Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Peccatum moraliter spectatum varios, sed maxime septem respectus habere, nempe primo ad subiectum in quo est, naturam scilicet rationalem a qua mali rationem obtinet; siquidem inquit S. Augustinus in Enchir. cap. 21. Peccatum creaturae rationalis naturae maxime adversatur, primumque et maximum ipsius malum est: nam, ut ait lib. 3. De libero arbitrio, cap. 13., Omne vitium eo ipso quo vitium est, contra naturam est: siquidem ipsi, quatenus rationalis est, formaliter adversatur; est enim contra dictamen rectae rationis, qua est propria hominis forma ipsum perficiens, integrans, et complens. Secundo, peccatum habet respectum ad finem a quo derivatur, siquidem declinat a rectitudine quam ipsa rationalis natura spectare debet in suis eliciendis actibus, ut nempe recti, et honesti sint, quales naturam rationalem operantem decent. Tertio, dicit respectum ad principium a quo libere producitur, nempe ad voluntatem; quod enim liberum non est, moralem vel bonitatem vel malitiam habere nequit: ratione cuius peccatum dicitur culpa, quia nempe operanti imputatur, eo quod ab eius libera operatione pendeat: culpari enim, vel laudari nihil aliud est quam actus malitiam vel bonitatem alieni imputari; imputantur autem ea quae ex libera voluntate pendent. Quarto, respicit legem quam transgreditur: (est enim peccatum, inquit S. Augustinus lib. 22. Contra Faustum, cap. 27., factum vel dictum vel concupitum contra legem aeternam; lex autem aeterna, ait ibidem, est ratio divina, vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens, perturbari vetans.) Ratione cuius peccatum dicitur transgressio, iniustitia, iniquitas, praevericatio, inobedientia, quae immediate respicit legem, mediate vero legislatorem. Quinto, respicit Deum quem offendit: quatenus nempe est virtualis contemptus ipsius, postponens illum creaturis, in quibus peccans virtualiter et interpretative constituit sibi ultimum finem, dum pro illarum amore Deum ultimum finem deserit, et sese ad eas convertit: nam, inquit S. Augustinus De Civitate Dei, cap. 26., Christus terrena et temporalia preposuisse convincitur qui salutaria praecepta contemnens, committit illicitum; ratione cuius peccatum dicitur offensa, et iniuria Dei, impietas, odium, contemptus, necnon et Dei inimicitia. Sexto, peccatum respicit poenam quam incurrit, ratione cuius dicitur reatus, qui formaliter est destinatio ad poenam a supremo iudice homini exorbitanti, et peccanti praescriptam. Septimo denique, dicit respectum ad premium quo privatur, ratione cuius dicitur demeritum: non solum enim nobis poenam promeretur, et conciliat, sed etiam demeretur, et avertit premium quod Deus concessurus erat eius praecepta servantibus.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. d. 35. in explicatione dubii sexti, quod cum peccatum varie considerari possit: vel formaliter quatenus est privatio, vel materialiter prout connotat actum humanum, et physicum qui est deviatio a praescripta rectitudine, etiam varias sortitur definitiones. Formaliter enim acceptum, et quatenus dicit privationem, usurpatur tripliciter: vel enim dicit recessum a bono, vel recessum a rectitudine naturae, vel ab omni bono complemento et perfectione. Primo modo acceptum triplicem definitionem sortitur a S. Augustino: Primam quidem lib. De Civitate Dei, ubi ait: Peccatum est absentia boni ubi debet esse: Secundam lib. De vera religione: Peccatum non est appetitus naturarum malarum, sed desertio meliorum: Tertiam lib. De Natura boni, cap. 31.: Peccatum est corruptio modi, speciei, et ordinis. Secundo modo, scilicet prout peccatum dicit recessum a rectitudine naturae, tres etiam proferuntur illius definitiones: Prima a S. Damasceno lib. 2. De Fide, cap. 30. ubi ait: Peccatum est a bono quod est secundum naturam, in id quod est contra naturam aversio: Secunda ex S. Anselmo lib. De Conceptu virginali, cap. 6.: Peccatum est carentia debitae iustitiae: Tertia ab Augustino: Peccatum est defectus qui a duce rectitatis, naturam non perimens, sed obscurans. Tertio vero modo quatenus dicit recessum ab omni boni complemento et perfectione, etiam eiusdem refertur triplex definitio, quae differunt in solo modo dicendi, quarum prima sumitur ab August. lib. De Libero arbitrio, cap. 10.: Voluntas est aversio a bono incommutabili: altera ab eodem in lib. De vera religione: Peccatum est carere bonis incommutabilibus quibus fruitur debet: tertia sumitur ab eodem August. Enchir. cap. 23.: Peccatum est tenebra intelligibilis, quatenus videlicet privat visione lucis aeternae. — Similiter peccatum materialiter consideratum, et quatenus importat actum derivantem, varias etiam definitiones obtinet, secundum triplicem considerationem quam habet aut ad Deum quem offendit, aut ad virtutem quam excludit, aut ad bonum quod praetendit. In comparatione quidem ad Deum quem offendit, dicitur primo ab August. lib. De Fide contra Manicheos, cap. 8.: Peccatum est errare in praeceptis veritatis, vel in ipsa veritate. Secundo ab Ambrosio in lib. De Paradiso, cap. 5.: Peccatum praevericatio est legis divinae, et caelestium inconvenientia praeceptorum. Tertio ab eodem August. lib. 22. Contra Faustum, cap. 27.: Peccatum est dictum, vel factum, vel concupitum contra legem Dei. Si vero comparetur ad virtutem quam excludit, etiam tripliciter definitur. Primo quidem a S. Basilio: Peccatum est dispositio animae contrario se habens ad virtutem. Secundo a S. Augustino in lib. De Duabus animabus: Peccatum est voluntas recipiendi, vel assequendi quod iustitia vetat; ibi enim accipitur iustitia generaliter quatenus omnem virtutem complectitur. Tertio ab eodem August. in lib. De vera religione: Peccatum est appetere quod Christus contempsit, vel contemnere quod Christus appetiit; siquidem Christus Dominus fuit omnis virtutis speculum et exemplar. Denique si peccatum consideretur per comparationem ad bonum quod praetendit, triplex etiam proferri potest eius definitio. Prima quidem ab August. in lib. De Natura boni, cap. 31.: Peccatum est male uti bono: secunda vero ab eodem lib. 9. De Trinitate, cap. 8.: Peccatum est uti fruendis, et frui utendis: tertia denique est eiusdem August. in lib. De Libero arbitrio: Peccatum est, neglecto incommutabili bono, rebus mutabilibus inhaerere. Has autem octodecim definitiones, quas colligit, et profert Seraphicus Doctor, potius peccati descriptiones, quam eiusdem genuinas definitiones esse constat.

