Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Ingenitas hic perfectiones appello, quas homo a Deo, ut magnifice natura Opifice cum ceteris entibus creatis mutuatur, quaeque ipsum intra naturae ordinem ita perficiunt, et constituunt, ut exinde ad solum finem naturae viribus obtinendam ordinetur, de quo statu tria maxime quaeri possunt: Primum quidem, an revera homo formari, et constitui possit in statu naturae purae, ita quod nec gratia beneficia egeat, ut finem sibi debitum assequatur, nec ab eo per ullum peccatum removeri possit. Secundum, qualis ille status fuisset, an videlicet eisdem corporis et animi defectibus subditus, quibus nunc gravamur. Tertium, an per nativas et ingenitas suas praecellentias homo creatis entibus corporeis antecellat.

Notandum 1. Ad statum naturae purae duo requiri, in quibus naturae puritas censetur maxime consistere; alterum quidem positivum, nimirum ut in eo statu natura humana habeat omnimodam perfectionem suam naturalem; nempe substantiam undequaque completam, facultates ad operationem expeditas, et paratam sibi divinam providentiam in omnibus auxiliantem: alterum negativum, videlicet ut nihil habeat sibi naturaliter indebitum, seu quod ei non sit aptum inesse intra ipsum naturae ordinem, sive malum sit, sive bonum: hoc est, ut neque gratiae donis, vel aliis beneficiis ad finem supernaturalem conducentibus, illustretur, neque etiam ullo peccato, maxime originali, inficiatur; neque poenis ex eo derivantibus sit obnoxia. Ab hac autem negatione peccati originalis, et gratiae cuiuslibet, status naturae purae dicitur; puritas enim naturae in praesenti solam denotat negationem eorum omnium, quae naturalem hominis constitutionem, et ordinem non spectant. Itaque statum naturae purae vocamus medium inter statum originalis iustitiae, in qua primus homo conditus fuit, et statum peccati, in quem lapsus est. Medium inquam, per negationem extremorum, quod nec sanctitatem includat, quae dat habenti ius ad vitam aeternam, neque peccatum, quo ab ea excludatur ob reatum damnationis.

Notandum 2. Statum illum naturae purae extitisse nusquam, nec videri futurum; primi namque hominum parentes immediate a Deo conditi, gratia simul, et aliis coelestibus donis dotati, ditatique fuerunt in ordine ad finem supernaturalem, ad quem cum universa sua propagine fuerant destinati. Eorum vero posteri quotquot concipiuntur, si post Christum Dominum unicam Virginem Deiparam excipias, lethali originali labe inficiuntur, priusque damnati sunt, quam nati: adeoque nullus est hominum qui revera in statu naturae purae fuerit conditus, nullusque ita condendus videtur; siquidem omnes vitiata propagine in iniquitatibus concipiuntur; et per medicinalem Christi Domini gratiam sanati, et emundati, ordinantur ad beatitudinem aeternam assequendam. — An autem status ille sit possibilis non solum secundum absolutam Dei potentiam, sed etiam prout operatur iuxta naturalem rerum inclinationem, plurimi Recentiores negant, docentes statum illum esse impossibilem, et contrariam sententiam Manichaeismum redolere; unumque esse ex capitalibus Pelagii erroribus a S. Augustino impugnatis. Quam utique assertionem pridem evulgavit Calvinus lib. 1. Institutionum, cap. 15. n. 1. necnon et Lutherus in caput 3. Genesis, ubi inter cetera scribit: Statuamus iustitiam non fuisse quoddam donum, quod ab extra accederet, separatum a natura hominis, sed fuisse ipsi naturalem: ita ut natura id esset diligere Deum, credere Deo, agnoscere Deum. Haec tum naturalia fuere in Adamo, quem naturale est, ut oculi lumen recipiant. Et interius, Porro, inquit, haec probant originalem iustitiam fuisse de natura hominis: ea tamen per peccatum amissa, manifestum est naturalia non mansisse integra, ut Scholastici delirant.

Notandum 3. Dona, et auxilia divina hominibus gratuito concessa, esse duplicis generis: alia namque perficiunt hominem in ordine ad finem, et operationem ordinis naturalis: alia vero illum illustrant, et adiuvant in ordine ad finem supernaturalem, et ad operationes ipsius finis dignitati proportionatas. Prioris generis sunt specialia quaedam auxilia extraordinaria, et communem causarum naturalium activitatem, ac cursum excedentia, quae Deus interdum agentibus naturalibus impendit, quibus suam operationem exequi, et obvantia sibi impedimenta extrinseca, quae ex aliarum causarum concursu acciderent, vincere possint, et finem naturalem intentum assequi. Posterioris vero generis sunt ea omnia divinae gratiae auxilia, quibus homo ultra naturae captum, et ordinem promovetur ad finem supernaturalem, nempe vitam aeternam, quam non nisi gratiae divinitus infusae beneficio possumus obtinere, iuxta illud Ephesiorum 2. Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, ut ne quis glorietur. — De utroque auxilio praesens movetur Quaestio, sed maxime de posteriori: inquirimus enim an revera Deus possit hominem aliquem eo in statu condere, ut ab originali peccato, ex eoque derivantibus poenis immunis, ad solum naturalem finem ordinetur, nee ullo divinae gratiae beneficio egeat, et illustrari, ac iuvari debeat.

Conclusio unica. — Homini revera creari potuit in statu naturae purae. Haec Conclusio iam communis est inter Doctores Catholicos; eamque ratam habet, ac docet Subtilis Doctor in 2. dist. 22. qu. unic. n. 7. ubi demonstrans non esse immediatam oppositionem inter culpam, et gratiam; quoniam potuit inter utrumque fieri status medius, ait: Potuit enim aliquis esse in puris naturalibus tum sine gratia, quam culpa: ergo haec nullo modo sunt immediate opposita. — Idem affirmat Angelicus Doctor 4. q. De malo art. 1. ad 1m. ubi ait: Carentia divinae visionis dupliciter competit alicui: uno modo sic, quod non habeat in se unde possit ad divinam visionem pervenire, et sic carentia divinae visionis competeret ei, qui in solis naturalibus esset absque peccato: sic enim carentia divinae visionis non esset poena, sed defectus consequens omnem naturam creatam: et in 2. dist. 30. qu. 1. dicit humanae naturae defectus, qui nunc sunt, posse dupliciter ad illam comparari; nimirum vel ad eam, prout in principiis suis naturalibus consideratur, et sic, inquit, non sunt poenae eius, sed naturales defectus: vel ad eam, prout spoliatam contrariis perfectionibus, quas in primo Parente acceperat, et ita sunt poena peccati ab eo commissi, et transfusi in posteros.

Probatur 1. Ex definitione summorum Pontificum Pii V. anno 1570. et Gregorii XIII. anno 1079. et Urbani VIII. damnantium varias propositiones a Michaile Baio scriptis aut verbis evulgatas et propugnatas. Inter has autem propositiones damnatas, vigesima secunda erat: Humanae naturae sublimatio, et exaltatio in consortium divinae, debite fuit integritati primae conditionis, et proinde naturalis dicenda est, et non supernaturalis. Per consortium autem divinae naturae non aliud intelligit, quam quod habetur per gratiam sanctificantem, ut colligitur ex propositione 12. Idem continent propositiones 21. 25. 27. at evidentius mentem eius explicat propositio 79. qua dicit: Falsa est Doctorum sententia, primum hominem potuisse a Deo creari, et institui sine iustitia naturali: dixerat autem antea naturalem iustitiam illam esse, in qua creatus est primus homo: is vero conditus est peccati expers, et gratia sanctificante illustratus: vult ergo hominem non potuisse creari sine iustitia, et rectitudine, quam primus homo ab infuso sibi divinae gratiae beneficio obtinebat: ac proinde negat esse potuisse medium statum, in quo homo nec illam haberet iustitiam, in qua creatus est, nec peccatum cum quo iam nascitur; adeoque censet statum naturae purae esse impossibilem. — Cum autem hae propositiones damnatae fuerint in Baio, non apparet qualiter circa temeritatem possint a Recentioribus quibusdam iterum propugnari.

Reponunt adversarii censuram illam esse contrariam novem illis summis Pontificibus, a quibus S. Augustini doctrina contra Pelagianos laudata, commendata, et approbata iam olim fuit: in qua nihil frequentius est, quam Deum fore iniustum, aut impotentem, si creaturam peccato non faedatam conderet subiectam miseriis, quibus nunc subiacet propter originale peccatum: itaque ne sibi ipsi sancta Pontificia Romana sedes contraria videatur, omnino satagendum est, ne posteriores Pontifices a priorum sententia recedere iudicentur. Atque adeo non ea fuit, quam nos praetendimus, trium laudatorum Pontificum doctrina Baii censura. Deinceps subdunt, illos Pontifices praefatam propositionem damnasse, non ut falsam, sed ut pacis perturbativam, quoniam contraria erat opinioni communi Scholasticorum consensu pridem in scholis recepta, cum enim Bulla proscribat respective simul multas Baii propositiones ut haereticas, erroneas, suspectas, temerarias, scandalosas, et pias aures offensivas; nec determinet quae nam in particulari illarum propositionum essent haeretica, quae nam erroneae, etc. sufficit unam censurae huius partem in hanc propositionem cadere, illam scilicet qua dicitur scandalum peperisse, vel pias aures offendisse. Denique affirmant se, et omnem alium sentientem debere secum haerere dubios inter censuram trium Pontificum, et S. Augustini sententiam, quam toties probavit, et sequitur, sequendamque monuit Apostolica Sedes. — Contra, primo falsum est praefatam propositionem de impossibilitate status naturae purae approbatam fuisse ab antiquis summis Pontificibus Augustini laudatoribus, cum nulla fiat illius mentio in illis capitibus ex S. Augustini doctrina depromptis, et a Caelestino Papa in Epistola ad Episcopos Gallicos approbatis; neque in Canonibus Concilii Arausicani, et Miletini, aut aliis contra Pelagianos, aut Semipelagianos specialiter celebratis, in quibus S. Augustini sententia, et doctrina laudatur, ac probatur. Insuper dico non esse hominis Catholici committere inter se summorum Pontificum sententias, dicereque ita in illis acceptandis et explicandis tuendam esse auctoritatem recentiorum Pontificum, ut ne veterum laedatur sententia; quasi non sit aequalis auctoritas in singulis supremae sedis Rectoribus, et Petri Successoribus, liceatque a Recentioribus provocare ad Antiquiores quasi contrariam doctrinam statuerint. — Deinde secundum dico, non vacare temeritate, quod illi privato suo sensu, et pro arbitrio applicent partem censurae leniorem praefatae propositioni damnatae: sic enim aperiunt viam eludendi notam cuiuscumque alterius propositionis per illas Bullas proscriptae, de qualibet enim alia similiter dici posset eam fuisse reprobatam, et prohibitam, non ut falsam, sed ut offensivam, et pacis perturbativam. Deinde, falsum est praefatam propositionem non fuisse damnatam ut erroneam, vel haereticam, temerariam, aut suspectam; cum enim illa sit fundamentum aliarum fere omnium ibi damnatarum, certum est, quod si quae inter illas propositiones sunt haereticae, et erroneae, ut multas esse affirmat censura, certe ista praecipue, quae ceterarum basis est, et fulcrum. — Denique dico plane indignum esse viris Catholicis dubios haerere inter definitionem summorum Pontificum, et auctoritatem particularis Ecclesiae Doctoris: sic enim haereticus quisque posset eludere omnes definitiones, tum summorum Pontificum, tum Conciliorum, veluti posthabendas doctrinae S. Augustini, vel etiam Scripturae sacrae cui se mordicus adhaerere praetendit. Unde si licuit S. Augustino contra Epistolam Fundamenti cap. 5. dicere: Evangelio non crederem, nisi me Ecclesiae Catholicae moveret auctoritas, potiore iure dicere quisque potest: Augustino non crederem, nisi me Ecclesiae, et summi illius Rectoris auctoritas moveret.

