praeclare dixit Augustinus, non est natura hominis conditi, sed poena damnati.

Dices 1.: Adamus credidit serpentem, qui eum decepit, esse loquacem: ergo eius naturam non agnoscebat, ac proinde non erat Philosophus. Deinde, credidit huic serpenti scientiam promittenti, et ut ipsam obtineret, impositum a Deo sibi mandatum infregit: ergo tunc scientiam non habebat. Denique post esum fructus vetiti Scriptura sacra testatur apertos fuisse Protoparentum oculos: non quidem oculos corporis, quia non erant coeci, sed oculos mentis, et cordis: ergo erant ignari, ignorantia enim coecitas mentis vocitatur.

Respondeo ad 1. et ad 2., negando Adamum existimasse serpentes esse loquaces: sed credidit sub serpentina specie aliquem Angelum delitescere, qui vera sibi loqueretur, promittendo scientiam, non naturalem et philosophicam, quam perfectissime iam possidebat, sed supernaturalem, theologicam, et independentem, qualem scilicet Deus in se complectitur, ut constat ex illis verbis ore serpentino prolatis: Eritis sicut Dii scientes bonum, et malum. Quibus adde non Adamum, sed Evam a serpente fuisse deceptam. Ad 3. dico apertos fuisse mentis eorum oculos, non per alicuius novae scientiae infusionem, aut acquisitionem, sed per prioris usum, et experientiam; cognoverunt enim se nudatos et expoliatos omnibus dotibus et ornamentis innocentiae, ac gratiae originalis, quibus in sua formatione ditati fuerant, expertique sunt rebellionem partis interioris adversus superiorem, corporis videlicet adversus animam, quae ante peccatum ipsis erat ignota.

Dices 2.: cum Caietano explicante locum Moysis de impositione nominum ab Adamo facta: Adamus non habuit scientiam omnium rerum corporalium, siquidem evidenter non novit elementa, coelos, et sidera: nam cum hae sint principes mundi partes, ex quibus hic mundus coagmentatus, et integratus constat, eorum perfecta cognitio reservata est soli Deo, qui ait David Psalm. 116. Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat: unde sequitur rerum coelestium cognitionem soli Deo cognitam, adeoque non ipsi Adamo concessam.

Nego antecedens; primo namque falsum est caelorum et astrorum cognitionem soli Deo reservatam; siquidem Salomon, cap. 7. libri sapientiae de seipso ait: Ipse dedit mihi horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositiones orbis terrarum et virtutes elementorum, initium et consummationem et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes et consummationes temporum, morum mutationes et divisiones temporum, anni cursus et stellarum dispositiones: naturas animalium et iras bestiarum, vim ventorum et cogitationes hominum, differentias virgultorum et virtutes radicum, et quaecunque sunt absconsa et improvisa didici: omnium enim artifex docuit me sapientia. Quibus patet Salomoni concessam perfectam scientiam orbis terrarum elementorum, et stellarum, et omnium quae abscondita sunt, et abstrusa: ergo multo magis Adamo. Nec verum est earum rerum perfectam cognitionem soli Deo sic reservatam esse ut eam Adamus obtinere non potuerit. Nec refert, quod Adamus nomina imposuerit tantum volatilibus, et terrestribus animantibus, non vero terrae, nec mari, nec coelis, et sideribus, quasi non habuerit eorum scientiam. Etenim perfectam habuit scientiam lapidum, metallorum, stirpium ac piscium, quibus tamen rebus eum nomina imposuisse nusquam legimus: — Observandum tamen tria excipienda esse ab hac generali scientia quam in Adamo fuisse contendo: Primo quidem non cognovit omnia futura contingentia. Secundo, certo et evidenter non novit arcana et secreta cordium, haec enim utraque cognitio etiam Angelos latet. Tertio denique, non habuit scientiam omnium praesentium individuorum cuiuslibet speciei: non enim novit omnia individua piscium, nec omnem numerum arenae, aut lapidum: huiusmodi enim cognitio nec pertinet ad perfectionem humani intellectus, neque conferebat ad perfectionem et felicitatem status innocentiae.

Quaeres: An Adamus sapientia praecesserit ceteros homines?

Assero: siquidem primo habuit maiorem scientiae amplitudinem; novit enim omnia naturalia, quod nulli adhuc concessum fuit. Deinde praestantiorem habuit modum sciendi; alii namque plurima norunt probabili tantum ratione, vel non ex causis, sed ex effectibus, vel non ostensiva demonstratione, sed ea solum, quae ducit ad impossibile: Adamus vero perfectam cuiusque rei, et ex propriis eius causis cognitionem tenebat. Tertio denique firmiorem habuit scientiae immobilitatem: non enim in statu innocentiae deperdi potuisset scientia, neque per diuturnam cessationem a actu, neque per corruptionem interioris sensus, neque per oblivionem, ut in ceteris mortalibus interdum contingit.