Notandum 3. Quod culpa sive peccatum generatim dividatur in peccatum Omissionis, et Commissionis, conveniunt omnes Theologi: peccatum Omissionis formaliter consistere in aliqua privatione, idest, in libera omissione actus debiti; peccare enim contra praeceptum colendi Deum, honorandi parentes, faciendielemosynam, audiendi sacrum die festo, est omittere scienter, et libere tales actus eo tempore qui debiti sunt ex praescripto naturali vel positivo: qua omissio privativa est tam ex parte actus qui non deberet poni, quam ex parte voluntatis quae non agit cum deberet agere. An autem detur pura, et libera omissio voluntatis absque actu positivo, infra determinabitur. Quantum autem ad peccatum Commissionis, qui est actus prohibitus per legem aliquam, sive naturalem, sive positivam, varia est et multiplex Auctorum sententia, in quo constituenda sit ipsius ratio formalis. Plura namque in ipso actu veniunt distinguenda: Primo quidem, prohibitio istius actus per legem aliquam. Secundo, difformitas tam ad legem qua prohibetur, quam ad rectam rationem contra cuius dictamen peccaminosus ille actus elicitur. Tertio, privatio rectitudinis, et negatio virtutis; neque enim actus ille rectus est, aut virtuosus, alioqui peccaminosus non esset dicendus. Quarto, libertas sine qua actus non esset moralis, neque consequenter ullatenus culpandus. Quinto, meritum poenae aeternae tam damni quam sensus. Sexto, privatio gratiae sanctificantis, et omnium supernaturalium charismatum. Septimo denique, habitus virtuosi diminutio; cum enim peccatum quodlibet in aliquam virtutem pugnet, cumque habitus per actus contrarios minuantur, et tandem intereant, consequens est quod si quis peccet, virtutem actui peccaminoso oppositam habuerit, illa per ipsum actum peccaminosum minuatur. — Cum, inquam, varia possit esse peccati consideratio; inde multiplex, sed maxime triplex, et capitalis est de eius ratione formali, et essentiali Auctorum sententia. Quidam enim volunt peccati rationem formalem in aliquo positivo esse constituendam; idque vel in ipso actu qui prohibetur: vel in ipsa formalitate actus ob quam prohibetur: vel ex eo quod actus ille libere tendat in obiectum quod proponitur ut prohibitum elicienti talem actum. Consentiunt aliqui cum Ferrariensi tertio contra Centum haereses, cap. 9. rationem formalem peccati simul consistere in actu positivo, et negatione gratiae sanctificantis aut rectitudinis debitae. Communior vero tum Veterum, tum Recentiorum Theologorum sententia est, eam formalem peccati rationem esse reponendam in sola negatione, aut privatione, vel perfectionis debitae subiecto cui illa carentia nociva est, ut docet Seraphicus Doctor in 2. d. 35. art. 1. vel in privatione boni supernaturalis, puta gratiae sanctificantis, ut affirmat Doctor Angelicus 1. 2. qu. 86. art. 1. et 2. vel in privatione habituum acquisitorum, nempe virtutum, ut coniiciunt aliqui: vel ut rectius sentire videtur Subtilis Doctor in 2. d. 33. num. 6. et seqq. in privatione rectitudinis et conformitatis ad legem divinam vel humanam, qua talem actum praecipit aut prohibet. Cuius sententiae veritas ut appareat, sit

Conclusio prima. — RATIO FORMALIS PECCATI CONSTITUENDA EST IN CARENTIA CONFORMITATIS QUAM ACTUS PECCAMINOSUS HABERE DEBERET, NEC HABET, AD LEGEM DIVINAM, VEL HUMANAM, CONTRA CUIUS PRAESCRIPTUM ELICITUR, VEL OMITTITUR. Haec est genuina Subtilis Doctoris sententia, loco citato: ubi cum impugnasset alias opiniones, concludit: Concedo igitur iuxta solutionem quaestionis promissam, quod peccatum est formaliter corruptio rectitudinis in actu secundo, non quidem quae inest, sed quae deberet inesse.

Quod utique sic probat: Voluntas libera, inquit, debetur est, ut omnem actum suum eliciat conformiter regulae superiori, scilicet secundum divinum praescriptum, et ideo quando agit discorditer ab illa regula, caret iustitia actuali debita. Haec est iustitia quae deberet inesse actui, et non est: et haec carentia, in quantum est actus voluntatis deficientis, est formaliter peccatum actuale.

Probatur 2. Peccatum consistit formaliter in aliqua privatione: sed non consistit in alia, quam in assignata: ergo, etc. Probat maiorem Doctor ibidem num. 7. Primo quidem auctoritate S. Augustini lib. De duabus animabus, ubi ait: Peccatum est voluntas consequendi, vel retinendi, quod iustitia vetat, et a quo liberum est abstinere. Sed, inquit Doctor, peccatum est velle vetitum, ita quod ipsa voluntas est ibi materialis, et pro tanto totum imputatur voluntati, quia totum est in potestate eius; vetitum autem vel prohibitum est ibi formale, quod significat discordiam a regula superiori. Confirmat ex S. Ambrosio lib. De Paradiso, cap. 8.: Quid est peccatum nisi praevericatio legis divinae, et caelestium transgressio mandatorum, etc. Cui consonat, quod dixit S. Augustinus lib. 12. De Civitate, cap. 8.: In eo, inquit, fit mala voluntas, quasi si nollet, non fieret mala, et ideo non necessario, sed voluntarios defectus iusta consequitur poena. Deficit enim non ad mala, sed male, idest non ad malas naturas, sed ideo quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est, ad illud quod minus est, etc. Quasi diceret, inquit Doctor, iste actus positivus volendi creaturam non est formaliter peccatum, sed carentia debiti ordinis in actu illo, quo illa deberet amari propter summum bonum, a quo deficit voluntas quiescens in bono creato, et iste defectus est formaliter peccatum. Ita Doctor.