Secunda conclusionis probatio; nam S. Augustinus lib. 3. contra Maximinum cap. 15. affirmat hominem ad similitudinem Dei formatum, ideo fieri gratia filium Dei, quia non est natura: si autem gratia fit Dei Filius, non natura: ergo non est hoc illi connaturale, seu connaturaliter debitum: nam implicat in terminis aliquid esse gratuitum, et esse natura debitum: subindeque potuisse naturam humanam puram omni praesidio sine tali dono creari. Et lib. 6. De Genesi ad litteram cap. 27. dicit posse non mori, praestandum fuisse Adamo de ligno vitae, non de constitutione naturae: ergo falsum est quod immortalitas primi hominis non erat gratiae beneficium, sed naturalis conditio. Denique lib. 1. contra Iulianum cap. 16. ait, Gratiam Dei magnam ibi fuisse, ubi terrenum, et animale corpus bestialem libidinem non habebat: ergo integritas primae creationis, sive carentia effrenis concupiscentiae, ut explicant Adversarii, non fuit naturalis eius conditio, sed gratuitum Dei beneficium.

Probatur 3. et praecedens ratio confirmatur: Angeli numquam fuerunt infecti peccato originali, et tamen ex S. Augustino potuerunt creari sine gratia: ergo etiam homines a peccati originalis labe immunes, sine illa produci possunt. Consequentia patet a paritate rationis: antecedens probatur ex S. Augustino lib. 22. De Civit. Dei, cap. 1. ubi affirmat Deum in Angelis condidisse naturam, et largitum esse gratiam: etenim de bona sanctorum Angelorum voluntate sermonem faciens, ait: Istos quis fecerat, nisi ille qui eos cum bona voluntate, idest, cum amore casto quo illi clingerent, creavit? simul eis et condens naturam, et largitus gratiam? Quibus sancti amoris donationem contra naturae creationem distinguit, quod illa sit gratiae largitio, haec vero natura formatio. Confirmatur ex eo quod subiungit, dum inquirendo causas tam inaequalis exitus Angelorum beatorum, et damnatorum, dici posse putat malos Angelos accepisse minorem divini amoris gratiam: quomodo enim minorem accepissent, si utrique naturae suae debitam acceperunt? — Confirmatur iterum ex eo quod subdit, ad Angelos tunc pertinuisse quod iam de hominibus dicitur: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis: quomodo enim ad Angelos pertinuerit illa sententia, nisi quemadmodum iam intelligitur gratuito diffusa charitas per beneficium naturae superadditum, ita et tunc factum fuisse credatur? Quomodo per Spiritum sanctum, si natura secum traxit invitam accipiendae illius necessitatem? Quomodo tandem per Spiritum, qui datus est, si nihil proprie, ac per se datum est, nullaque intervenit peculiaris ratio beneficii, ac doni gratuiti, praeter illam quae includitur in creatione naturae? — Confirmatur denique, ex lib. 13. Confessionum, c. 2. 3. seq. ubi S. Augustinus de Angelorum creatione sermonem faciens, duplicem erga eos Dei actionem distinguit: unam quam vocat creationem naturae, vel ut loquitur, inchoationem creaturae spiritualis, per quam habebat, ut saltem tenebrosa fluitaret similis abysso, Deo dissimilis: hoc est, per quam habebat ut existeret, sed sine spiritualibus mentis. Alteram quam appellat largitionem gratiae, seu illuminationem per quam intellectualis illa creatura haec accepit supernaturalia ornamenta, et gratiae splendore illustrata fuit, de qua dicit intelligenda esse haec verba Dei loquentis: Fiat lux, et facta est lux. Hoc, inquit, intelligo de creatura spirituali, quia erat iam qualiscumque vita quam illuminares: sed sicut non te promeruerat ut esset talis vita, quae illuminari posset, ita nec cum iam esset, promeruit te ut illuminaretur, ut et quod aliquomodo vivit, et quod beate vivit, non deberet nisi tuae gratiae; quibus aperte designat utrumque Deo perinde facile, perindeque arbitrarium fuisse, et Angelos in ipsorum nihilo improductos sinere, et productos, denegato lumine gratiae, in naturalibus tenebris informes relinquere. — Unde oportet illos duplicatum agnoscere Dei beneficium omnino gratuitum: primum, quod utcumque vivunt, secundum, quod beate vivant: etenim inquit, Deum alloquens: quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista, vel omnino nulla essent, vel informia remanerent, quae non ex indigentia fecisti, sed ex plenitudine bonitatis tuae! Constat ergo quod gratia sanctis Angelis non fuerit connaturalis: adeoque haec multo minus homini connaturalis est dicenda. Quod utique aperte ex eodem S. Augustino deducitur. — Nam quod hic de Angelis dixit, eadem pene de primo homine dixerat in libris De Genesi ad litteram, ubi pariter duplicem distinguit Dei operationem: unam qua operatus est hominem, ut homo esset, alteram ut qui iam homo erat, pius, sapiensque esset: Sicut, inquit, operatur homo terram, non ut rem faciat esse terram, sed ut operetur ut homo sit: sic ipse operatur ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Et iterum: Quapropter, qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat ut ornata, atque fecunda sit, ea locutione dicitur Deus operari hominem, qui iam humo erat, ut pius, sapiensque sit. Quibus patet S. Augustinum distinguere actionem Dei productivam hominis, quatenus homo est, ab alia actione qua fit sapiens, iustus, et sanctus.

Probatur 4. Conclusio ratione theologica: id Deus pro nutu facile potest exequi, quod nec contradictionem implicat, nec eius maiestatem, et operandi virtutem dedecet: sed talis est naturae purae status; quod sic evinco: hic status tria maxime complectitur: Primo quidem supponit naturam humanam sua perfectione essentiali, omnibusque facultatibus ad operandum expeditis, et accidentibus connaturalibus una cum concursu divinae Providentiae sibi parato, et naturaliter debito pollentem; Secundo, nullis supernaturalibus donis, quibus ad ordinem superiorem, et finem ingenitas suas vires excedentem, illustratam: Tertio, immunem a peccato originali, omnibusque poenis ex eo promanantibus: sed horum neutrum contradictionem implicat, nec Deum operantem dedecet. Non quidem primum, quia de facto naturas omnes suis omnibus numeris absolutas condidit: Vidit enim cuncta, quae fecerat, et erant valde bona. Non etiam secundum, constat enim hominem posse a Deo creari expertem omnis peccati originalis, sicut de facto primi Parentes peccati expertes a Deo conditi sunt. Non denique tertium. cum enim dona supernaturalia sint naturae indebita, sitque divina voluntatis, et gratuitae liberalitatis naturam humanam aeque, ac Angelicam illis ornare, manifestum est posse Deum ab eorum collatione abstinere: ergo ex neutro capite naturae purae status implicat. — Deinde, si gratia, et cetera dona supernaturalia connaturaliter deberentur Angelo, vel homini originali peccato non infecto, ita quod non posset absque illis, iuxta regalem operandi ordinem, a Deo creari, sequeretur illa dona, et gratiam sanctificantem Angelis, et primis Parentibus intusam simul fuisse, et non fuisse gratiam. Fuisset equidem, ut supponitur, et ut ipsum nomen significat: non fuisset vero gratia, quia gratiae proprie dictae repugnat, quod sit naturae debita, seu conaturalis. Dona namque supernaturalia gratiae, et gloriae, quibus creatura rationalis ordinatur ad finem supernaturalem, non respiciunt potentiam eius naturalem, sed dumtaxat obedientialem, ut communiter docent Theologi; qui ideo triplicem potentiam receptivam in creaturis distinguunt: unam quidem Naturalem, in qua recipiuntur accidentia subiecto connaturalia, ut lumen in oculo, scientia in intellectu, etc. Alteram Violentam, in qua subiectantur accidentia repugnantia naturae subiecti, ut calor in aqua. Aliam denique Obedientialem, qua creatura rationalis subditur Deo ad recipiendas formas ordinis supernaturalis. Certum est autem, quod Deus ordinario operandi modo non tenetur tribuere creaturae etiam a peccato originali immuni ea, quae per solam capacitatem obedientialem potest excipere, cum id modum agendi praeternaturalem spectet, neque etiam creatura ad has formas per capacitatem obedientialem excipiendas naturaliter ordinatur; alioquin illa capacitas non esset obedientialis, sed naturalis: ergo illa dona non sunt creaturae rationali connaturaliter debita. — Denique, homines, et Angeli quantumvis innocentes, sunt tantum filii Dei adoptivi, unicus enim Filius naturalis est, nempe Christus Dominus; omnis autem creatura naturaliter, et vi suae originis Dei serva est, cum talis servitus in eius natura fundetur: sed filius adoptivus non habet ius ratione nativitatis, sed tantum ratione gratuitae liberalitatis, tum ad haereditatem, tum ad ea quae haereditatem spectant; ergo nec Angeli, nec homines, quantumvis peccati expertes, ex natura sua habent ius ad intuitivam Dei visionem, quae est ipsorum haereditas, nec consequenter ad gratiam necessariam ad illius haereditatis consecutionem. Unde merito S. Cyrillus Alexand. lib. 1. in Ioann. cap. 13. affirmat quod creatura cum serva sit, nutu solum, et voluntate Patris ad supernaturalia vocatur.

Reponunt adversarii, gratiam equidem propriissime dictam non esse debitam creaturae rationali ex exigentia ipsius naturae, vel iure operum naturalium; debitam tamen esse, et connaturalem propter quasdam decentias, congruentias, et aequitates quae ex aliis capitibus oriuntur: nihil enim, inquiunt, connaturalius est innocenti Dei imagini naturaliter conditae cum capacitate fruendi Deo ipso, quam gratia: unde quamvis Deus non ageret contra iustitiam, si gratiam ipsam creaturae denegaret, ageret tamen contra sapientiam, et regalem operandi modum, si ipsi creaturae non praestaret media ad eum finem obtinendum, ad quem ex natura sua ordinatur. — Confirmant ex eo, quod Theologi affirmant gratiam sufficientem, gratiam absolute, et nihilominus esse ita debitam creaturae rationali, etiam in statu naturae lapsae, ut ipsi a Deo de via ordinaria non possit denegari; alioquin impossibilia iuberet Deus, et idem homo peccaret in eo quod vitare non posset: ergo, inquiunt, a simili, gratia sanctificans, sine qua nemo potest, non minus esset propriissime gratia, licet ex congruitate creaturae rationali connaturaliter esset debita. — Contra, primo, haec responsio supponit falsum, nempe hominem ex natura sua ordinari ad Dei visionem, et fruitionem velut ad finem connaturalem, ut infra patebit. Secundo, implicans loquitur; nam si homo ad eum finem ex natura sua ordinetur, consequens est, quod homini innocenti, seu peccati originalis experti, gratia, et visio, ac fruitio Dei debeatur, non solum debito oriundo ex Dei sapientia, vel aliqua congruitate, sed etiam ex ipso iure naturae exigentis ab intrinsecis hunc finem, ad quem naturaliter ordinatur; et consequenter requirentis media ad eiusdem finis assecutionem necessaria.