Nec refert quod Scriptura sacra Salomonem faciat sapientiorem omnibus hominibus qui eum antecesserant, quique post eum futuri erant: sic enim loquitur Deus Salomoni 3. Regum, cap. 3. Dedi tibi cor sapiens, et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Inde namque non concluditur Salomonem fuisse Adamo sapientiorem: alioqui liceret inferre ipsum etiam antecessisse sapientia Christum Dominum, in quo reconditi sunt omnes thesauri sapientia et scientiae: quod utique nullus fidelis admiserit. Itaque protata Scriptura verba tantum significant vel quod Salomon fuerit sapientior iis omnibus qui studio, labore, et arte sibi sapientiam acquisierunt, in quorum numero Adamus non est censendus: vel quod fuerit sapientior omnibus, non quidem hominibus, sed Regibus, et principibus, ut ipsemet indicat sub finem primi capitis Ecclesiastae: Ego, inquit, magnus effectus sum, et praecessi omnes sapientia qui fuerunt ante me in Hierusalem: vel denique sapientior dicitur iis omnibus, qui tune temporis sapientes consuebantur: quod utique significatur 3. Regum, cap. 5. his verbis: Praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium, et Aegyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus: sapientior Aethan Ezrahites, et Heman, et Chalcol, et Dorda filiis Mahol etc... Et disseruit super lignis a Cedro quae est in Libano usque ad hyssopum quae egreditur de pariete: et disseruit de iumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus, et veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis.

Conclusio secunda. — Praeterea Adamus in statu innocentiae habuit cognitionem rerum supernaturalium.

Haec sufficienter colligitur tum ex praecedenti Conclusione, qua probatum est cum fuisse conditum in statu perfectissimo quantum ad corpus et animam: adeoque necessum fuit eum habere cognitionem omnium praestantissimam, qualis est ea qua de rebus supernaturalibus habetur: tum ex Articulo sequenti, quo probabitur eum fuisse formatum cum gratia gratum faciente, cuius quasi fundamentum est fides: Impossibile enim est, inquit S. Paulus ad Hebraeos 11., sine fide placere Deo: Fides vero est cognitio rerum supernaturalium; definitur enim ab codem Apostolo, ibidem, substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.

Insuper haec veritas ratione theologica suadetur: Adamus namque principaliter propter finem supernaturalem, quam propter naturalem fuerat a Deo conditus: ergo quemadmodum ut finem suum naturalem consequeretur, a primordio concussa fuit ei scientia rerum naturalium, multo magis consentaneum fuit cognitione rerum supernaturalium, sive per fidem, sive per contemplationem ipsum instrui, quibus finem suum supernaturalem obtineret: concludendum igitur cum Hugone a S. Victore, lib. 1. De Sacramentis, parte 6. cap. 12: Cognovit ergo homo Creatorem suum: non ea cognitione quae foris ex auditu solo percipitur, sed ea quae potius intus per inspirationem ministratur. Non ea quidem qua Deus modo a credentibus absens fide quoeritur: sed ea qua tunc per praesentis contemplationis scientiam manifestius cernebatur.