Deinde, si peccatum esset quid positivum, esset revera ens creatum, haberet aliquam causam effectivam: sed nec est ens creatum, nec ullam causam effectivam sui agnoscit: ergo etc. Maior patet; omne enim ens positivum est vel Creator, vel creatura: peccatum, ut constat, non potest dici quid divinum: ideoque deberet esse quid creatum. Probatur autem minor auctoritate S. Augustini, qui pluribus docet peccatum non esse ens, sed nihil; similiter non esse effectum, sed detectionem, nec habere causam efficientem, sed deficientem. Sic tractatu primo In Ioannem exponens illa verba Sine ipso factum est nihil, ait: Peccatum non per ipsum factum est, quia peccatum nihil est, et nihil fiunt homines cum peccant. Hinc lib. 12. De Civitate, cap. 7.: Nemo ergo, inquit, efficientem causam malae voluntatis quaerat: nec enim est efficiens, sed deficiens; quia nec illa effectio est, sed defectio: deficere enim ab eo quod summe est ad illud quod minus est, hoc est incipere habere malam voluntatem. Subdit: Causas porro defectuum istarum, cum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, velle invenire tales, idem est, ac si quisquam velit videre tenebras, vel audire silentium; quae tamen utrumque nobis notum est, neque illud nisi per oculos, neque hoc nisi per aures, non sane in specie, sed in specie privatione. Inde concludit: Nemo ergo ex me scire quaerat, quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat, quod sciri non posse sciendum est: ea quippe quae non in specie, sed in eius privatione sciuntur, si dici ut intelligi potest, quodammodo nesciendo sciuntur: aut sciendo nesciuntur. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales, nusquam tenebras videt, nisi ubi coeperit non videre. Quibus nihil evidentius dici potuit ad confirmandam nostram assertionem.

Denique, omnes paene SS. Patres constanter edocent peccatum nihil aliud esse, quam privationem: maxime S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus, cap. 4. ubi loquens de peccato daemonum ait: neque enim hoc, scilicet malum, est appetitus, sed veri appetitus declinatio, atque ut summatim dicam, malum quodammodo sepe diximus infirmitas, imbecillitas, privatio est, aut scientiae, aut fidei, aut appetitus, aut omnino boni. Subscribit S. Gregorius Nyssenus Oratione Catechetica cap. 3. 6. et 7. ubi ait: Vitium omne, et improbitas in boni privatione suam habet formam, et characterem, cum per se non sit, neque consideretur in eo, quod consistat; nullum enim malum per se situm est extra liberum arbitrii electionem: sed denominatur ex eo, quod non sit verum. Consentit S. Basilius in Constitutionibus Monasticis cap. 3. ubi ait: Vitium nihil est aliud, quam virtutis desertio: et Homilia 6.: Malum, inquit, boni privatio est. Assentit Nazianzenus Orat. 8. ubi Malum, boni privationem appellat, sicut tenebrae sunt lucis absentia. Unde Elias Cretensis in Comment. eiusdem orationis ait: Vitium virtutis est privatio, ut caligo lucis reversa est. Tandem S. Anselmus lib. De praescientia, et praedestinatione, cap. 1. cum probasset peccatum nihil aliud esse, quam iniustitiam, cuius Deus auctor esse nequit; tandem malitiam illam, et iniustitiam sic definit: Huius verae rectitudinis, de qua loquor, absentia, quae est iniustitia, non est nisi a voluntate rationalis creaturae, quae semper debet habere iustitiam.

Probat minorem Doctor ibidem: Si peccatum formaliter consisteret in aliqua privatione praeter assignatas, maxime vel in privatione alicuius perfectionis subiecti, in quo est, vel in privatione gratiae sanctificantis, vel denique in privatione habituum acquisitorum: sed neutrum legitime potest affirmari. Non quidem in privatione perfectionis subiecti, quia vel omnimodam illius subiecti perfectionem naturalem tolleret, vel solum aliquam. Non primum: si enim peccatum omnimodam perfectionem subiecti, in quo est, auferret, sequeretur, quod esset simul, et non esset in subiecto: esset quidem, quia supponitur illa privatio subiecto inexistere: non esset autem, quia omnimodam subiecti naturalem perfectionem, adeoque totam entitatem, et sic totum subiectum destrueret. Secundum etiam dici nequit: tum quia si tolleret aliquam partem naturalis perfectionis subiecti, maxime voluntatis, vel animae, quod utique non potest affirmari, cum utraque sit incorruptibilis, necnon et indivisibilis, ac sine partibus: tum quia si per quodlibet peccatum aliqua pars subiecti destrueretur, contingeret tandem aliquando ex repetitis peccatis, quod totum subiectum periret: cum enim subiectum illud sit finitum, cumque per iteratam ablationem et subtractionem alicuius boni finiti tandem bonum istud totum exhauriatur et consumatur: consequens est, quod subiectum illud aliquando periret.

Respondeo forte. Quod inde non sequeretur totum subiectum aliquando destruendum, quia per illam subtractionem tantum auferrentur partes inaequales, adeoque fieret processus in infinitum. — Contra, inquit Doctor, possent peccata frequentata esse eiusdem intensionis: ergo tollerent partes aequales. Secundo, quia natura intellectualis Angeli et animae sunt creabiles: ergo non possunt destrui physice per causas secundas. Tertio, quia peccatum immediate opponitur actui bono, et cum tollit; ergo non debet tollere subiectum suum, aut istius actus: quandoquidem subiectum eius non habet necessariam connexionem cum actu bono. Quarto, quia peccata non distinguerentur specie, quia distinguuntur specie per hoc, quod excludant bona diversa speciei: sed si solum essent privationes subiecti, v.g. voluntatis, aut substantiae intellectualis, non excluderent bona diversa speciei, sed eiusdem.