Tertio denique, perperam etiam ait, gratiae propriissime dictae repugnare tantum rationem debiti, quod supponeret opus creaturae, non vero quod oriretur ex exigentia naturali ipsius creaturae. ita quod non desineret esse, ac vere dici propriissime gratia, etsi naturae debeatur, dummodo non praecesserit opus propter quod censeatur debita. Nam, ut probabimus in 1. Tractatu libri sequentis, nomine gratiae proprie sumptae sancti Patres et Concilia intelligunt donum gratuitum, naturae superadditum, illius debitum, et exigentiam superans; non vero solum id quod non debetur operibus nostris per modum mercedis: alias liberum arbitrium, et quaecumque perfectiones naturales dici possent gratiae propriissime dictae: siquidem nullum opus fecimus antequam Deus haec dona nobis concederet. Hoc autem absurdissimum, et erroneum esse, censuerunt Concilia, et Patres quotquot Pelagii haeresim proscripserunt. — Ad confirmationem dicit, exemplum de gratia sufficienti non esse ad propositum; quamquam enim gratia sufficiens dicatur a Theologis aliquando creaturae rationali debita, non minus gratia est proprie dicta, quia non ipsi debetur absolute quasi ipsam homini absque iniustitia Deus denegare non posset; sed tantum ex congruitate, et ex hypothesi. quod ordinetur, et elevetur ad finem supernaturalem, quae ordinatio, et elevatio est ipsi indebita, et fit a Deo omnino libere. At vero ex Adversariorum sententia, ipsa elevatio ad ordinem supernaturalem ita est debita naturae experti peccati originalis, ut Deus ab ea abstinere non possit, nisi in poenam peccati, nec consequenter illa natura creari potest absque gratia, aliisque auxiliis ad ipsius finis supernaturalis assecutionem necessariis.

1. Obiectio petita ex modo loquendi SS. Patrum. — Obiciunt itaque 1. Dona integritatis, et gratiae sanctificantis dicuntur a SS. Patribus fuisse naturalia primis Parentibus: Caelestinus enim Epistola ad Episcopos Galliae cap. 1. ait: Homines in praevaticatione Adae naturalem possibilitatem, et innocentiam perdidisse. Et S. Augustinus pluribus, maxime lib. 11. De Genesi ad litteram, affirmat homines dona supernaturalia amittendo, etiam amisisse posse naturae, et possibilitatem naturalem: ergo de potentia Dei ordinaria, et providente singulis rebus iuxta earum exigentiam naturalem, homines ante peccatum creari non potuerunt sine huiusmodi donis, adeoque nec in statu naturae purae.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico, naturale a sanctis Patribus appellari non solum id quod homo connaturaliter exigit, sed etiam id quod natura humana in sua origine, et creatione accepit, quamvis ipsi sit indebitum, et praeternaturale. Sic Apostolus ad Ephesios 2. ait, quod sumus natura filii irae, quocirca S. Augustinus lib. 1. Retractationum, cap. 15. Proprie natura dicitur, inquit, in qua sine vitio creati sumus. Et serm. 14. De Verbis Apostoli, peccatum originale appellat peccatum naturae, seu naturale; non quod naturae humanae connaturale sit, sed quia nobis ab ipso vitae, et naturae exordio inest, et cum ipsa ad omnes Adami posteros transfunditur, et propagatur. Itaque licet dona integritatis, et gratiae sanctificantis fuerint Adamo indebita, et ultra naturalem eius sortem; nihilominus dici potuerunt naturalia a SS. Patribus, quia ipsi concessa fuerunt ab initio suae formationis. Hinc est quod Auctor librorum Hypognosticon pro eodem sumit hominem posse naturaliter quod velit, et cumdem habere possibilitatis donum, quod primi Parentis vitio perditum est.

2. Obiectio illata ex ordinatione hominis ad beatitudinem. — Obicitur 2. Non potuit Deus creaturam rationalem nullius peccati ream formare incapacem assequendae verae beatitudinis, in qua quiesceret: sed homo creatus in statu naturae purae, et donis supernaturalibus gratiae, et charitatis destitutus, esset incapax verae beatitudinis assequendae: ergo eo in statu creari non potuit. Maior constat ex eo quod omnes homines naturaliter beatitudinem appetant: nam inquit S. Aug. lib. 13. De Trinitate, cap. 8. Omnes beatos esse velle veritas clamat, natura compellit, cui summe bonus, et immutable beatus Creator hoc indidit. Inde fit quod omnis creatura rationalis miseriam fugiat, et ut ait idem S. Doctor in Enchiridio cap. 101. Ita vivere esse volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam velle possimus. — Minorem vero probant: homo non potest esse vere beatus, nisi fruatur clara Dei visione, eiusque summo amore, quibus Deum ipsum veluti comprehendat: anima enim rationalis hoc ipso quo naturaliter rationalis est, et imago Dei, tam immensa est capacitatis, ut nulla re alia satietur, nec consequenter beari possit, nisi solius immensae illius divinae essentiae possessione, ut pluribus docet S. Augustinus, maxime lib. 14. De Trinitate, cap. 8. et lib. 12. De Civit. Dei, cap. 1. Unde S. Bernardus, sermone de dedicatione, ait: Anima mea hominis creatis rebus occupari potest, satiari non potest: et Dei capacem, quidquid Deo minus est, non implebit. Sed haec Dei fruitio natura viribus obtineri nequit: ergo nec in statu naturae purae formari; quippe cum non possit eo in statu ad beatitudinem ordinari. — Respondeo ad maiorem, revera quidem hominem peccati expertem non posse a Deo creari sine ordine ad beatitudinem aliquam, et finem ultimum; sed ille finis duplex esse potest: nimirum naturalis, consistens praecipue in adhaesione ad Deum per cognitionem, et amorem viribus naturae acquisitu possibilem; et supernaturalis consistens in clara Dei visione, seu amore, et gaudio beatifico. Ex hypothesi autem, quod homo creatus fuisset in puris naturalibus, ad priorem tantum finem, et beatitudinem fuisset destinatus, et ordinatus. Quod enim ad supernaturalem beatitudinem, et finem ultimum nunc ordinetur, eximiae fuit gratiae, et liberalitatis divinae, iuxta illud ad Titum 3. Ut iustificati gratia ipsius, haeredes simus secundum spem vitae aeternae. Priorem beatitudinem appetit homo naturali et innato appetitu; ad posteriorem vero cum habeat solum capacitatem obedientialem, ideo non illam naturaliter appetit innato appetitu, quatenus supernaturalis est, sed tantum elicito. Prior coincidit cum fine ultimo naturali hominis; posterior vero idem est, quod finis eius ultimus supernaturalis. Cum autem Deus gratuita liberalitate supra naturae captum, et exigentiam homines ordinaverit ad illam beatitudinem supernaturalem, haud dubie potuit ab illa ordinatione sibi libera abstinere, et ad beatitudinem naturalem dumtaxat homines ordinare, eos creando in statu naturae pura. Si autem quaeras, in quo ea naturalis beatitudo consisteret? Respondeo, Theologos eam constituere in perfecta, et suavi contemplatione Dei, ut Auctoris naturae, quae non pertingeret quidem ad intuitivam, et claram eius visionem; sed esset dumtaxat cognitio eius abstractiva emendicata ex creaturis, maxime ex substantiis separatis, et spiritualibus. Illa autem contemplatio radix esset, et incentivum amoris naturalis Dei, et reliquarum virtutum naturalium, quarum naturaliter homo capax est, et quibus ea bona posset assequi, quae naturalem animae et corporis satietatem ingenitumque beatitudinis desiderium explerent.

Instant: Suavis illa, quaecumque esset Dei contemplatio, hominis animam non satiaret, exinde enim claram Dei visionem optaret; siquidem ex cognitione effectuum, excitatur naturale desiderium videndi causam: ergo illa contemplatio non esset hominis satiativa, nec consequenter beatificativa; subindeque dari non potest naturalis beatitudo. — Distinguo antecedens: ex tali contemplatione oriretur desiderium videndi causam, quod esset absolutum, et inquietudinem pariens, nego: quod esset conditionatum, et animi quietem non inturbans, concedo: appetitus enim videndi causam, visis effectibus, in eo tantum est absolutus, cui talis visio apparet possibilis: unde cum homini in puris naturalibus existenti non esset naturaliter nota possibilitas divinae visionis, quae supernaturalis est; inde sequitur, quod appetitus clarae visionis Dei conditionatus tantum esset, et inefficax. Inefficax autem volitio, seu velleitas, cum non moveat hominem ad assecutionem rei desideratae, etiam nec inquietudinem, aut anxietatem parit.

Urgent iterum: Visio beatifica est naturaliter debita creaturae rationali, utpote cum sit eius finis ultimus: ergo naturaliter ipsam homo appetit, nec eam homini denegare potest Deus, absque ipsius hominis culpa, et praesupposito peccato. Antecedens probant ex S. Augustino, qui frequenter reprehendit Pelagianos, maxime lib. 1. ad Bonifacium cap. 22. et lib. 1. contra Iulianum cap. 3. quod dicerent infantes nasci sine peccato originali, et tamen excludi a regno Caelorum, si morerentur absque baptismo: unde serm. 14. De Verbis Apostoli in Pelagium sic invehitur: Quare patrimonium regni Caelorum abripis innocenti? ubi est ista iustitia Dei? Dic quaeso quid offendit parvulus non baptizatus? nullum habere culpam? etc. Hic autem discursus non valeret, si non existimaret Augustinus beatitudinem aeternam esse ita homini connaturaliter debitam, ut ei non nisi propter culpam denegari possit: ergo, etc. — Respondeo 1. Antecedens adversariorum tum Scripturae, tum sanctis Patribus, affirmantibus beatitudinem aeternam non esse homini connaturalem, sed supernaturalem, et maximum divinae gratiae beneficium. Ideo David Regius non natura, sed gratiae illam tribuit Psal. 83. Gratiam, inquit, et gloriam dabit Dominus: et S. Paulus absolute pronuntiat: Stipendium peccati mors; gratia autem Dei vita aeterna in Christo Iesu Domino nostro; idest gratia per Christum collata. Unde S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 6. alludens ad locum Pauli 1. ad Timoth. 6. Quem nullus hominum vidit, nec videre potest, ait: Videri Divinitas humano visu nullo modo potest: sed eo visu videtur, quo iam, qui vident, non homines, sed ultra homines sunt. — Respondeo 2. Merito S. Augustinum carpere Pelagianos; arguit enim ex ordine iam statuto, secundum quem creatura intellectualis est ordinata ad finem supernaturalem, ut est possessio regni Caelorum, quod equidem nunc alicui denegari non potest, nisi ob ipsius culpam; quia non potest alicui poena infligi, nisi propter culpam: exclusio autem a gloria, supposita tali ordinatione, non potest non esse poena. Non loquitur autem Augustinus de statu naturae purae, in quo homo ad gloriam aeternam non ordinaretur.