Quarum autem rerum supernaturalium cognitionem adeptus fuerit, nobis incertum est. Probabiliter tamen videtur quinque genera rerum supernaturalium ab eo fuisse cognita: Primo quidem noverat praemia supernaturalia viris iustis, et Deo sancte ac pie servientibus esse in coelis reposita; adeoque noverat Deum ut remuneratorem in ordine gloriae ac beatitudinis aeternae. Nam, ut scribit S. Paulus ad Hebraeos 11. Appropinquantem ad Deum oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Hinc sine dubio noverat se propter finem supernaturalem conditum, cum enim factus esset usu rationis et liberii arbitrii perfecte praeditus, et potens ab initio bene vel male agendi, convenientissimum erat ultimum finem eius statim ipsi notum fieri: ut sciret quo sua omnia, ac seipsum referre deberet. Inde novit etiam omnia media necessaria ad finem illum supernaturalem consequendum, qualia sunt gratia gratum faciens, tres virtutes Theologicae, quae non a nobis proficisci, nec propriis viribus comparari possunt, sed gratuito donari a Deo. — Secundo, conveniunt omnes pene Theologi, Adamum in statu innocentiae distincte novisse mysterium sanctissimae Trinitatis, ut affirmat S. Epiphanius initio libri Panarius haereses. Et revera quidem; non enim consentaneum erat primum hominem, tantisque bonis, tum naturalibus, tum supernaturalibus cumulatum, Trinitatis mysterium ignorare; maxime cum hoc mysterium in ipsius Adami formatione indicatum fuerit his verbis: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: et postmodum Deus ipse coram Adamo dixerit: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est. — Tertio, novit etiam futuram Filii Dei Incarnationem, ut affirmat Doctor Subtilis, docens quod etsi Adamus non peccasset, nihilominus Filius Dei fuisset incarnandus. Addit S. Prosper in cap. 1. prima partis De promissionibus Dei, et praedictionibus, etiam ipsi Adamo notam fuisse coniunctionem Christi cum Ecclesia: quod utique significavit Adamus ipse 2. Genesis de uxore proferens: Propter hoc relinquet homo patrem, et matrem, et adhaerebit uxori suae: quae verba S. Paulus ad Ephesios, c. 5. coniunctioni Christi cum Ecclesia adaptat, subditque: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo, et in Ecclesia. — Quarto, etiam non est improbabile Adamum novisse Angelorum lapsum, qui propter superbiam caelo deturbati ad Tartara detrusi fuerunt: haec namque cognitio Adamo multum proderat, tum ad humilitatem, tum ad observantiam Dei mandatorum, quia scilicet tam tremendum iudicium declinare posset: quod utique significare videtur Ecclesiasticus, cap. 17. ubi inter varias dotes Protoparentibus a Deo concessas, etiam reponit, quod iudicia sua ostendit illis. — Quinto denique, Adamus perfectam sui cognitionem habuit: nam, ut scribit Hugo Victorinus loco laudato, congruum erat ut homo a prima sua formatione perfectam sui cognitionem haberet, quatenus et debitum obedientiae suae erga superiorem agnosceret, et debitum providentiae sua erga inferiorem non ignoraret. Hoc siquidem erat semetipsum agnoscere: conditionem, et ordinem, et debitum suum. sive supra se. sive in se, sive sub se, non ignorare: intelligere qualis factus esset, et qualiter incedere deberet, quid agere, quid cavere similiter. Hoc totum erat semetipsum agnoscere. Si horum cognitionem et discretionem homo non habuisset, semetipsum non cognovisset, neque praevaricationis horum postmodum exitisset reus, si prius ad eorum cognitionem non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur, utrum homo tune a principio cognitionem eorum quae circa ipsum ventura fuerunt habuerit, idest, lapsum, et ruinam suam praescierit, et caetera omnia mala, quae primum in ipsum, postea per ipsum in omnes qui fuerunt ex ipso transierunt: et similiter utrum praescierit bona quae habiturus fuisset, si in obedientia perstitisset; illud omnino probabile, et consequens esse videtur, quod ad institutionem, et formam recte vivendi spectabat magis, ut ei facienda indicerentur potius, quam ut futura praedicerentur. Illud namque et arbitrii libertatem, et obedientiae puritatem minuere omnino videretur, si ipse homo ante meritum, futurorum praescius diceretur: quia nec bona sperare cum praescientia malorum potuisset; neque cum praescientia bonorum mala ventura timuisset. Propter hoc igitur magis conveniens iudicatur, primum hominem eorum quidem, quae facienda erant, scientiam, et praeceptum accepisse: sed eorum quae futura erant, praescientiam non habuisse, ut liberum ad utramque partem arbitrium staret. Haec Hugo. — Hoc ipsum confirmat S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 18. ubi de primo homine in Paradiso existente, inquirit: Si futuri sui peccati praescius erat divinaeque vindictae, beatus unde esse unde poterat? Ergo tractus in Paradiso non beatus. Si autem non erat futuri peccati sui praescius: ergo per hanc ignorantiam, aut eiusdem beatitudinis incertus: et quomodo iam crede beatus? aut falsa spe certus non scientia, et quomodo non stultus? Respondet: Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui obedienter servienti dandum adhuc esset angelorum consortium, et mutatio corporis ex animali in spirituale, possumus intelligere beatam vitam secundum quemdam modum, etiamsi non erat, quales fuerunt quibus Apostolus dicit: vos qui spirituales estis, instruite huiusmodi in Spiritu lenitatis, intendens teipsum, ne et tu tenteris. Non absurde tamen nec improbe dicimus, beatos iam fuisse hoc ipso, quod spirituales essent, non corpore, sed etiam fidei spe valentes, in tribulatione patientes. Quanto magis ergo, et ampliori modo beatus erat homo in Paradiso ante peccatum, quamvis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter premium futura commutationis, ut nulla esset tribulatio cui tolerandae patientia militaret? Quamvis enim non vana praesumptione de incerto certus velut stultus, sed spe non infidelis, antequam apprehenderet illam vitam, ubi certissimus ipsius aeternae vitae sud futurus esset, posset exultare, quemadmodum scriptum est, cum tremore, et exultatione, multo abundantius in Paradiso quam sancti in his terris, beatus esset modo quodam inferiore quam in illa vita aeterna sanctorum supercoelestium angelorum, non tamen nullo.