Neque etiam ratio formalis peccati consistit in privatione gratiae sanctificantis. Primo quia, inquit Doctor, inde sequeretur, quod secundum peccatum nullatenus esset mortale, neque peccati rationem haberet: siquidem nullam eliceret gratiae privationem in subiecto: quippe cum per praecedens peccatum iam gratia a subiecto abesset. Secundo, quia gratia creatur: ergo non potest tolli physice per actum peccaminosum, et consequenter actus peccaminosus non dicit physice privationem gratiae. Tertio, quin gratia non habet necessariam connexionem cum actu bono, cui opponitur actus malus; ergo actus malus non debet necessario tollere gratiam. Quarto denique, sequeretur, quod peccata non distinguerentur specie, quandoquidem gratia in omnibus sit eiusdem speciei.

Tertium denique etiam non potest affirmari, nempe quod peccatum sit formaliter constituendum in privatione habituum acquisitorum: tum quia privatio istorum habituum potest esse tam in iusto, quam in peccatore: siquidem dum perversus aliquis, et inveteratus peccator convertitur et iustificatur, revera iustus efficitur; nec tamen habet habitum acquisitum temperantiae v.g. si antea fuerit ebriosus; nec castitatis si fornicator prius extiterit; ergo ratio formalis peccati in ipsa habituum acquisitorum privatione non est constituenda. Deinde, illi habitus virtutis acquisiti non habent necessariam connexionem cum actu bono: ergo non necessario tolluntur per actum malum, et peccaminosum, imo plerumque remanet habitus etiam post actum peccaminosum ipsis oppositum. Sicut enim per repetitionem actuum successive comparatur, ita et per contrariorum frequentationem, non autem per unicum actum oppositum, debent destrui. Tum denique quia etsi habitus illi essent incompossibiles, non minus actus censeretur esse peccaminosus, et poena dignus, si eliceretur contra praescriptum divinae vel humanae legis. Ergo in neutra ex tribus praedictis privationibus consistit ratio formalis peccati; adeoque consequens est, ut in sola privatione conformitatis ad legem ea sit constituenda.

Confirmat Doctor hanc ipsam veritatem ibidem num. 3. his verbis: agens inferior tenetur in agendo conformare se agenti superiori; qui si in potestate eius sit se conformare illi, non conformari illi est peccatum: ideo loquendo de peccato, sive contra legem divinam, sive contra legem humanam, aliquid dicitur peccatum, quia peccans potuit conformari legi superioris agentis, et discordare: iste igitur actus, qui est in potestate discordantis, et per hoc voluntarius, non est formaliter peccatum: quia si ille esset concors regulae superiori, non esset peccatum: ergo in illo actu praecisa ratio peccati est privatio illius concordiae. — Addit num. 7. alteram rationem, qua confirmando allatas a se pro assertionis suae sententiae SS. Patrum auctoritates, ait: omne peccatum est iniustitia formaliter, et tale peccatum talis iniustitia, et per consequens privatio talis iustitiae; ergo peccatum actuale est formaliter iniustitia actualis; ergo et privatio iustitiae actualis, scilicet iustitiae, quae deberet inesse in actu. Quibus aperte patet quantum a vero exorbitent nonnulli Subtilis Doctoris interpretes et sequaces, qui asserentes peccatum formaliter consistere in aliquo positivo, nituntur eum in suas partes deducere.

Confirmantur haec omnes praefatae rationes: Peccatum est formaliter transgressio legis: ergo ratio formalis peccati in ipsa transgressione, seu difformitate ad legem est constituenda: sed haec difformitas nihil aliud est, quam non conformitas, seu carentia conformitatis ad legem, quae actum prohibet vel praecipit: ergo in ea carentia ratio formalis peccati est constituenda. Maior patet ex Apostolo ad Rom. 4.: Ubi non est lex, nec praevericatio: adeoque essentiale est omni peccato esse contra aliquam legem, maxime vero contra legem Dei aeternam, a qua leges omnes pendent, iuxta illud Prov. 8.: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. Quam utique rationem probat S. Ambrosius lib. De Paradiso, cap. 8. dicens: Non consisteret peccatum, si interdictio non fuisset: quid enim est peccatum, nisi divinae legis praevericatio, et caelestium inobedientia praescriptorum? Eam similiter confirmat S. Augustinus: nam expendens haec verba Psal. 118.: Praevericantes reputati sunt omnes peccatores terrae; ita ratiocinatur: Si praevericantes sunt omnes peccatores terrae, nullum est utique sine praevericatione peccatum: nulla autem praevericatio sine lege: nullum est igitur nisi in lege peccatum. Qui ergo dicit: Praevericantes reputari omnes peccatores terrae, nullos esse omnino, nisi qui legem transgressi sunt, vult intelligi peccatores. Hinc lib. 2. De Consensu Evangelistarum, cap. 4., peccatum definit transgressionem legis. Et clarissime lib. 2. De peccatorum meritis, et remissione, cap. 16. ubi ait: Proprie peccatum erit, si quid erit, si non divinitus iubentur, ut non sit. Unde lib. 22. Contra Faustum, cap. 27. peccatum definit dictum, factum, vel concupitum contra legem Dei.

Haec ipsa veritas etiam ratione suadetur: peccatum enim quodcunque est malum morale: sed quodlibet malum morale importat essentialiter difformitatem et disconvenientiam ad rectam rationem et legem aeternam: duplex enim in genere est humanae voluntatis regula: una quidem propinqua et homogenea, scilicet humana ratio, seu dictamen rationis, et ipsum naturale lumen nostris mentibus signatum, iuxta illud Psalm. 4.: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine. Unde S. Ambrosius lib. 5. De Paradiso, cap. 11. ait: Haec illa lex non inscribitur, sed innascitur: nec aliqua lectione percipitur, sed profuo quodam naturae fonte in singulis exprimitur. Alia vero humanae voluntatis regula est ipsa lex aeterna, quae est veluti Dei ratio, qua cuncta pro libito administrat: cum enim lex nihil sit aliud, quam dictamen practicae rationis existens in Principe, qui communitatem aliquam regit, et moderatur, consequens est, quod cum Deus universam mundi machinam sua providentia dirigat et administret, ipsa ratio gubernationis rerum in ipso velut in totius universi Principe legis rationem obtineat: cumque Deus nihil in tempore de novo concipiat, sed omnem conceptionem habeat ab aeterno, necessum est omnem suam rationem, et legem aeternam esse, cui creaturarum actus conformari debent, ut recti fiant, et boni; adeoque illorum pravitas, et malitia constituenda est in illa carentia conformitatis ad illam legem.