Instant denique: Beatitudo naturalis nulla omnino esse potest: ergo omnis illa inclinatio, quam habet homo ad beatitudinem, oportet sit ad eam, quam supernaturalem appellamus. Probant antecedens ex eo, quod omnis beatitudo quatuor maxime conditiones debet complecti: scilicet, quod beatus nec possit offendi, nec falli, nec mori, nec anxius esse, sed securus de perseverantia sui status beatifici: at haec haberi nequeunt in statu naturae purae: ergo, etc. Hanc probant ex S. Augustino pluribus, maxime ex lib. 11. De Civit. Dei, cap. 25. ubi ait: Iustus non vivit ut vult, nisi eo pervenerit, ubi mori, falli, offendi omnino non possit: cumque sit certum, ita semper futurum. Hoc enim natura expetit: neque plane, atque perfecte beata erit, nisi adepta quod expetit. Minorem constabit ex Quaestione sequenti, in qua probabitur statum naturae purae non fore expertem mortis, miseriarum, et anxietatis de iactura, et amissione boni cuiuscumque possessi.

— Confirmat S. Augustinus Epist. 52. ubi cum dixisset:

Quantum est vanitas, quantaque insania, quantumque mendacium, hominem mortalem aerumnosam vitam mutabili spiritu, et carne ducentem, tot peccatis oneratum, tot tentationibus subditum, tot corruptionibus obnoxium in se ipso fidere, ut beatus sit: quando nec illud, quod habet in naturae suae dignitate praecipuum, idest mentem atque rationem, potest vindicare ab erroribus nisi Deus custos lux mentium? Concludit: Abiiciamus itaque, obsecro te, falsorum Philosophorum vanitates, et insanias mendaces: quia nec virtus nobis erit, nisi adsit ipse quo iuremur, nec beatitudo nisi custiat ipse, quo fruamur: et totum mutabile utique corruptibile nostrum, quod per seipsum imbecille, et aeterna miseriis est, dono immortalitatis, atque incorruptionis absorbeat: ergo nulla in terris est speranda felicitas.

— Nego antecedens: et ad maiorem illius probationis dico, quatuor praefatas conditiones ad beatitudinem desideratas, spectare beatitudinem non temporalem, sed aeternam; non huius vitae, sed alterius; neque naturalem, sed supernaturalem, a qua in perpetuum exulant anxietates mortis, et morbi formido: fatentur enim ipsimet Adversarii, duplicem distingui posse beatitudinem: unam imperfectam, quam decoloratiorem visione beatifica appellant S. Aug. Aliam vero perfectam, quae in ipsamet clara Dei visione, et fruitione consistit. Priorem, inquiunt ex Augustino, habebat Adamus in statu innocentiae, in quo videbat Deum non intuitive, sed tantum abstractive; posteriorem inde assecuturus, si in priori firmus, et immobilis stetisset. Cur ergo similiter nobis non licebit duplicem distinguere beatitudinem, perfectam unam et supernaturalem, aliam imperfectam et naturalem, ad quam tendere ac pervenire posset pura natura, et per quam promoveri posset ad illam supernaturalem et praestantiorem?

Reponent forsani. imperfectam illam beatitudinem, et decoloratiorem a se designatam, esse dispositionem ad praestantiorem, qualis non esset illa beatitudo naturalis a nobis exeogitata. — Verum, quid impedit quominus pariter dicamus hominem in puris naturalibus, aliquamdiu relinqui posse in statu illius beatitudinis naturalis, donec sine ullo suo merito, et ex pura Dei liberalitate, et gratia ad supernaturalem promoveatur, et transferatur: quemadmodum ipsi Adversarii contendunt Adamum potuisse relinqui aliquamdiu in statu imperfectae et decoloratioris suae beatitudinis supernaturalis, ut deinde accedente merito suo, transferretur ad perfectam, nempe Dei visionem intuitivam? Neque enim contendimus hominem in statu naturae purae constitutum necessario debere perpetuo in eo consistere; ita quod accedente Dei beneficio non posset ad praestantiorem et perfectiorem statum evehi: sed nobis sufficit, quod in eo aliquamdiu consistat, ut ille status non iudicetur impossibilis, — Ad confirmationem, et utramque S. Augustini sententiam dico, eum non loqui de naturali beatitudine, et statu hominis qui foret in natura pura, sed de praesenti statu naturae lapsae, deque perfecta beatitudine, ad quam per Dei gratiam ordinati sumus, et sine qua vere beati esse non possumus; quippe cum nunc maneamus obstricti peccato, gravibusque aerumnis, et poenis illis adiunctis urgeamur. Quod si S. Augustinus negare videatur aliam esse beatitudinem praeter aeternam, et supernaturalem, in cuius comparatione quaecumque alia beatitudo excogitanda, videtur esse sola miseria, dico eum loqui eo sensu, quod id quod summum et praestantissimum est, dicitur solum esse in tali genere, et caetera quae longe inferiora sunt, praeter illud nihil esse; et qualiter Deus in Scriptura sacra affirmatur solus esse: Nonne tu qui solus es? Ps. 11. reliqua autem entia praeter ipsum esse nihil; sic Isaiae 10. Quomodo stantes non sint, sic sunt corum, et quasi nihilum, et inane reputata sunt ei. Unde sicut entia creata, etsi respective ad Deum dicantur nihil, attamen in seipsis, pro suo modulo veram, et realem entis rationem sibi vindicant; sic illa beatitudo naturalis, quam homines possunt assequi in statu naturae purae, participaret pro suo modulo rationem beatitudinis, proportionatam scilicet homini in tali statu existenti, ex qua tandem ad praestantiorem ex Dei benevolentia promoveretur.

3. Obiectio petita ex amore Dei. — Obiciunt tertio: creatura rationalis institui non potest a Deo nisi cum voluntate ordinata ad Creatorem amandum, et diligendum amore casto, hoc est immediate, et tantum propter se: sed amor ille non potest haberi absque beneficio gratiae, ut innumeris locis indicat S. Augustinus: ergo, etc. — Distinguo maiorem: non potest sic creari, quin ordinetur ad amandum Deum amore naturali, vel supernaturali, concedo: amore tantum supernaturali, et qui sit perfecta charitas, nego. Itaque duplex distingui potest amor hominis erga Deum; unus quidem minus perfectus, et purae naturalis, quem naturae viribus, et cum providentiae connaturalis auxilio homo posset exercere: alter perfectior, et sublimior, quem non nisi auxilio Spiritus sancti elicere potest, quique dicitur perfecta charitas in cordibus nostris diffusa per Spiritum sanctum nobis donatum, quo non solum Deum diligimus, ut Auctorem naturae, et beneficiorum naturalium largitorem munificentum, sed etiam ut Auctorem gratiae, et nostrae salutis aeternam Opificem.

Instant, hanc distinctionem duplicis amoris Dei, naturalis, et supernaturalis, neque in sacris Litteris, neque in Conciliis, neque in sancto Augustino, aliisque sanctis Patribus ullum habere fundamentum, et vestigium: sed humanum prorsus esse figmentum, Aristotelicae Philosophiae beneficio excogitatum: ergo in Christianorum Scholis haec distinctio non est admittenda. — Nego antecedens, cuius falsitas apparet quantum ad omnes partes: Primo namque illius amoris naturalis Dei Scriptura sacra vestigium praebet, et argumentum; nam primo cap. ad Romanos, Apostolus affirmat non solum Philosophos naturali lumine rationis Deum cognovisse, sed et cap. 2. docet Gentes quae legem non habebant naturaliter fecisse quae legis sunt: atqui prima et summa lex naturali lumine significata, et hominum cordibus inscripta, est Deum omnium Creatorem esse diligendum: unde S. Bernardus lib. De diligendo Deo: Clamat, inquit, intus innata, et non ignota ratione iustitia, diligendum esse illum cuius nos totos esse, et cui totum debere non ignoramus. Si enim possunt homines naturaliter cognoscere Deum rerum omnium Creatorem, Auctorem sui esse, Parentemque optimum, et benefactorem liberalissimum, valde connaturale est, quod etiam illum possint amore naturali prosequi; adeo enim natura inclinat ad parentum et benefactorum dilectionem, ut humanum sensum, et rationem exuisse videantur apud omnes, etiam Barbaros, qui secus faciunt. Unde merito S. Paulus cap. 1. ad Rom. pronuntiat, Gentiles illos qui Deum naturaliter agnoverunt, fuisse eo ipso inexcusabiles, quod ipsum non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, et servierint potius creaturae quam Creatori. Cultus autem Dei praecipue in eius amore consistit, iuxta illud sancti August. Epist. 120. Pietas cultus Dei est, nec colitur ille nisi amando: ergo censet Apostolus, Gentiles debuisse Deum amore naturali prosequi. — Quod vero ad Concilia spectat, etiam evidens illius distinctionis praebent argumentum: imprimis quidem Arausicanum secundum can. 25. et Trident. Sess. 6. Can. 3. dum videlicet definiunt auxilium Spiritus sancti necessarium esse ad diligendum Deum, non quomodocumque, sed sicut oportet ad salutem, vel sicut oportet, ut iustificationis gratia conferatur: limitatio enim illa, sicut oportet ad salutem, frustra poneretur, si nullus alius amor Dei esset possibilis nisi perfectus et supernaturalis, qui ad salutem et iustificationem perducit. Ergo, etc. Hoc ipsum sancti Patres sufficienter indicant, ut constat tum ex laudato S. Bernardo, tum pariter ex S. Augustino lib. 6. Contra Iulianum cap. 10. ubi de parvulis sine baptismo morientibus sic loquitur: Si hoc eis non erit malum, excludi scilicet a regno coelorum, non ergo amabunt regnum Dei ut innocentes imagines Dei. Si autem amabunt, et tantum amabunt quantum innocentes amare debent regnum eius a quo ad ipsius imaginem creantur: nihilne mali de hac ipsa separatione patiuntur? Quibus verbis affirmat parvulos illos a gloria licet exclusos solisque naturae viribus relictos, amaturos esse Dei visionem, et habituros dolorem quod in perpetuum illa privari debeant; non enim de Dei amissione, et iactura dolerent, nisi eum amore prosequerentur; quis autem dixerit infantes illos poena damni addictos, omnibusque proinde caelestibus donis spoliatos, amore supernaturali terreant in Dei pulchritudinem videndam? Restat ergo ut ipsorum amor erga Deum sit pure naturalis. Adde quod in damnatis Baii propositionibus haec erat num. 32. Distinctio illa duplicis amoris, naturalis scilicet quo Deus amatur ut luctor naturae, et gratuitus quo Deus amatur ut Beatificator, vana est, et commentitia ad illudendum sacris Litteris, et plurimis veterum testimoniis excogitata: ergo duplicem illum Dei amorem denegare, Catholicum non sapit.