An autem cognitio rerum supernaturalium, et divinarum, quam in statu innocentiae habuit Adam, fuerit sublimior, et clarior quam fides, licet interior fuerit, et obscurior, quam sit cognitio earundem rerum per lumen gloriae; ita ut lumen illud quod habuit Adam, medium quodammodo fuerit inter lumen fidei, et lumen gloriae: affirmare videtur Hugo Victorinus ibidem cap. 12. dicens: sciendum tamen est, quod illam primam cognitionem hominis quam de Creatore suo habuit, sicut maiorem, et certiorem illa cognitione, quae nunc in sola fide constat, revera dicimus: ita etiam illa, quae postmodum in excellentia divinae contemplationis manifeste revelabitur, minorem necesse est confiteamur. Cognovit ergo summus homo Creatorem suum, non tamen ita excellenter, sicut postea cognoscere debuisset, si perstitisset: sicut enim inobedientia hominis per subsequentem ignorantiam primae cognitionis multum abstulit: sic eidem cognitioni si in obedientia homo perstitisset, per subsequentem revelationem plurimum addendum fuit. Hic Hugo. Inde S. Bonaventura in 2. dist. 23. qu. 3. art. 2. qu. 3. ait, quod revera cognitio status innocentiae media est inter cognitionem status gloriae, et status miseriae, sicut etiam locus Paradisi medius est inter hanc vallem miseriae, et Patriam coelestem: et quemadmodum Paradisus terrestris plus se tenet cum terra quam cum Coelo, sic Adae cognitio sive status innocentiae, plus conformis est cognitioni status praesentis, quam futuri. Unde in solo statu gloriae videbitur Deus immediate, et in sui substantia, ita quod nulla erit ibi obscuritas: in statu vero innocentiae, et naturae lapsae videtur Deus mediante speculo, sed differenter: quia in statu innocentiae videbatur Deus per speculum clarum: nulla enim erat in anima peccati nebula: in statu vero miseriae videtur per speculum obscuratum per peccatum primi hominis, et idem nunc videtur per speculum, et in aenigmate. Enigma enim, sicut dicit S. Augustinus in lib. De Trinitate, est similitudo obscura. Haec S. Bonaventura. — Haec autem cognitio, quam Adamus habuit in statu innocentiae, adeo sublimis et excellens fuit, ut rerum coelestium contemplatione recreatus, mens eius in extasim plerunque agitaretur: quod utique sancti Patres luculenter explicant, expendendo videlicet illa verba Genesis 2. Immisit Dominus Deus soporem in eum. vel ut vertunt Septuaginta, immixit extasim: unde S. Augustinus De Genesi ad litteram, lib. 9. cap. 19. Illa extasis, inquit, quam Deus immisit in Adam ut soporatus obdormiret, recte intelligitur a Deo immissa, ut et ipsius mens per extasim particeps fieret, tamquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret novissima: denique evigilans tamquam propheta plenus, cum ad se allatam costam multierem suam videret, protulit continuo quod magnum documentum commendat Apostolus: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea, etc. quae verba cum primi hominis fuisse Scriptura ipsa testetur, Dominus tandem in Evangelio Deum dixisse declareret, ut hinc intelligeremus propter extasim, quae praecesserat in Adam, eum non divinitus tamquam Prophetam dicere potuisse.

Notandum 1. Nonnullos e sanctis Patribus existimasse, quod si perseverasset innocentia status, homines sine commixtione sexus nascerentur. Eius imprimis sententia fuit S. Gregorius Nyssenus, in libro De hominis opificio, asserens c. 17. quod si non peccasset primus homo, nullus foret usus nuptiarum, nec multiplicati fuissent homines, ut nunc fit, per copulam carnalem; sed certa quadam, et ignota ratione propagatum iri hominum genus, eo scilicet modo, quo multiplicatos Angelos esse credidit, si ab eo rite emulatio, inquit, in qua Angelis equales creemus. per peccatum non excidisset, nihil neque nos ad multiplicationem nuptiis opus habuissemus: sed quaecunque tanta in incorruptae naturae multiplicationis est ratio, quae quidem nempe verbis explicari, neque coniecturis hominum comprehendi potest, et est in illis tamen aliqua: cadem et in iis, qui paululum a dangelis minorati sunt, hominibus valeret. quae ad profinitum usque cultum Creatoris modum humani generis incrementa perdueret.

Eadem est opinio sancti Damasceni, lib. 2. cap. 30. affirmantis hominum per semetipsos propagationem, et successionem, ex condemnatione ad mortem propter transgressionem contigisse. Quibus consona sunt quae scribit sanctus Chrysostomus Homil. 18. in Genesim, explicans illa verba capitis quarti: Adam cognovit uxorem suam. Eorum autem potissima ratio fuit actus coniugalis turpitudo propter aestum libidinis, et corruptionem integritatis: quocirca