Subtili Doctori magna ex parte concinit Angelicus Doctor 1. p. quaest. 48. art. 3. ubi docet malum consistere in subtractione debita operationis quod in rebus voluntariis habet rationem culpae. Hoc enim, inquit, imputatur alicui in culpam, cum deficit a perfecta actione. Et ibi ad 1.: Non omnis defectus boni est malum, sed defectus boni, quod debet haberi. In 1. 2. q. 71. a. 6. in corp.: Habet actus humanus, quod sit malus ex eo quod caret debita commensuratione. Et omnino distincte ait: Augustinus in definitione peccati posuit duo: unum quod pertinet ad substantiam actus humani, quod est quasi materiale in peccato, cum dixit dictum, vel factum, vel concupitum; aliud autem quod pertinet ad rationem mali, quod est quasi formale in peccato, cum dixit contra legem aeternam. In 2. 2. q. 118. a. 5. in corp. sic: Omne peccatum ex eo ipso quod est malum consistit in quadam corruptione sive privatione alicuius boni. Quod explicat ibi in fine corporis: Quia corruptio, vel privatio boni formaliter se habet in peccato, conversio autem ad bonum commutabile materialiter, magis est iudicanda gravitas peccati ex parte boni quod corrumpitur, quam ex parte boni cui subiicitur appetitus. — Similia habet in 2. dist. 30. quaest. 1. art. 1.: Malum, inquit, per se loquendo privatio quaedam est alicuius boni. Et ait: si privetur aliqua forma vel perfectio alicuius rei naturalis, dicitur esse malum naturae: si autem privetur perfectio operationis, dicitur esse peccatum. — Ex his omnibus apparet S. Thomam cum Scoto concordare in eo quod uterque statuat rationem formalem peccati personalis consistere in quadam privatione. Dissentit vero S. Thomas a Subtili Doctore in eo quod ille doceat privationem istam nihil aliud esse quam carentiam nitoris et pulchritudinis quam habet anima ex unione ipsius cum gratia: Nam, inquit 1. 2. q. 86. a. 1.: habet anima hominis duplicem lucem: unam quidem ex refulgentia luminis naturalis rationis per quam dirigitur in suis actibus: alium vero ex refulgentia divini luminis, scilicet sapientiae et gratiae, per quam etiam homo perficitur ad bene et decenter agendum. Addicit in respon. ad 3.: Dicendum quod macula non est aliquid positivum in anima, nec significat privationem solum, sed significat privationem quandam nitoris animae in ordine ad suum censum, quae est peccatum, et ideo diversa peccata diversas maculas inducunt. — At 1. 2. q. 71. a. 6. dixit peccatum consistere in debita commensuratione ad legem: Habet, inquit, actus humanus quod sit malus ex eo quod caret debita commensuratione: omnis autem commensuratio cuiuscumque rei attenditur per comparationem ad aliquam regulam; quae si deseratur, incommensurata erit. Regula autem voluntatis humanae est duplex: una propinqua et homogenea, scilicet ipsa humana ratio: alia vero prima regula, scilicet lex aeterna, quae est quasi ratio Dei. Et idem Augustinus in definitione peccati posuit duo: unum quod pertinet ad substantiam actus humani, quod est quasi materiale in peccato, cum dixit: dictum, vel factum, vel concupitum: aliud pertinet ad rationem mali, quod est quasi formale in peccato, cum dixit: contra legem aeternam.

Obiciunt 1. Adversarii contra primam assertionem nostrae Conclusioni, nempe quod peccatum formaliter consistat in privatione rectitudinis: Privatio constituens formaliter peccatum in esse culpae debet esse culpabilis: ergo debet esse privatio alicuius possibilis, et debiti moraliter quod tenetur quis ponere, et non ponit: atqui odio virtutis, et similibus peccatis commissionis intrinsece malis, nec debita est, nec possibilis rectitudo moralis: ergo ratio formalis peccati non consistit in privatione rectitudinis illis debitae. Maior patet: neque enim ille culpabilis est, qui rectum non facit actum illum, quem rectum facere non debet, nec potest. Minor autem probatur, quia tales actus sunt incapaces rectitudinis: cum per malam potentiam fieri possit, ut recte fiant, et non sint turpes, ac dissimilanei recta rationi, adeoque culpabiles, et poena digni si libere fiant: neque ullae circumstantiae adhiberi possunt, quibus boni reddantur. Quod autem dicimus de actibus simpliciter et intrinsece malis, est eque verum de peccatis commissionis prout fiunt in his aut illis circumstantiis: stantibus enim iisdem omnibus circumstantiis, impossibile est ut unquam fiant boni. — Respondent Theologi, qui stant a nostris partibus, quod licet actus malus non sit capax rectitudinis secundum rationem suam specificam, vel individualem, tamen secundum genus, et prout est actus humanus, est capax rectitudinis, qua illi debetur moraliter, quia tenetur homo recte operari, ideoque carentia rectitudinis in tali actu est privatio secundum genus, ut loquuntur Philosophi, sicut in talpa privatio est carere visu, cuius est capax, non ut est tale animal, sed ut animal est: non quod secundum rationem generalem animalis debeat videre: ratio enim illa communis abstrahit a vidente et a non vidente: sicut ratio generica actus humani abstrahit a bono vel malo, ab ordine speciali conformitatis vel difformitatis; sed quia talpae in quantum animal est non repugnat videre, licet illi repugnet, ut talpa est. Similiter actui peccaminoso non repugnat esse bonum, et rectum quatenus est actus humanus: licet illi repugnet in quantum est talis actus specifica: a qua ratione specifica actus agens rationale tenebatur abstinerе, si sit peccatum commissionis, quia nempe divina, vel humana lege prohibebatur; vel illum actum elicere, si sit peccatum omissionis, quia actus iste pari lege praescriptus erat.