Urges: Amor Dei, sine quo creatura rationalis formari nequit, vel saltem quin eum habeat in sua potestate, non potest esse alius quam quo Deus amatur propter Deum: si enim propter aliud quippiam Deus diligatur, non erit ille verus et castus amor Dei quem per Deum assequi cupit: nam, ut inquit S. Augustinus in Psal. 77. Qui propter beneficia terrena Deum quaerunt: non utique Deum, sed illa quaerunt, quia eodem modo timore servili, non liberae dilectionis Deus colitur: sic ergo Deus non colitur: hoc enim colitur quod diligitur: atqui talis amor castus et rectus non potest haberi sine vera et proprie dicta gratia Dei, ut docet idem Doctor serm. 15. De verbis Apostoli. cap. 11. et lib. 6. contra Iulianum cap. 3: ergo, etc. — Nego minorem; neque enim impossibilis foret aliqualis Dei amor propter se in statu naturae purae, qualis nunc in statu naturae corruptae possibilis esse viribus liberi arbitrii demonstrabimus in tertium sent. Neque etiam sequitur omnem amorem Dei qui non est pure propter ipsum esse vitiosum et inordinatum, ut ibidem probabimus, tum ex Scriptura, qua saepius hortatur homines ad Deum amandum et colendum propter eximia ipsius erga nos beneficia; non autem hortatur ad amorem vitiosum et impurum: tum ex Conciliis, et Patribus, qui talem etiam Dei amorem commendant; tum demum, quia si non posset recte amari Deus, nisi propter se, nihilque aliud beneficeretur, nisi quod ex tali amore procederet, sequeretur nullam esse aliam virtutem praeter charitatem; quod manifeste pugnat in ipsam Scripturam sacram, et sanctorum Patrum doctrinam. — Id auctoritate S. Augustini respondeo ipsum praefatis verbis intelligendum esse de eo, qui sic affectus esset, ut Deum non amaret, si illa beneficia non concederentur; quasi Deus foret indignus amore, nisi esset beneficus; quae sane voluntatis affectio, et aestimatio, vitiosa omnino est et inordinata. Vel intelligendus est de illo, qui Deum sic amat propter eius beneficia, ut potiorem habeat rationem beneficiorum, quam ipsius Dei, quem illis quodammodo postponit, iuxta id quod ipsemet Augustinus in eundem Psalmum 77. loquitur; Rectum cor, inquit, cum Deo est, quando propter Deum quaerit Deum.... In corde autem non recto cum Deo est ubi ea potius diligit, propter quae Dei adiutorium requirit.

Instabis rursus: Praecipuus Pelagii error fuit, quod assereret aliquem purum, et castum Dei amorem haberi posse naturae viribus. Unde gravis inter ipsum et Catholicos fuit concertatio, ut testatur S. Augustinus lib. De gratia et libero arbitrio, cap. 18. dicens: Unde et in hominibus charitas Dei, et proximi, nisi ipso Deo? Nam si non ex Deo, sed ex hominibus, dixerunt Pelagiani: si autem ex Deo, dicimus Pelagianos. Unde et lib. De natura, et gratia, cap. 2. dicit eos, qui de Christo nihil audiverunt, quique solum credere possunt in Deum sui auctorem, et recte vivendo eius implere voluntatem, neque hoc tacere posse absque gratiae Christi beneficio: Si cui, inquit, hoc fieri potuit, aut potest, hoc et ego dico, quod de lege dicit Apostolus: ergo gratis Christus mortuus est. — Respondeo, S. Augustinum ibidem loqui de dilectione, et bonis operibus conducentibus ad beatitudinem supernaturalem; nam initio capitis libri mox citati dixerat: Natura humani generis, ex illius unius praevaricatoris cumule procreata, si potest sibi sufficere ad implendam legem perficiendamque iustitiam, de praemio debet esse secura, hoc est, de vita aeterna: etsi in aliqua gente, aut aliquo superiore tempore fides ei latuit sanguinis Christi. Adde quod Pelagius maxime negabat gratiam necessariam, non ad opera tantum moralia, et honesta, sed ad supernaturalia, quibus ad felicitatem aeternam promovemur: adeoque S. Augustinus ibi non loquitur de prioribus operibus solis naturae viribus eliciendis, sed de posterioribus, quae fieri non possunt absque gratiae auxilio.

Urgebis insuper: Gentiles Philosophi etiam agnoverunt amorem quo, naturali lumine Deus cognitus, ut omnium Iustor, diligendus est, non posse hominibus inesse absque beneficio, et gratia ipsius Dei. ut pluribus testatur S. Augustinus, maxime lib. 8. De Civit. cap. 5. et 10. et lib. 4. Contra Iulianum, cap. 3: ergo in statu naturae purae nullus Dei amor posset hominibus inesse. — Respondeo. Philosophorum sensum eum fuisse, ut voluerint amorem illum et Philosophiam, ac sapientiam, aliasque egregias hominis dotes non posse quidem haberi sine Dei beneficio; non quidem ordinis supernaturalis, nam ipsimet Adversarii aperte fatentur Philosophos Ethnicos nihil omnino de elevatione naturae ad statum supernaturalem disseruisse, aut cognovisse; sed ordinis naturalis, emendicati scilicet ab illa speciali. Dei providentia, quae non excedit eiusdem ordinis limites, quaeque non transcendit Philosophorum captum. Hoc igitur sensu apud Augustinum lib. 8. De Civit., cap. 5. dixerunt: Verbon, Donum, et rerum auctorem, et veritatis illustratorem, et beatitudinis largitorem: et ab illo nobis esse et principium naturae, et veritatem doctrinae, et felicitatem vitae, quae in eius cognitione, et amore praecipue consistit: et lib. 4. Contra Iulianum, cap. 3. etiam dixerunt: Veras virtutes non esse nisi, quae menti quodammodo imprimuntur a forma illius aeternae immutabilisque substantiae, quae est Deus. Nec refert, quod ibidem S. Augustinus, et alibi saepius dixerit gratiam eiusque suavitatem nobis a Deo donari debere, ut eum diligamus: intelligit enim, ut diligamus perfectius quam Philosophia doceat, et sola vires naturales praestare possint: qua ratione etiam gratiam requirit, ut patientiam aliasque virtutes perfectius exerceamus, iuxta id quod ait lib. 22. De Civit., cap. 22. Ad hoc me omnino quosque in his malis adiuvet gratia, ut quanto fideliore, tanto fortiore corde toleremur: ad quam rem etiam Philosophiam prodesse dicit docti huius saeculi, quum Diis quibusdam paucis, ut ait Tullius, rem dederint, aut hominibus ab eis, ut datum est donum maius, quod potuit dari.

Instabis denique S. Augustinum pluribus docere omnem amorem creaturae rationalis esse charitatem, vel cupiditatem; quia nimirum necessarium est creaturam rationalem in omni actione voluntaria tendere in Deum, vel in creaturam, ut in alterutro ultimo quiescat: si in Deo, charitas est: si in creatura, cupiditas. In hac autem divisione nullam aliam charitatem agnoscit S. Augustinus nisi quae diffunditur in cordibus nostris per Spiritum sanctum, neque aliam cupiditatem, nisi qua creatura rationalis vitiatur, et ab ultimo suo fine exorbitat: sed haec doctrina falsa esset si daretur aliquis amor Dei naturalis, qui sub illa charitate divinitus infusa non comprehenderetur, non esset enim revera cupiditas. - Respondeo. S. Augustinum ibi sumere charitatem non stricte et proprie, pro amore Dei, quo solum propter se, et super omnia diligitur, et quatenus charitas opponitur cupiditati; sed late, pro amore boni et honesti. quo honestum est, quo sensu lib. 2. ad Bonifacium. cap. 1. ait: Quid est boni cupiditas, nisi charitas? His adde quod non obstantibus testimoniis S. Augustini a Michele Baio circa hanc propositionem confirmandam productis, damnata fuit a summis Pontificibus laudatis haec Baii propositio num. 37. Omnis amor creaturae rationalis, aut vitiose est cupiditas, qua mundus diligitur, quae nobis prohibetur: aut laudabilis illa charitas, qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur. Quocirca non est, quod illius Sequaces hanc eamdem propositionem denuo nobis obtrudant.

1. OBIECTIO PETITA EX VIRTUTIBUS, ET OPERIBUS MORALITER BONIS. — Obiciunt 1. Implicat naturae rationalis status ille, qui et peccatum excludat. et adiunctam habeat impotentiam acquirenda rectitudinis. et iustitia, ac virtutis exercendae: sed status pure naturalis peccatum excludit. ut supponitur, et adiunctam habet impotentiam illam: ergo status ille implicat. Probant minorem ex S. Augustino docente pluribus regulas cuiuscumque rectitudinis, et virtutis comparanda in Deo existere: in quo cernendum est quidquid verum de virtutibus cernitur, ut affirmat lib. 2. De libero arbitrio, cap. 12. 13. 14; unde fit ut animus non possit esse sapiens, iustus. bonus, sed tantummodo distortus, ac pravus, nisi incommutabiles illas regulas sapientia. iustitiaque diligat, ut ait ibidem cap. 19. Hinc lib. 1. Retract., cap. 9. ubi refert et approbat quae scripserat lib. 2. De libero arbitrio, ait: Non solum magna, sed etiam minima bona esse non posse nisi ab illo a quo sunt omnia bona: hoc est a Deo, et per donum gratiae. ut significat verbis immediate praecedentibus. Hinc subdit: Virtutes quibus recte vivitur, magna bona sunt: potentiae vero animi, sine quibus recte vivi non potest, media bona sunt... Quare abundantia, et magnitudo bonitatis Dei non solum magna, sed etiam media, et minima bona esse praestitit: magis laudanda est largitas eius in magnis (idest virtutibus) quam in mediis, qualis est voluntas, et animi facultates: quibus indicat Deum gratiam maiorem nobis conferre donando virtutes, quam contulerit conferendo facultates animi; adeoque virtutes non conferri nisi per gratiam supernaturalem. — Respondeo 1. Negando minorem, et ad eius probationem dico primo, S. Augustinum in nullo ex locis ab Adversariis citatis affirmare regulas virtutum non posse nisi in Deo cognosci, licet in illo perfectissime eluceant, meliusque, et evidentius eorum cognitio ex eo habeatur, quam ex creaturis. — Dico 2, nullibi etiam asserere Dei gratiam ita esse necessariam ut sine illa virtutum regulae nec cognosci, nec inquiri possint: neque id colligitur ex laudatis verbis lib. 1. Retractationum; ibi namque S. Augustinus loquitur, ut etiam pluribus assolet, de virtutibus ad vitam aeternam promerendam conducentibus, quas ideo solas veras esse virtutes docet. ad quas eliciendas maxime gratia requiritur, ut indicat lib. 1. Contra Iulianum, cap. 3. Si ad consequendam veram beatitudinem, inquit, quam nobis immortalem fides, quae in Christo est vera, promittit, nihil prosunt hominis virtutes; nullo modo vere possunt esse virtutes. — Dico 3. quod illis aut similibus verbis non intendat S. Augustinus gratiam esse ita necessariam ad virtutes comparandas, et exerendas, ut ea deficiente non possit homo ullam virtutem moralem elicere: ipse namque constantissime affirmat, ut alias fusius probabimus, plures homines etiam in statu naturae lapsae extra statum gratiae sanctificantis, imo et fidei. opera iustitiae, et virtutis exercere: sic enim disertissime de operibus infidelium a gratia Christi alienorum loquitur lib. De Spiritu et littera, cap. 27. et 28. Quaedam facta infidelium, et a gratia Christi alienorum sunt, quae secundum iustitiae regulam non solum vituperare non possumus, sed etiam merito, recteque laudamus. Et quamvis dicat opera illa si bene discutiantur vix habitura debitam iustitiae laudem. subdit: Non esse tamen ita deletam in animo imaginem Dei terrenorum affectuum labe, ut nulla in ea velut extrema lineamenta remanserint; unde merito dici possit etiam in impietate vitae suae facere aliqua legis, vel sapere. Additque tertio: sicut non impediunt a vita aeterna iustum quaedam opera naturae viribus elicitia, dummodo fateatur Iulianus esse illa sterilia ad vitam aeternam: et ea omnia, quae ad eam perducunt, nonnisi a Deo Patre per Iesum Christum cum sancto Spiritu inspirari. Sed certum est, quod non esset infirmior homo in natura pura, quam in natura lapsa: ergo similiter posset in statu naturae purae sine gratia sanctificante et fide, aliqua iustitiae et virtutis opera exercere.