Notandum 2. Ex S. Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. quaest. 3. quod si perseverasset innocentiae status, fuisset equidem delectatio in actu coniugali, moderata tamen, et mensurata, secundum quod eam valebat temperare ratio hominis: et ideo non erat tanta quanta est modo. Nunc enim quia virtus illa maxime exivit rationis imperium, dum ratio amisit originalis iustitiae vinculum, et retinaculum, per quod imperabat viribus interioribus: idem laxatis sibi habenis, toto impetu, et conatu se praecipitat in delectabile sibi oblatum, non propter intensionem virtutis moventis, sed propter defectum virtutis retardantis. Unde sicut equus lascivus rupto freno velocius currit, et impetuosius, quam cum infrenatur et detinetur a suo sessore, licet non habeat maiorem virtutem, et sic in proposito intelligendum est se habere. Et hoc est quod dicit Aug. De Civit. Dei. Nuptiae illa digna felicitate Paradisi, si peccatum non fuisset, et diligendam prolem gignerent, et pudendam libidinem non haberent. Et ideo concedendae sunt rationes ostendentes, quod non esset tune tanta delectationis intensio, quanta est nunc, cum modo tanta sit, ut modum et ordinem debitum non observet. Haec Seraphicus Doctor.

Notandum 3. Ex codem qu. 1. quod integritatis corruptio tria dicit: scilicet claustrorum apertionem, poenalem passionem, et foedam delectationem: Primum est naturae: Secundum est poena: Tertium vero est corruptionis vitiositatis, quae tenet medium inter culpam, et poenam. Si igitur vir cognovisset uxorem in tempore naturae institutae, fuisset ibi claustrorum apertio: non tamen fuisset ibi poenalis passio, nec foeda delectatio; quia vis generativa nec esset corrupta, nec esset infecta: imo obedirent rationi illa membra, sicut dicit Augustinus, sicut obediunt os, manus, et lingua. Unde sicut manus aperitur et clauditur, et os aperitur et clauditur, nec est ibi passio vel poena, nec delectatio foeda, sic fuisset in natura instituta: nec turpius fuisset tune loqui de istis membris, quam sit loqui de aliis; nec enim turpe est loqui propter hoc, quod natura horret, et erubescit actum illum ratione foeditatis, quae in ipso consistit; sed ratione annexae intemperantis et inordinatae delectationis.

Conclusio prima. — Revera propagatum esset genus humanum in statu innocentiae per commixtionem sexuum. Ita convenit numerosior sanctorum Patrum caterva, quibus visum est non alio modo, quam usitata coniunctione sexuum posteritatem Adami gignendam fuisse: absque tamen illo aestu libidinis, qui rationem anteverteit. Unus prae caeteris sufficiat S. Augustinus, qui lib. 1. contra Iulianum, cap. 1. ait: Neque enim etiamsi natura humana primorum hominum peccato vitiata non esset, possent filii nisi de corporum commixtione generari: sed ideo sub diaboli potestate sunt, qui de corporum commixtione nascuntur, antequam per Spiritum renascantur, quia per illam nascuntur concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, et adversum se cogit concupiscere spiritum. Et lib. 2. De peccato originali, c. 35. et 36. Essent autem proculdubio, inquit, nuptiae, etiam non praecedente peccato, quia neque ob aliam causam ei ad adiutorium non alterius viri, sed femina facta est. Et illa Dei verba, crescite, et multiplicamini, non est damnandorum praedictio peccatorum: sed fundandarum benedictio nuptiarum, etc. Si autem peccato non fuisset dehonestata natura, satis ut opinamur tales futuras fuisse nuptias in Paradiso, ut in eis ad prolem seminandum non naturae voluntas, sicut pes ad ambulandum, manus ad operandum, lingua ad loquendum: sed aestu libidinis membra genitalia moverentur: nec sicut nunc fit, virginitatis integritas ad concipiendos fetus, vi turbili violatur ardoris: sed obsequeretur imperio tranquillissimae charitatis. Et eo modo non esset dolor, et cruor virginis concumbentis, quomodo non esset etiam matris gemitus parientis.

Probat hanc veritatem S. Bonaventura loco laudato quaest. 1. tum auctoritate Scripturae, tum ratione. Dicitur enim, inquit, hominibus in statu innocentiae, sicut scribitur, Crescite, et multiplicamini, et replete terram. Et aliud textus dicit, Mulierem in adiutorium viri esse factam. Rationi etiam rectae hoc consonat, quae dicit, potentiam generandi spectare ad completionem naturae: usum vero generationis ad complementum, et perfectionem civitatis supernae; et quia in statu innocentiae natura perfectior erat, quam in statu viae: et si homo stetisset, superna civitas suorum civium numerositate nequaquam fraudata esset; ponendum est quod homo in statu innocentia generare poterat, et genuisset; et quia nec vir per se, nec mulier per se suffecisset ad generandum, ideo per commixtionem fieret coniunctio unius ad alterum, et mutuum sibi praeberent auxilium in procreatione prolis ad multiplicandum genus humanum, et ideo si homo stetisset, esset generatio, et sexuum commixtio. — Confirmatur ex Genesi 2. Mulier data est in adiutorium hominis: at non ad aliud sane, quam ad generationem prolis; namque ad omnia alia, vel melius, vel certe non minus bene vir a viro iuvari posset. Deinde, distinctio sexuum non est nisi propter generationem: sed in primaria sui conditione, distinctio fuit in humana specie, sicut in aliis: ergo si sexus distincti ad unum effectum non concurrunt nisi commisceantur, videtur quod si homo stetisset, vir, et mulier commixti essent. Denique vir habuit vim generativam: sed planum est quod intra se prolem concipere non poterat; cum nec haberet locum, in quo fetus vegetaretur, nec viam per quam egrederetur: ergo videtur quod ut generare posset, necessarium erat sibi cum muliere commisceri, et convenire.