Urgent Adversarii: Privatio est carentia formae debita in subiecto apto ad formam: sed actui humano generice considerato nulla debetur bonitas. Probatur: si actui humano secundum genus considerato deberetur aliqua rectitudo et bonitas, maxime vel omnes bonitates specificas et numericas, vel una tantum determinate, vel confuse aliqua bonitas haec, aut illa: sed neutrum eorum potest affirmari. Non quidem primo: alioquin in quovis peccato commissionis essent innumeriae malitiae: in eo namque sunt innumerae carentiae bonitatum innumerabilium, et omnes actus mali essent extensive saltem aequaliter mali malitia formali: quia privati omni rectitudine, seu carentes omni bonitate. Adde quod non alia reperiri debeat privatio rectitudinis in actu, quam operans inducere debeat in suum actum: sed operans non debebat inducere omnem rectitudinem: ergo actus ille non habet privationem omnis rectitudinis excogitabilis. Vid etiam respondendum: quia non est ratio cur haec bonitas potius debeatur, quam alia actui generice considerato: neque operans quando peccat, semper tenetur potius hoc modo, quam illo bene operari, imo nequidem simpliciter bene operari; posset enim absque peccato otiari, vel actum indifferenter elicere. Tertium quoque dici nequit: nempe quod sit privatio alicuius bonitatis confuse et indeterminate; nam alioqui, vel nullum peccatum commissionis esset in aliqua specie determinata, vel omnes essent eiusdem speciei ob privationem omnino similem in omnibus peccatis. His adde, quod nihil dici potest privatum secundum genus ea forma, qua tantum debetur uni speciei illius generis: alias brutum diceretur privatum rationalitate: siquidem secundum rationem genericam esset illius rationalitatis capax, quippe quae convenit alicui speciei animalis, nempe homini. Hoc autem nemo Philosophorum dixit: ergo nec ullus Theologorum asserere debet actum humanum secundum genus posse dici privatum rectitudine, quae uni ex speciebus actuum humanorum quadrat. Cum autem dicitur talpam esse privatam visu secundum genus, sensus illius propositionis est, talpam generice, et imperfecte similem esse aliis animalibus videndi capacibus, quae dum carent visu, dicuntur caeci, et visu privati: non autem sensus est ipsammet talpam esse vere ac proprie privatam visu, cuius naturaliter est incapax: ergo nec actus humanus secundum genus dici potest privatus rectitudine, quae ipsi specifica vel individualiter considerato est impossibilis.

Nego minorem, et ad eius probationem, dico actum humanum generice consideratum dici privatum rectitudine, non quidem omni possibili, neque etiam hac, aut illa confuse, et indeterminate: sed rectitudine, quam sortiri debuerat respective ad legem talem actum praecipientem vel prohibentem. Cum autem lex divina vel humana actum humanum prohibens aut praecipiens intendat rectitudinem specialem inferendam actui eliciendo, vel omittendo, quatenus nempe elicientis voluntas isti legi conformis erit et subserviet: inde fit quod cum actus ille a perduelli voluntate elicitur contra legis praescriptum, careat illa rectitudine, quam habuisset, si revera conformiter ad legis edictum voluntas actum posuisset, vel suspendisset. Idque maxime constat, ut supra inquiеbat Subtilis Doctor, ex eo quod omnis creata voluntas teneatur seipsam voluntati superioris in omnibus actibus conformare. Unde quilibet istius voluntatis actus, ratione illius dependentiae, et ordinationis ad regulam, debet etiam legi conformari: quapropter revera secundum rationem genericam actus humani debet habere rectitudinem, et conformitatem ad legem omnem actum humanum praecipiendo, vel prohibitione dirigentem; aut saltem non debet habere oppositionem ad istam regulam, ex hypothesi quod ille actus sit indifferens. Consequens est ergo, quod cum actus elicitur vel omittitur contra vel praeter legis edictum, careat illa rectitudine et conformitate, quae ipsi inesse debuerat, quatenus est actus humanus generice spectatus. — Nec valet allatum exemplum de bruto: ideo namque non dicitur proprie privatum rationalitate, quia nempe nulla ratione, vel generica vel specifica ipsi debebatur: secus est autem de actibus humanis, qui secundum se, et quatenus actus humani sunt, debent esse generice conformes, aut saltem non difformes regulae actuum humanorum; proindeque legi generice spectatae; et ideo actus specifica considerati debent etiam esse conformes legi eos actus determinate prohibenti, vel praecipienti.

Instant: Actum humanum generice spectatum debere elici conformiter ad legem et voluntatem superioris etiam generice spectatam, nihil aliud est, quam voluntatem creatam debere sese conformare legi, vel divinae vel humanae: adeoque carentiam illam rectitudinis et conformationis, non in actum elicitum, sed in facultatem elicientem esse refundendam: ergo si actus ille dicatur tantum privari rectitudine sibi debita secundum genus, illa privatio non in ipsum actum, sed in ipsum operantem erit reponenda, subindeque non erit privatio rectitudinis, quae debebat inesse actui.

Distinguo antecedens: nihil aliud est, quam ipsam voluntatem debere sese conformare voluntati, et legi superiori, quatenus est facultas operans primo, nego: quatenus operans in actu secundo, concedo: voluntas equidem quatenus in actu primo consideratur, habet tantum rationem facultatis: ut vero operans in actu secundo, non tam rationem facultatis, quam actus obtinet, siquidem ut sic tota sese in actum effundit: lex autem prohibens, vel praecipiens non dirigitur ad voluntatem spectatam in actu primo, sed in actu secundo: siquidem non voluntatem ipsam, sed ipsius actum prohibet, vel praecipit: adeoque rectitudo illa per conformitatem ad legem inducenda non in ipsam voluntatem, ut facultas est, sed in ipsum actum est refundenda.