Instabis: Sanctus Augustinus ibidem contra Iulianum probat virtutes extra fidem et gratiam comparatas non esse veras virtutes: ergo falsae sunt. et ementitae, adeoque nullum bonum morale, nullaque virtus in statu naturae purae gratiae experte posset exerceri. — Respondeo S. Augustinum loqui comparative, non absolute, ita quod velit virtutes extra gratiam comparatas non eamdem habere perfectionem tantamque vim ad instaurandam hominis integritatem, et felicitatem quam habent christianae virtutes, quibus vetus homo noster de die in diem exuitur, ut novus induatur, quibusque ad aeternam felicitatem, et salutem promoveamur. Quod cum facimus, inquit ibidem, idem veras virtutes habemus quia verum est propter quod facimus, idest naturae nostrae consentaneum ad salutem et felicitatem; non enim absurde virtus definita est ab iis qui dixerunt: Virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. Bene dixerunt: sed quid sit consentaneum liberandae ac beatificandae naturae mortalium nescierunt. — Ecce in quo ponat S. Augustinus virtutis veritatem, quod naturae sit ad salutem, et veram felicitatem consentanea, seu, qual consentanea sit liberandae ac beatificandae naturae.

Alias rationes ex humani corporis miseria, concupiscentia, etc. petitas, abiiciunt, et urgent Adversarii, sed ne fusior sit praesens Quaestio, eas referet et refellet.

Praesens Quaestio praecedentis nedum necessaria est consecutio, sed etiam explanatio et confirmatio: qui enim possibilitati status purae naturae adversantur, omnem movent lapidem, ut eam oppugnent. Impugnant autem validissime tribus capitalibus argumentis, petitis Tum a naturalibus malis, ut sunt morbi, dolores, aliique corporum defectus; Tum a concupiscentia, quae perpetuum rationi bellum movet. eique repugnat; Tum ab ignorantia, quae substracta boni, malique cognitione, voluntatis facultatem ligat ne in huiusmodi obiectis exerceatur. Cum autem haec nec abesse posse putent a natura rationali sine gratia, nec adesse sine peccato, ut innumeris sancti Augustini testimoniis suaderi videtur, ideo impossibilem esse putant statum illum, quo tum gratia, tum peccatum ab ea natura excludantur: adeoque statum naturae pure censent esse fictitium ac chimericum.

Ut autem omnes has ab eis propositas ambages, et difficultates facilius solvamus, ae naturae purae status possibilitatem evincamus et confirmemus,

Notandum 1. Corporis et animae calamitates et miserias, duplicem sortiri posse rationem: Vel enim puri sunt, ac simplices ipsius naturae deficientis et corruptibilis defectus et appendices: Vel sunt poenae a Deo criminum vindice ob primi Parentis peccatum singulis eius posteris irrogata, ut censent communiter omnes Theologi; quibus repugnant Adversarii, docentes nullam poenam quantumvis exiguam inferri posse naturae innocentis; contenduntque S. Aug. non minus levissimas, quam gravissimas poenas innocentibus infligendas, a divina potestate et aequitate submovere; neque loqui Augustinum de poena ut poena est, sed ut malum: et eum velle malum infligi non posse, nisi sub ratione poenae, seu non posse non esse poenam: denique eum contendere huiusmodi miserias non posse nisi peccatoribus infligi. Ecce caput et synopsis primae difficultatis: unde concludunt, Divinam legem aeterna veritate sancitam nullo pacto sinere, ut Deus creaturam sine ulla culpa miseram faciat; hoc enim, inquiunt, non esse Domini, sed Tyranni: ex quo fit ut hoc tam impossibile sit quam Deum non esse Deum.

Notandum 2. Concupiscentiam usurpari posse dupliciter: nimirum vel pro potentia concupiscendi, vel pro motu sive actu illius potentiae. Rursus utrumque tripliciter potest accipi: Primo quidem late pro potentia, vel actu appetendi quodcumque bonum, sive spirituale sit, sive materiale et sensibile; quo sensu idem est ac voluntas, vel actus volendi. Secundo strictius, pro potentia, vel actu appetendi tantum sensibilia; et sic est idem ac appetitus sensitivus, vel actus eiusdem facultatis appetentis ea quae naturae conveniunt, aut necessaria sunt, nee honesto repugnant. Tertio denique strictissime, pro motibus illis inordinatis appetitus sensitivi, non solum recte rationis dictamini, sed etiam voluntati recta et iusta cupienti repugnantis, et eam ad prava allicientis, ac pertrahentis, Primo, et secundo modo sumpta concupiscentia est naturalis quaedam perfectio nobis a Deo indita; est enim ipsamet voluntas, vel eius actus quibus bonum anima appetit, et prosequitur ea, quae naturalem perfectionem, ipsius naturae conservationem spectant. — Nec refert, quod possit erumpere in actus malos et turpes: exinde enim non minus secundum se est perfectio naturalis: sicut enim absurdum esset existimare vitam, et sensum, et intellectum non esse naturales perfectiones nobis a Deo concreatas, propterea quod intellectus possit ad falsum declinare, et sensus possint deludi circa obiecta sensibilia, et vita per mortem possit desinere: ita pariter absurdum esset negare potentiam appetendi esse naturalem perfectionem a Deo concessam, eo quod possit in motus vitiosos, et rationi rebelles prorumpere. Tertio vero modo sumpta concupiscentia, non est perfectio naturalis, sed defectus naturae per peccatum vitiatae.

Notandum 3. Ignorantiam (quae est carentia illius cognitionis quam homo natus aptus est habere) maxime distingui triplicem: nimirum Invincibilem, Crassam, et Affectatam. 1. est qua rem aliquam ignoramus, quam scire vel non tenemur, vel non possumus. 2. est qua parum aut nihil diligentiae ad rem sciendam adhibemus, quam tamen scire tenemur. 3. est qua aliquis spontanee ea vult ignorare quae scire tenetur, ut liberius peccet: puta si quis scire nolit quo die sit ieiunandum, ut liberius vacet epulis. Prima excusat a toto, secunda a tanto, tertia accusat, nullatenus excusat. Prima totam tollit malitiam; secunda partem malitiae; tertia ipsam auget, non quidem secundum gradum, quia cum ignorantia voluntarium minuat, actio ex tali ignorantia facta minores habebit gradus malitiae, quam si ex perfecta scientia fieret: sed dicitur malitiam augere, quia operationi prohibitae addit affectionem talis ignorantia. Hic autem sermo est de ignorantia invincibili iuris naturalis, ex qua (ut docere videtur S. Augustinus) infinita a hominibus, etiam subinde sanctis, peccata proficiscuntur; et cum qua damnata hominis natura nascitur; qua idcirco tam contraria est naturae rationali, ut quidquid ex ea oritur, hominem culpae reum faciat. Non potest ergo fieri, inquiunt Adversarii, ut homo creetur in statu naturae purae, in quo esset talis ignorantia, cuius horrendae tenebrae tegari nequeunt, nisi per illustrationem gratiae. Tria itaque in praesenti quaestione sunt discutienda: nimirum quod miseriae corporis non ita sint poenae peccati, ut etiam esse non possint simplices naturae effectus, adeoque possint esse in statu naturae purae. Secundo quod etiam in eo statu vigere posset concupiscentia. Tertio quod etiam in illo statu possent homines ignorantia laborare.

Conclusio prima. — Homo in statu naturae purae constitutus morti. et morbis, ceterisque corporeis miseris subiacere posset. Haec est Doctoris in 2. dist. 10. q. unica n. 3. ubi concedit, quod licet primus Parens stante innocentia divino beneficio esset immortalis, tamen ex naturae suae constitutione potuisset mori: non quidem ab extrinseco, sed ab intrinseco; quia nempe homo in statu innocentiae erat eiusdem naturae sicut est modo. quantum ad substantiam, et qualitates connaturales. Ergo sicut modo habet partes contrarias, ex quarum mutua actione et pugna deficere potest, ita etiam in statu innocentiae potuisset mori, nisi per esum ligni vitae ipsius natura ex integro fuisset restituta; et consequenter censet Doctor multo magis hominem fore mortalem in statu naturae purae. — Ipsi concinit S. Thomas in 2. dist. 18. q. 1. art. 2. his verbis: Poterat Deus a principio, quando hominem condidit, etiam alium hominem ex limo terrae formare, quem in conditione suae naturae relinqueret, ut scilicet mortalis, et passibilis esset, et poenam concupiscentiae ad rationem sentiens; in quo nihil naturae humanae derogaretur, quia hoc ex principiis naturae consequitur. Non tamen iste defectus in eo rationem culpae, aut poenae habuisset, quia non per voluntatem iste defectus causatus esset. Quibus verbis nostram assertionem aperte edocet.

Probatur conclusio: primo quidem auctoritate S. Augustini lib. 6. De Genesis ad litteram cap. 25. ubi cum dixisset: Corpus Adami ante peccatum, et mortale erat quia poterat mori, et immortale quia poterat non mori: aliud est enim non posse mori, sicut quasdam naturas immortales creavit Deus; aliud est autem posse non mori, secundum quem modum primus creatus est homo immortalis, quod ei praestabatur de ligno vitae, non de constitutione naturae; subdit: Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis autem beneficio Conditoris, etc. Quibus aperte indicat hominem ex natura sua revera fuisse mortalem, etiam in statu innocentiae. Ergo multo magis mortalis esset in statu naturae purae.