Dices 1: Sexuum commixtio turpitudinem infert: at in statu innocentiae nulla fuisset inhonestas, nec turpitudo: ergo nec sexuum commixtio.

Respondeo: Distinguo maiorem: sexuum commixtio cum immoderato libidinis ardore, et effrenatis concupiscentiae motibus, turpitudinem infert, concedo; ubi haec non adsunt, nego. Turpitudo equidem, et taeditas, quae in ipso generationis actu nunc inest, sentitur propter deformitatem libidinis, et sexuum immoderatam voluptatem, quam primi nostri parentes statim post peccatum, ut verbis utar Augustini, senserunt, erubuerunt, et se operuerunt. Verum hic ardor libidinis turpificans et deformans actum generationis, non fuisset in statu innocentiae. Siquidem in eo animus fuisset omnino subiectus Deo; et pars interior hominis perfecte subdita fuisset, et obediens rationi; ita ut qua facilitate, ac moderatione nunc movemus caetera membra corporis, pedes ad ambulandum, manus ad capiendum, os et linguam ad loquendum; eadem tunc facilitate in eo statu absque perturbatione rationis, sine ardore libidinis, et citra omnem faeditatem, movebat homo, regebat, et moderabatur ea membra corporis, quae ad generandum natura comparavit.

Dices 2: Non potest esse generatio nisi ex decisione seminis: sed in statu innocentiae non fuisset seminis decisio; semen enim est superfluum nutrimenti: ubicunque autem est superfluitas, ibi est vitiositas: sed in natura instituta non erat vitiositas: ergo nec superfluitas: igitur nec humor seminalis. Deinde, semen est superfluitas tertiae digestionis: sed si homo stetisset, non esset in eo superfluitas secundae digestionis, utpote stercus, et urina: ergo nec superfluitas tertiae. Prima patet per Philosophum: secunda manifesta est, quia illa superfluitates nunquam sunt sine foeditate, et ignominia: ergo si foeditas, et ignominia non sunt in homine nisi per culpam, nullo modo esset in eis superfluitas.

Nego minorem: et ad eius probationem respondeo cum S. Bonaventura loco laudato quaest. 2. duplicem esse superfluitatem, nempe residuitatis, et impuritatis. Superfluitas residuitatis est in semine; et haec superfluitas necessitatem non excludit, imo idem ipsum, quod necessarium est, est superfluum, sed necessarium speciei, superfluum individuo: necessarium virtuti generativae, sed superfluum nutritivae: et haec superfluitas non repugnat bonitati et complexioni naturae, quia non sonat in vitium, sed in complementum. — Est et alia superfluitas impuritatis, sicut stercus, et urina, defluxio rheumatis, missio sudoris, et consimilia, et haec est in duplici differentia: quaedam venit ex debilitate virtutis contentivae et conservativae, sicut sudor et rheuma, et talis non fuit in Adam, propterea quod virtutes naturales in ipso erant in suis operationibus efficaces; alia vero est, quae venit ex nutrimenti impuritate, et haec fuisset in Adam, qualis est superfluitas egestionis, et urinae, quae sunt propter separationem puri ab impuro; et illud quod purum et idoneum est, assumatur in alimentum, illud vero quod est minus idoneum, eiiciatur exterius, licet non cum tanto foetore et foeditate, sicut et hoc satis indicant vasa, et intestina, et foramina, quae sunt homini a sua prima conditione naturaliter deputata. Haec S. Bonaventura.

Dices 3: Fieri nequit prolis generatio absque corruptione signaculi, et integritatis virginalis: sed in statu innocentiae nulla fuisset corruptio: ergo nec prolis generatio.

Respondet S. Augustinus lib. 14, De Civitate Dei, cap. 26. quod in tanta facilitate rerum, et felicitate hominum, absit ut suspicemur non potuisse prolem fieri sine libidinis motu: sed ea voluntatis nutu moverentur illa membra quo cetera: et sine ardoris illecebroso stimulo, cum tranquillitate animi et corporis, nulla corruptione integritatis infunderetur germen maritalis uxoris: neque enim quia experientia probare non potest, ideo credendum non est; quando illae corporis partes non ageret turpiter ardor, sed spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet: ita tunc potuisse altero coniugis salva integritate feminei genitalis virile semen immitti: sicut nunc potest eadem integritate salva ex utero virginis fluxus menstrui cruoris emitti: eadem quippe via posset illud iniici, qua hoc potest eiici, ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis impulsus foeminea viscera relaxaret: sic ad fovendum et concipiendum non libidinis appetitus, sed voluntarius usus naturam utramque coniungeret.