Obiciunt 2. Varios Scriptura contextus, quibus peccatum per resistentiam, transgressionem, praevaricationem, et fornicationem explicatur: sed haec omnia sunt quid positivum: ergo revera peccatum est etiam quid positivum. Patet maior ex illo Io. cap. 9.: Quis restitit mihi, et pacem habuit? Ecclesiastici cap. 31. peccatum explicatur per positivam transgressionem his verbis: Erit illi gloria aeterna qui potuit transgredi, et non est transgressus, facere mala, et non fecit: et passim apud Prophetas idem peccatum explicatur per praevericationem, et fornicationem, quae sunt actus voluntatis sese a Deo libere avertentis. Similiter S. Augustinus supra a nobis semel, et iterum laudatus, peccatum definiens, ait illud esse dictum, vel factum, vel concupitum contra legem Dei: sed dicere, tacere, et concupiscere, est aliquid positivum: ergo peccatum formaliter est quid positivum. — Distinguo minorem: hi omnes actus sunt quid positivum quatenus considerantur materialiter, et entitative, et sub ratione actus humani voluntarii, et liberi, concedo: quatenus considerantur sub ratione formali peccati, nego. Ita sic enim nihil aliud formaliter important, quam ipsam disconvenientiam cum lege divina, cuius dicuntur transgressiones, et praevericationes: haec autem disconvenientia nihil aliud est, quam privatio rectitudinis, et conformitatis, quam actus ille debebat habere ad legem. Simili modo respondet Subtilis Doctor dist. 37. quaest. 1. n. 11. ad illud sancti Augustini: dictum, factum, concupitum sunt quid positivum materialiter, et quatenus actus humani sunt, concedit: formaliter, et ut sunt actus peccaminosi, negat. Dictum, inquit, factum, concupitum accipiuntur tamquam materiale: sed dictum, et factum, ut materiale remotum: sed concupitum dicit materiale proximum; contra legem Dei, dicit formale peccatum.

Obiciunt 3. Illud est de ratione formali peccati, per quod formaliter peccatum distinguitur: sed peccata distinguuntur per variam conversionem ad creaturas: ergo illae conversiones sunt de ratione formali ipsorum: at illae conversiones sunt actus positivi: ergo etc. Confirmatur ex S. Augustino, lib. 12. Confessionum, c. 11. ubi Deum alloquens ait: hoc solum a te non est, quod non est, motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia talis motus delictum atque peccatum est: ergo censet Augustinus peccatum esse quid positivum, nempe motum voluntatis. — Distinguo minorem: Peccata distinguuntur per diversam conversionem materialiter consideratam, et quatenus est motus voluntatis humanae, nego: formaliter consideratam, et quatenus nempe motus ille caret rectitudine, et conformitate ad legem praecipientem vel prohibentem, concedo; ut sic autem non est quid positivum. Simili ratione solvenda est S. Augustini auctoritas, vel absolute negari potest maior: quamvis enim relationes distinguantur penes distinctionem terminorum, tamen termini non sunt de ratione formali relationum: ergo a simili quamvis peccata distinguerentur iuxta distinctionem conversionum, inde non sequitur, quod illae conversiones sint de essentia, et ratione formali peccatorum.

Obicies 4. Eatenus peccatum est privatio, quatenus est corruptio boni debiti subiecto: sed non apparet cuius boni peccatum possit esse corruptio: ergo talis esse nequit; proindeque nec privatio.

Nego minorem Doctor ibidem: est enim corruptio rectitudinis, qua debebat inesse actui, et non inest: unde, inquit, sequitur quidem, quod illa rectitudo non corrumpitur corruptione, qua est mutatio ab esse ad non esse: sed corrumpitur formaliter per hoc, quod eius privatio inest, et non ipsa; sicut peccatum originale corrumpit iustitiam originalem qua privat, non tamen prius inexistentem, et ita illam formaliter corrumpit.

Obiciunt 5. Contra secundam partem conclusionis, nempe quod illa carentia rectitudinis sit privatio conformitatis ad legem: Aliquis actus humanus potest esse peccaminosus quamvis non esset prohibitus: ergo ratio formalis peccati non consistit in illa carentia conformitatis ad legem prohibentem. Patet antecedens: odium Dei, et blasphemia v.g. sive prohibeatur, sive non, semper habet rationem mali, et peccati: ergo illius malitia non pendet necessario a disconvenientia cum lege prohibente. — Distinguo antecedens: actus humanus potest esse malus, et peccaminosus formaliter, et complete quamvis non sit prohibitus, nego: materialiter, et initiativa, concedo. Actus itaque humanus potest considerari dupliciter: vel quatenus opponitur alicui perfectioni divinae, puta odium divinae bonitati, mendacium summae veritati etc., et ut sic habent quamdam initiativam malitiam, quatenus nempe repugnant alicui ex divinis perfectionibus entis supreme et infinite boni: haec enim contrarietas et repugnantia, est ratio, et fundamentum cur Deus per legem aeternam, et naturalem huiusmodi actus prohibeat: sicut enim naturaliter determinatur ad amorem sui, suarumque perfectionum, sic etiam determinatur ad odio habendum, et prohibendum id omne, quod suis perfectionibus opponitur et adversatur; unde ab hac difformitate cum illa prohibitione, vel illo divino praescepto, actus humanus habet, quod sit complete et formaliter malus.

Corollarium. — DE DEFINITIONE PECCATI PERSONALIS. — Ex his colligenda est definitio peccati personalis, quae ut legitima sit, sic efformanda esse censeo: Peccatum personale est actio, vel omissio voluntaria, transiens, vel subsistens moraliter, Dei offensa, utpote contra divinam legem. Cuius quidem definitionis veritas constabit ex singulorum eius partium declaratione.

Primo itaque dicitur actio, vel omissio: nam inquit S. Augustinus lib. De perfectione iustitiae, cap. 5.: Omne peccatum fit, vel faciendo quod est prohibitum, vel omittendo quod praecipitum est. Hinc subdit, omnia divina praescripta ad haec duo esse reducenda: diliges te, et non concupisces: Quidquid enim, inquit, Dei lege prohibemur et quiquid iubemur facere, ab hoc prohibemur, et iubemur, ut dum ista compleamus. Et fortasse generalis prohibitio est non concupisces, et generalis iussio diliges. Ende breviter, et Apostolus Paulus quemdam locum nempe ad Rom. 12. utrumque complectitur est: prohibitio primo est: nolite conformari huic saeculo: iussio autem: sed renovamini in novitate mentis vestrae. Illud pertinet ad non concupiscere hoc ad diligendum: illud ad continentiam, hoc ad iustitiam; illud ad declinandum a malo, hoc ad faciendum bonum: non concupiscendo enim iniustitia expoliatur, et unitate induimur diligendo.