Probatur 2. ratione: Si homo ex natura sua immortalitatem corporis exigeret, maxime vel ab intrinseco, vel ab extrinseco; nimirum, vel ex principiis suis constitutivis, vel propter singularem curam, et providentiam Dei ab omni corruptione hominem servantis: sed ex neutro capite repeti potest naturalis hominis immortalitas. Non quidem ab intrinseco, si enim corpus hominis intrinsecus esset immortale, non esset compositum ex elementis, nec capax animae vegetativae, et sensitivae, quoniam haec assiduam pugnam, consumptionem, et defectum important, quamobrem nec idoneum esset animae rationalis domicilium; haec enim vitae sensitivae et vegetativae operationes supponit. Non etiam ab extrinseco; huiusmodi enim immortalitas non naturali modo, sed praeternaturali ordine, et speciali quadam atque extraordinaria ratione contigisset homini; adeoque non fuisset ei connaturalis, sed supernaturali tantum via ei accidisset. — Deinde, si immortalitas corporis naturae humanae fuisset connaturalis, haud congrue Deus eam homini promisisset tamquam ipsius obedientiae premium, mortemque frustra fuisset comminatus velut iustam inobedientiae poenam; etenim propter peccatum quae naturalia sunt homini nec ablata sunt, nec diminuta; siquidem etiam in daemonibus naturalia integra perseveraverunt: sed Deus Protoparentibus immortalitatem spoponderat in eorum observantiae et obedientiae praemium, mortemque fuerat interminatus, si perduelles existerent: ergo signum est immortalitatem non fuisse homini connaturalem; adeoque hominem de natura sua esse mortalem. — Denique, id non est debitum naturae hominis, quod est praeter naturalem eius constitutionem: sed immortalitas corporis non est secundum naturam hominis: est enim homo, secundum naturam, corpus mixtum, vivens, et sentiens: quod autem tale est, etiam secundum naturam habet ut sit corruptibile, adeoque posset aliquando corrumpi; igitur numquam mori, et corrumpi, non est secundum naturam hominis: nec illa potentia non moriendi naturaliter est debita homini: et consequenter homo ex natura sua mortalis erat. et corruptibilis, etiam in statu innocentiae, adeoque multo magis mortalis fuisset in statu naturae purae.

Idipsum etiam probatur de miseriis corporis: idque ex S. Augustino, qui primam videtur haesisse in determinando an ex hypothesi, quod Adam non peccasset. ipsius filii. et posteri nati fuissent cum ignorantia, concupiscentia, infirmitate virium, doloribus, atque aliis id genus incommodis: ergo falsum est, quod aiunt Adversarii, esse tamquam dogma per universa latifundia sanctissima Augustini doctrina sparsum; quod a primordiis susceptae Catholicae Religionis usque ad ultimum halitum sine fluctuatione docuit, nempe quod sub Deo iusto, omnipotente, ac bono creaturam rationalem nullo modo posse tot tantisque miseriis, ex quibus pure naturae status quasi confectus est, cruciari, nisi eius culpa mereatur. Falsum pariter hanc doctrinam esse basim capitalem, cui praecipua pars illius, quam August. adversus Manichaeos Pelagianosque struxit moles incumbit, quae si subtrahatur, impossibile fit tueri doctrinam contra illas pestes traditam. — Probatur antecedens ex lib. 1. De peccatorum meritis, et remissione cap. 37. ubi non audet definire, an eadem futura fuisset corporis infirmitas, et mediocritas in infantibus, si Adam non peccaret: unde coniiciendo tantum ratiocinatur et infert, vel supplendam esse divinitus staturam, ut factum est in Eva: vel augendam virtutem motricem, eiusque organa roboranda, ut hoc possent infantes nati, quod recentes faciunt ab ovo pulli excussi: quo dato tantum adhuc restaret in infante miseriae, quantum deesset perfectionis debitae. et cum tempore acquirendae. Miror, inquit, si primi homines non peccassent, utrum essent tales filios habituri, qui nec lingua, nec manibus, nec pedibus uterentur. Nam propter uteri capacitate fortasse necesse fuerit parvulos nasci, quamvis cum exigua sit pars corporis, non tamen parvulam Deus viro coniugem fecit, quam aedificavit in mulierem. Inde, et eius filios poterat omnipotentia Creatoris mox editos grandes protenus facere. Sed ut hoc omittam, poterat certe, quod multis etiam pecoribus praestitit, quorum puli quamvis sint parvuli, neque accedentibus corporis incrementis, etiam mente proficiant, quoniam rationabilem animam non habent; tamen etiam minutissimi, et currunt, et motus agnoscunt: nec sugendis uberibus cura admoverint aliena, sed ipsi in maternis corporibus loco abdito posita mirabili facilitate noverunt. Hoc ipsum autem quam incertum iudicet quamque trepido, et fluctuanti animo definiat, satis ostendit non solum ipsa orationis species, sed etiam verba, quae praemiserat dicens: quanquam etiam ipsa tanta carnis infirmitas nescio quid poenale demonstrat; quibus constat S. Augustinum pro certo non habere miserias corporis esse tantum peccati effectus, et appendices. — Quod autem haec fuerit ipsius mens, non solum ex dictis liquet, sed etiam aperte constat ex commentario Ludovici Vives ad cap. 13. lib. 3. De Civit. Dei ubi ait: Hic quaerunt quales hominibus, si nihil commisissent, nati fuissent liberi. Augustinus autem dubium ingessit de Baptismo parvulorum (hoc est de peccatorum meritis diu pellantur nascituros fuisse parvulos, sed statim ad perfectam staturam perventuros: Hic parvulos editum iri in lucem; memet non haec totius corporis infirmitate, sed robustos statim futuros, et sicut agnos, et pullos gallinaceos videmus confestim ingressuros secuturosque matrem. Prius illi sensu, et mente praeditos gignunt infantes accessuros: hi dicunt cum corpore ut nunc cernemus. Augustinus dubium ut invenit, illic reliquit. Nihil ergo certo hac de re determinavit: adeoque ipsi non adversantur, qui alterutram partem eligunt. et tuentur. — Quod autem dubius hic protulit Augustinus, alibi constanter asseruit. non omnem videlicet rationem infligendi malum creaturae rationali esse peccatum: nam libro 2. De peccatorum meritis cap. 33. et 34. decretum illud in sudore cultus tui, et cum dolore paries, ante remissionem ait esse supplicium peccatorum: post remissionem autem esse certamina exercitationesque iustorum: et ipsam quoque mortem relictam nobis esse post remissionem, ut magnus timor eius a proficientibus superetur. Censet igitur Augustinus in eiusmodi malis separari posse rationem poenae a ratione mali; posseque incommoda illa in homine reperiri, nec tamen esse peccati poenas.

Reponit Notator lib. 2. cap. 19. Tam magna bona esse, quae procedunt ex tolerantia malorum, ut merito contemni debeant, si etiam iustus aliquid huiusmodi poenalium molestiarum sine culpa patiatur. — Contra; falsum est ergo, quod alibi asseruit, malum infligi non posse creaturae rationali, nisi sub ratione poenae seu non posse non esse poenam; si enim adulti iam iustificati, salva Dei iustitia, huiusmodi poenales molestias patiantur, quando fructuosus esse potest cum illis conflictus, unde nascatur seges virtutis. et gloriae maioris; quidni pariter in statu naturae purae idem contingere posset, nimirum, ut iuxta seriem naturalis providentiae. et per auxilia naturalis ordinis, homines corporis, et animi molestiis subditi, exinde magnam virtutis moralis segetem possent comparare? Confirmatur ex eo, quod ibidem affirmat, bonum aliquod naturae innocentis debitum posse ad tempus differri; quando videlicet contingit dilatione maius fieri: et huius assertionis auctorem S. Augustinum allegat, dum ea ratione defendit aequitatem consilii, quod iniit Iosephus in Aegypto, quando fratres suos initio in eas redegit angustias, quas Scriptura narrat. Non enim, inquit, fuisse congruum passionem eorum in toto illo tempore, quo turbantur, ad futuram gloriae exaltationis, quae in eis fuerat revelanda fratre cognito. Quid igitur mali esset, si creatura rationalis in statu naturae pura existens, aliquo tempore miseriis premeretur, et sibi debito bono careret, ut melius inde beneficium aestimaret, quando intelligeret ex quanta miseria Deus ipsam liberasset, quantumque ei bonum contulisset? Nam, ut dicatur possibilis status pure naturalis non est necesse, ut sit perpetuus: sed nobis sufficit, ut saltem pro aliquo tempore concedatur possibilis; erit autem, si aliqua possit esse boni etiam debiti dilatio: nam hoc quoque modo mortalem fuisse Christum absolute dicimus, etiamsi debita illi esset, et statuto tempore concedenda immortalitas.

Probatur 2. Quod S. Augustinus constanter asserat Deum posse citra hominis culpam ipsi temporales poenas infligere, idque sine ullo divinae sua iustitiae, et aequitatis praefudicio. Quod evinco maxime ex commentario in Psalmum 70. ubi Augustinus sic loquitur: Multum miror Dei amor, et timor; timor Dei quia iustus est; amor quia misericors est: quis nam ei diceret, quid fecisti, si damnaret iustum? Quanta ergo misericordia ut iustificet iniustum? Loquitur autem S. Augustinus de damnatione non proprie sumpta, iuridica, et punitiva: illa enim implicat, ex hypothesi quod sit innocens is qui damnari supponitur; sed intelligitur de inflictione malorum, quae damnatis in poenam imponuntur: ita quod Deus illa iustis possit infligere; esto non in poenam: ergo haec malorum inflictio necessario peccatum non supponit.

Reponit Notator huius assertionis auctor lib. 3. cap. 16. Primo quidem S. Augustinum loqui de iustis prout sunt in praesenti vitae statu, in quo propter originalis culpae meritum, Deus potest illos damnare, hoc est non impedire ne in peccatum, et damnationem labantur; cum enim Deus iustificatis hominibus perseverantiam gratuito conferat, dici potest illos damnare quando negat illud perseverantiae donum, ex cuius negatione sequitur peccatum mortale, et inde aeterna damnatio; hoc autem donum, inquit, Deus denegat interdum ratione contracti originale peccati. — Contra primo: haec interpretatio omnino ridicula est, et a mente S. Augustini aliena: ad quid enim necesse est supponere originale peccatum ut Deus possit homini donum perseverantiae denegare; et donum denegare etiam ante peccatum originale? Numquid non permisit labi Angelos amissa perseverantia; in quibus tamen nullum praecesserat originale peccatum? Secundo, haec interpretatio directe militat in Concilium Tridentinum, affirmans sessione 5. Canone 5. et sextae cap. 11. etc. in baptizatis nihil prorsus esse, quod eos ab ingressu coeli removeatur: et poenam temporalem totam semper in baptismo remitti: et nihil esse damnationis iis qui vere consepulti sunt cum Christo per baptisma in mortem. An non enim multum manet damnationis summaque poena removens ab ingressu coeli, si post baptismum remaneat adhuc illud originalis peccati meritum, quo tollitur auxilium ad perseverandum, hoc est, quo salus sit impossibilis? Tertio denique haec explicatio etiam aperte pugnat in S. Augustinum, qui pluribus affirnat. maxime vero lib. 1. De peccatorum meritis cap. 37. in baptizatis remanere quidem concupiscentiam, sed hoc operari baptismum, ut non obsit mortuo quae inerat nato. Et lib. 2. cap. 4. ait eam remanere ad agonem. Deletis, inquit, peccatis omnibus, soluto etiam reatu, quo cunctos originaliter detinebat, ad agonem interim manet, non sibi ad illicita consentientibus nihil omnino nocitura. Et cap. 28. Hanc autem lex percussit. inquit, quam etiam peccatum appellat Apostolus ad Roman. 6. non sic manet in membris eorum, qui ex aqua, et spiritu renati sunt, tamquam non sit eius facta remissio, ubi omnino plena et perfecta fit remissio peccatorum, omnibus inimicitiis interfectis quibus separatebantur a Deo: sed manet in vetustate carnis tanquam superatum, ac peremptum, si non illicitis consentientibus quodammodo resuscitetur. Quomodo autem fieret plena remissio si remaneret in Deo voluntas in aeternum damnandi? Quomodo interfectae essent omnes inimicitiae inter baptizatum et Deum, si baptizatus defectu doni perseverantiae teneatur necessitate relabendi in peccatum. et in mortem aeternam? Denique quomodo superatum, et peremptum est malum, quod adhuc operatur, non dico infirmitatem aliquam aut languorem. sed absolutam standi impotentiam?