Respondeo 2. Probabilius videri signaculum virginalis integritatis etiam tunc per actum generationis apertum iri. Modus enim quo nunc fit actus generationis per apertionem vulvae muliebris naturalis est, quippe qui etiam in caeteris animalibus servetur. Excepto igitur ardore immoderatae libidinis, et deformitate concupiscentiae, quae ex peccato ac privatione Iustitiae originalis actui generationis contigerunt, etiam hic modus fuisset in statu innocentiae: quae enim naturalia sunt homini non sunt mutata propter peccatum. Deinde, cur veremur dicere integritatem corporalem feminine ablatam iri tunc per actum generationis, cum non possimus infirmari eam corruptam iri in partu per egressum prolis ex utero? Nisi quis adeo excors, et amens sit, ut quod in beatissima Virgine eximium, et singulare fuit miraculum ut clauso utero Filium suum ederet, id omnibus feminis in eo statu usitatum futurum fuisse opinetur. — Addo, sententiam S. Augustini explicari posse eo sensu, quo illam usurpavit, et distinxit S. Bonaventura, ut observatum est in 3. Notabili.

Quaeres: An si perseverasset innocentiae status, soli nati fuissent homines, qui nunc electi sunt ad beatitudinem aeternam? — quaest. 100. a. 2. ubi respondendo ad auctoritatem pettam ex S. Gregorio Papa dicente quod si perseverasset innocentiae status, soli praedestinati essent nascituri, Dicendum, inquit, quod si Adam non peccasset non generaret ex se filios gehennae: ita scilicet, quod ab ipso peccatum contraherent, quod est causa gehennae. Possent fieri filii gehennae per liberum arbitrium peccando. Adiicit equidem: Et si filii gehennae non fierent per peccatum, hoc non esset per hoc quia essent in gratia confirmati, sed propter divinam providentiam, per quam a peccato conservarentur immunes. Ubi vides in hac secunda parte responsionis indicare eos non esse peccaturos, nempe mortaliter ad gehennam, praeservante eos Deo a peccato. Cum tamen ponat primo loco priorem responsionem negantem istam praeservationem, dicendum magis inclinare ad eam sententiam.

AFFIRMANTEM vero sententiam tuetur Subtilis Doctor in 2. dist. 20. qu. 2. Dico, inquit, quod soli nunc electi fuissent in statu innocentiae nati; idque probat primo auctoritate S. Gregorii 1. Moralium cap. 36. dicentis: si parentem primum nulla peccati rubigo corrupisset, nequaquam ex se filios gehennae generaret, sed illi qui nunc per Redemptorem salvandi sunt, soli ab illo electi nascerentur; cuius assertioni cum nulla ratio theologica, nullaque implicantia repugnet, etiam ipsi fides non est deneganda.

Probat 2. Doctor ratione theologica, quia omnis ordinate volens finem aliquem et ea media quae ad eius consecutionem conducunt, prius vult media proximiora fini, quam remotiora: sed Deus est ordinate volens: ergo primo vult seipsum, vel bonitatem suam communicandam creaturae tamquam finem ipsius ultimum: ergo pariter velle debet media, quae proxime conferunt ad fruitionem suae beatitudinis, et bonitatis. Atqui ex his mediis propinquior est electio hominis ad gloriam, quam quod producatur ab hoc vel illo homine, aut quod permittatur peccatum: ergo prius electio illa fit quam decernatur permissio peccati, aut nativitas illius hominis ab hoc vel illo homine; adeoque huiusmodi parentes non poterunt variare determinandos, et eligendos ad beatitudinem a voluntate divina, quin iidem in numero nascantur.