Secundo additur voluntaria: nam inquit S. August. lib. 3. De libero arbitrio, cap. 19.: Nisi proprie peccatum, quod libera voluntate, et a sciente committitur. Loquitur autem generaliter de peccato proprie dicto: addit enim ibidem, quod ex talis peccati supplicio necessario consequitur, vocari interdum etiam peccatum, sed improprie. Hinc lib. De vera religione, cap. 14. diserte pronuntiat: Usque adeo peccatum voluntarium est malum, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium: et hoc quidem manifestum est, ut hinc doctorum paucitas, nulla indoctorum turha dissentiat. Quare autem negandum est peccatum committi, aut fatendum est voluntarie committi; non autem recte negat peccasse animam, qui et punitendo eam corrigi tentetur, et veniam paenitenti dari, et perseverantem in peccatis iusta lege Dei damnari. Postremo si non volumus male facimus, nemo obiurgandus est omnino aut movendus; quibus sublatis christiana lex et disciplina omnis religionis auferatur necesse est. Voluntate ergo peccatur. At quoniam de peccati non dubium est per hoc quidem dubitandum video, habere animas liberum voluntatis arbitrium. Tales enim servos suos meliores esse Deus iudicavit, si ei servirent liberaliter, quod nullo modo fieri posset si non voluntate, sed necessitate servirent. Quae verba expendens lib. 1. Retractationum, cap. 13.: Usque adeo, inquit, peccatum voluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum si non sit voluntarium. Potest videri falsa haec definitio, sed si diligenter discutiatur, invenietur esse rectissima: peccatum quippe illud cogitandum est, quod tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena peccati, sicut superius ostendi, cum quaedam commemorarer ex libro tertio De libero arbitrio, quamvis et illa quae non immerito non voluntaria peccata dicuntur, quia vel a nescientibus, vel a cogitantibus perpetrantur non omnino possunt sine voluntate committi; quoniam et ille qui peccat ignorans, voluntate utique facit, quod cum faciendum non sit, putat esse faciendum. Et ille qui concupiscit adversus spiritum carnis, non ea quae vult facit, concupiscit quidem nolens, et in eo non facit quod vult; sed si vincitur, concupiscentiae consentit volens, et in eo non facit, nisi quod vult; liber scilicet iustitiae, servusque peccati. Et illud quod in parvulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio voluntatis, non absurde vocatur etiam voluntarium, quia ex prima hominis mala voluntate contractum, factum est quodammodo haereditarium. Non itaque falsum est quod dixi: usque adeo peccatum voluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium. — Hinc merito in Bullis Pii V. Gregorii XIII. Urbani VIII. damnatur haec Baii propositio n. 16.: Ad rationem, et definitionem peccati non pertinet voluntarium: nec definitionis quaestio est, sed causae et originis, utrum omne peccatum debeat esse voluntarium: unde peccatum originis vere habet rationem peccati sine ulla relatione et respectu ad voluntatem a qua originem habuit. Quapropter iure merito sacra Parisiensis Facultas Theologica in censura lata die 27. Iunii anni 1560. notavit haeresis hanc propositionem similem praecedenti: Homo necessario peccat, etiam damnabiliter in aliqua specie peccati, et actus ad quem necessario fertur est illi peccatum: quare ut libere feratur in actum, non est conditio necessaria ad peccandum.

Additur tertio transiens, vel subsistens, quibus comprehenditur peccatum tam actuale, quam habituale; actuale namque est operatio, vel omissio transiens: habituale vero eadem actio, vel omissio moraliter perseverans, ut infra constabit.

Quarto subditur, Dei offensiva: omne namque peccatum est offensa Dei, non quod effective ipsi noceat: nam, inquit Iob cap. 35.: Si peccaveris, quid ei nocebis? et si multiplicatae fuerint iniquitates tuae, quid facies contra eum? sed quia ipsi nocet in affectu peccantis: omnis quantum in se est, ipsi summam iniuriam irrogat: nam qui sciens, et volens transgreditur legem ab aliquo praescriptam, vere ipsum Legislatorem offendit; quia eius voluntati contradicit, eique debitam subiectionem et obedientiam denegat. Nec id solum, sed etiam ipsum offendit ut iustum iudicem, intentatas ab eo poenas, et ingeminata supplicia parvi faciendo: ut testem, ipsius praesentiam nec reverendo, nec attendendo: ut supremum et summum Dominum, denegando ei servitutem debitam: ut amicum, et benefactorem, exhibendo se ipsi adversarium et ingratum: ut primam causam, primumque principium, abutendo illius concursu ad ipsius legem infringendam: denique ut summum bonum, et ultimum finem; quia per quodlibet peccatum mortale peccator voluntarie sese avertit a Deo tamquam fine ultimo, seque ad creaturas convertit. — An autem haec ratio Dei offensae ita sit intrinseca peccato, ut ipsi essentialiter conveniat, aut solum per accidens, rem censeo esse levioris momenti, quae nos diutius detineat: affirmandum nihilominus verius arbitror, revera hanc rationem offensa, et iniuriae divinae, ita esse peccato intrinsecam, ut non foret peccatum, si non esset Dei offensivum; quia cum Deus efficacissime detestetur peccata, congruentius ea vetuit, non solum tamquam Legislator, seu titulo dominii iurisdictionis, sed etiam tamquam supremus Dominus, seu titulo dominii proprietatis, quo peccatores magis a peccato avertantur: ideo namque dominium proprietatis, et iurisdictionis inseparabiliter se habent, et unum in altero fundatur; ideoque enim ius habet imperandi, ut sua voluntas impleatur, et ideo vult suam voluntatem impleri, ut suum ius inviolabiliter servetur: hine quidquid est contra ius Dei, etiam in eius voluntatem militat, et vice versa; sicut enim habet ius ut sua voluntas fiat, sic habet voluntatem ut suum ius servetur.

Denique dicitur contra divinam legem; peccatum enim omne est divinae legis transgressio, ut supra diximus: Non enim, inquit S. Amb. lib. 1. De Paradiso, cap. 8, consisteret peccatum, si interdictio non fuisset; quid enim est peccatum, nisi divinae legis praevaricatio, et caelestium inobedientia praeceptorum?