Verum quoniam haec Doctoris probatio solum potest intelligi de electione incompleta, et tantum designativa, non autem de electione absoluta, completa, et determinata, ut diximus demonstrando hominum praedestinationem efficacem fieri solum post praevisa merita, ideo aliter censeo probandam esse S. Gregorii, necnon et Subtilis Doctoris assertionem. Illi soli tunc nati fuissent homines, qui praevidebantur in gratia finali ex hac vita migraturi: sed soli nunc electi tales sunt: ergo soli tunc fuissent nati. Minor constat: Maior pariter, tum quia aperte fatetur S. Gregorius, quod si stetisset Adamus, nequaquam ex se filios gehennae generasset; ergo omnes tunc generandi erant in gratia finali ex hac vita migraturi: tum quia, ut probabitur infra, omnes Adami posteri, si ipse stetisset, post devictam a prima peccandi tentationem, et occasionem, revera fuissent in gratia confirmati; adeoque nullus eorum ex hoc mundo migrasset absque gratia sanctificante: tum denique quia licet aliqui peccassent, nihilominus de peccato poenitere potuissent, et amissam gratiam sanctificantem per actum contritionis reparare, ac per ferventiorem charitatis actum debitas suo peccato poenas luere; imposterumque peccandi occasiones maiori cum prudentia devitare, et firmiori animo repellere: ergo eorum nullus ex hac vita migrasset absque gratia sanctificante, sicque eorum nullus damnatus fuisset. — Accedunt in confirmationem plures rationes probabiles et coniecturae, quas sic refert Franciscus Macedo a S. Augustino, collat. 6. diff. t. sec. 4. Prima sumitur a conditione illius status, qui cum esset integritatis et innocentiae, similis virginitati esse debebat: nempe aut manere integer, aut perire corruptus, non enim dabatur medium. Secunda a simili, seu potius ab opposito: per peccatum Adam totus ille status funditus periit: igitur per illius innocentiam totus penitus, ac ex integro staret. Tertia a proportione inter propagationem naturae et transfusionem iustitiae: quemadmodum enim ab uno parente tota natura traducta in posteros, ita et iustitia videbatur transfundenda, ita Deo ordinante, ut una alteri responderet. Quarta a pacto Dei cum homine: quod eiusmodi videtur fuisse, ut si Adam obediret, omnis eius posteritas salvaretur: si secus, tota damnaretur, uti accidit per peccatum. Quinta a differentia huius status a statu Redemptionis post peccatum: quia si in eo statu essent peccata mortalia, privatorum esset Mediator et Redemptor necessarius, et gratia redemptionis necessariae, quae conditio est propria praesentis status naturae lapsae, non alterius. Unde sequitur ex absurdo. Sexta, scilicet confusione horum statuum, fieret enim ille status omnino similis statui nostro cum Redemptione et cum gratia Mediatoris, cum Sacramentis ac remediis peccatorum quae non videntur sine gratia Redemptoris posse deleri: atque adeo consequenter esset in eo Christus passibilis, et gratia Crucis, vel quiddam simile. Ita Macedo.

His coniecturis auctoritate sua etiam suffragantur SS. Patres. Nam praeter S. Gregorium Magnum iam laudatum, addit S. Anselmus, lib. 1. c. 18.: Si primi parentes sic stetissent ut tentati non peccassent, ita confirmarentur cum omni progenie sua, ut ultra peccare non possent. — Favet etiam S. Augustinus, lib. 12. De Civit. Dei, cap. 23. ubi quaerens an in statu innocentiae alii homines generandi essent a primis parentibus, obiecto fore ex iis aliquos peccatores, ac proinde solos eos primos parentes iustos remanere, contra affirmando sic ait: Multo potius est credendum, quod sanctorum numerus quantus complendae illi sufficit beatissimae Civitati tantus existeret, et si nemo peccasset, quantus nunc per Dei gratiam de multitudine colligitur peccatorum. Similia habet lib. De correptione et gratia, cap. 10.

An autem revera soli ipsi, qui de facto eliguntur ad gloriam, idest, iidem in individuo homines, qui nunc sunt ad beatitudinem aeternam efficaciter destinati, perseverante innocentia nati fuissent, affirmare videtur Doctor in 2 dist. 20. quaest. 2. n. 3. ubi ait: Dico (sicut dictum est) quod idem homo in numero, non solum quoad animam, sed etiam quoad corpus organicum, potuit esse filius Adam, et filius Abrahae; et ex quocumque istorum duorum fuisset, idem in numero fuisset, quia si nihil substantiae filii sit de substantia Patris, sed totum de menstruo, ut vult Philosophus, secundo De generatione animalium, vel si ibi concurrat semen viri cum isto semine mulieris, dico tamen quod eadem materia ex qua iste generatur, quae fuit in statu naturae lapsae sub forma alimenti, talis potuit esse in statu innocentiae, sub forma alia, puta pomi, vel huiusmodi. Ita Doctor, quibus verbis duo statuit, nimirum, quod iidem numero nati fuissent in statu innocentiae qui iam sunt praedestinati; tametsi forte eosdem non habuissent parentes, quia, inquit, idem homo potest esse filius Adae et Abrahae, seu diversum habuisse patrem. In hoc enim homine individuo sunt duo, nempe forma et materia, scilicet anima et corpus. Anima autem non dependet a parentibus, sed creatur et infunditur a Deo; corpus vero formatur ex semine quod non est tam proprium unius, quin possit alterius, cum ex diversis alimentis idem semen possit generari. — Tertium in re tam dubia et incerta solum probabiliter licet opinari: sufficiat itaque cum ipso Doctore, et S. Gregorio constanter asserere, neminem eo in statu hominum fore damnandum, sed omnes futuros esse praedestinatos et salvos.