Respondest 2. Locum illum Augustini esse corruptum: nam. inquit. ubi dicitur si damnaret iustum. legendum esset. si damnaret iniustum: tum quia ibi S. Augustinus de iniustis sermonem facit: tum quia mens ipsius erat ad contritionem excitare commendatione divinae institiae; haec autem locum habet in damnatione iniusti. non autem iusti: ergo, etc. — Contra primo: nulla sunt exemplaria quae hanc sententiam aliter quam exposuimus referant: unde merito reponere possum id quod contra Faustum S. Augustinus lib. 11. cap. 1. scripsit: Hi, inquit, si manifesta veritate isti praefocantur, ut obsoleti dilucidis verbis erutum in eis fallaciae suae reperire non possint: illud testimonium, quod prolatum est, falsum esse respondent. O coecam a certitate fugacem in amentia pertinacem: usque adeo invicta sunt. quae adversus vos de codicibus proferuntur, ut non sit aliud, quod dicatis. nisi eos esse falsatos? — Secundo, si priori loco scriptum fuisset illud iniustum. quid necessum fuit iterum repetere? Tertio. hoc conducebat ad intentum Augustini, nempe ut peccatoribus terrorem incuteret: si enim Deus absoluto suo in creaturas imperio possit etiam innocentibus diras quasque poenas infligere; quantum sibi timere et cavere debet peccator? Etenim se in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet? ait Christus Dominus Luca 32.

Obicies 1. Scriptura sacra specialiter affirmat mortem non esse a Deo, sed a peccato: Deus mortem non fecit, inquit Sapiens primo capite, sed, ait cap. 2. invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum: unde S. Paulus ad Rom. c. 6. Stipendia, inquit. peccati, mors: sed si mors homini esset naturalis, Deus. qui est naturae Auctor. esset etiam mortis Opifex. vereque dici posset mortem fecisse: ergo revera homo ex natura sua non est mortalis. — Respondeo, equidem Deum meritò non fecisse: primum enim hominem immortalitatis beneficio donaverat ad omnes eius posteros transferendo, si a peccato. ut facillime poterat, abstinuisset. ipsiusque intentio erat. ut non peccaret. et semper viveret: unde mors recte dicitur contra ipsius intentionem, ex hominis peccato, et invidia diaboli indicta. Hinc omnes illi praefati contextus intelliguntur de natura. prout revera est lapsa, et fuit innocens: non vero de natura, quae potuit esse sub statu pure naturali, dono scilicet innocentiae. et peccato vacans, adeoque ex iis contra nostram assertionem nihil evincitur.

Obicies 2. Iniustum est hominem affligi morbis. doloribus, et molestiis, nisi per peccatum haec promeruerit: sed homo in pura natura careret peccato etiam originali: ergo eo in statu non esset iustum illas miserias eum experiri. Maiorem multis S. Augustini textibus probat Notator. maxime ex lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 14. et lib. 3. De libero arbitrio, cap. 9. ubi ait: Si peccatis detractis miseria perseveraret, aut etiam peccata praecederet, recte deformari dicitur ordo. atque administratio Universitatis: ergo, etc. — Respondeo, miserias. et afflictiones corporeas duplicis esse generis: quadam enim sunt defectus naturales consequentes ex ipsa hominum natura. ut sunt morbi, mors corporea, etc. Alia vero sunt praeternaturales, ut poena damnationis, et combustionis aeternae. Priores consequuntur ipsam hominis naturam: posteriores vero a Deo criminum vindice peccatoribus intorquentur. De posterioribus loquitur S. Augustinus, non vero de prioribus, quae contingere possent in statu pure naturali, eo quod Deus ex ordinata sua providentia non teneatur actionem causarum naturalium impedire, ut corporeae, ex natura sua defectibiles non deficiant.

Obicies 3. S. Augustinus in libris contra Iulianum, et alibi, probat adversus Pelagianos peccatum originale, ex eo quod pueri peccati actualis expertes subiiciantur morti, morbis, doloribus, et aliis corporeis miseriis: sed hic discursus nihil evinceret, si homo in statu purae naturae. in quo non vigeret originale peccatum, iisdem miseriis foret obnoxius: ergo illo in statu pure naturali his calamitatibus non subiaceret. — Respondeo, S. Augustinum, et ceteros Patres Pelagianorum expugnatores, recte quidem concludere peccatum originale ex illis afflictionibus corporeis, quibus infantes ab ipso suae conceptionis exordio subiacent. Loquuntur enim de facto, et iuxta traditionem fidei, et Scripture sacrae, quibus constat primum hominem integritatis, immortalitatis, et indolentiae beneficio a Deo fuisse donatum, promissione tacta transferendi in eius posteros haec dona, et privilegia, si ipse non peccaret. Unde cum Deus non sit iniustus, nec infidelis, neque suis promissis deficiat, recte ex illis miseriis toti humano generi inflictis, colligunt sancti Patres a posteriori aliquod Adae peccatum in occasionem Deo fuisse cur his beneficiis homines spoliaverit, illisque molestiis addixerit; latet enim culpa, inquit S. Prosper lib. Contra Collatorem cap. 2, ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii.

Conclusio secunda. — Homo in statu naturae purae constitutus laborare potuisset ignorantia.

Probatur ex S. Augustino pluribus in locis, maxime vero De Genesis ad litteram lib. 10. cap. 14, ubi cum fluctuasset inter differentes opiniones de creatione animae rationalis: illamque fuisset amplexatus, quae docet singulis hominibus singulas creari: quia tamen inde videbatur sequi iniuriam fieri divinae aequitati, quod innocentem animam nulla sua culpa carni peccatrici permixtam in illa cogeret ignorantia versari, qua merguntur omnes filii hominum initio vitae suae; respondet S. Augustinus, exinde nullum sequi incommodum, si diceretur quod innoxia anima in illis primordiorum tenebris ad tempus iacere permitteretur: Cum vero, inquit, paulatim ex huius obligatione, et torpore anima resipiscens possit converti ad Deum suum, et eius misericordiam, et veritatem primo ipsa pietate conversionis, deinde servandi praecepti eius perseverantia promereri; quid ei obest illo velut somno paululum submergi, unde paulatim erigimur in lucem intelligentiae, propter quam rationalis anima facta est, potest per voluntatem bonum eligere vitam bonam? Concedit ergo animam aliquando ignorantia laborare posse, quae non oriatur ex peccato, seu quae non sit indigestibilis, ut ibidem loquitur; nam si esset quodammodo indigestibilis, Creatori tribueretur. Censet ergo differri posse dona illa, quibus non est indigna creatura rationalis, nempe scientiam, absque ullo suo peccato: ergo admitti potest ignorantia, quae non oriatur ex peccato: quia si ortum inde haberet, non foret indigestibilis, nec tribueretur Creatori.

Probatur 2. evidentius ex eadem in 3. lib. De libero arbitrio, ubi diserte affirmat creari posse naturam humanam cum concupiscentia, et ignorantia, nullo presupposito peccato; distinguit enim ibi naturalem laborantium ac difficultatem, contra poenalem: et addit. quod si naturalis esset ignorantia, et difficultas, quae iam poenalis est homini, nihilominus tamen Creatorem eius fore laudandum: Creator vero eius, inquit, ubique laudatur; vel quod eam ab ipsis exordiis ad summi boni capacitatem inchoaverit, vel quod eius profectum adiuvet.... Non enim propterea multum crearit, quia nondum tanta est, quanta ut proficiendo esse posset accepit.

Reponunt Adversarii. S. Augustinum haec iuniorem scripsisse, dum contra Manichaeos disputaret, et antequam suborta fuisset haeresis Pelagii: quocirea sententiam illam emendavit Epist. 28. ad Hieronymum. — Contra, haec responsio insulsa omnino est, et falsa; Primo namque in illa Epistola ad Hieronymum ne verbulum quidem est, quo significet S. Augustinus illam conditionalem propositionem ex lib. 3. De libero arbitrio desumptam; si ignorantia, et difficultas esset naturalis, Deus tamen laudandus esset, sibi non probari, aut esse falsam, ut constabit legenti. Secundo, hanc ipsam sententiam confirmat lib. 1. Retractationum, cap. 9. ubi locum illum libri tertii De libero arbitrio recognoscit his verbis: Ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia, et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio nativitatis suae: nec ab isto malo, nisi Dei gratia, quisquam liberatur. Quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere, negantes originale peccatum: quamvis ignorantia, et difficultas etiam si essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus Deus, sed laudandus esset; sicut in eodem tertio libro De libero arbitrio disputavimus. Constat autem librum primum Retractationum scriptum fuisse post Epistolam ad Hieronymum: siquidem Augustinus in primo Retractationum citat librum novissimum De Civitate Dei, et in Epistola 102, ait se, et Epistolam de origine animae ad Hieronymum dedisse, et habere praemanibus libros De Civitate, quorum quinque tantum iam scripserat: scripta igitur erat ad Hieronymum Epistola nondum scripto libro primo Retractationum; adeoque falsum est, Augustinum in illa Epistola emendasse, quod in libris De libero arbitrio scripserat. Adde quod non iunior, sed iam senex eamdem tractaverit, et iterum probaverit sententiam in lib. De bono perseverantiae cap. 12. ubi relatis inter caetera superioribus verbis, quamvis ignorantia, et difficultas, etc. ait; Haec dixi in 1. lib. Retract. cum retractarem libros De libero arbitrio: Et tandem subintexit: Quod etsi verum esset quod dicunt Pelagiani, ignorantiam, et difficultatem sine quibus nullus homo nascitur, primordia non supplicia esse naturae, convincerentur tamen Manichaei, qui colunt duas Boni scilicet, et Mali coaeternas esse naturas. Ecce ut S. Augustinus etiam hoc loco asserit quod non minus certa ratione vincendi sunt Manichaei, nec minus esset laudandus Deus, si ignorantia, et difficultas primordia essent hominis. Censet ergo difficultatem, et ignorantiam homini inesse posse tanquam primordia ipsius naturalia, etiamsi non adessent, tamquam poena peccati. Non abs re ergo notavit Nuperus quidam, quod novae opinionis faber S. Augustinum (cui se addictissimum gloriatur) primo faciat errantem in libris De libero arbitrio: secundo, aliquatenus emendatum in Epistola ad Hieronymum: tertio, gravius relapsum in libris Retractationum: et quarto in errore finaliter perseverantem in libris De bono perseverantiae.

Obicies 1. Non videri divinae aequitati. et iustitiae congruum, ut creatura innocens habeat rationem ita ligatam, et tam profunda mersam ignorantia, qualis est in pueris, nisi in alicuius criminis vindictam: sed in statu innocentiae nullum esset peccatum: ergo neque talis ignorantia, et rationis ligatio. — Nego maiorem; tum quia haec rationis ligatio consequitur ipsum naturae defectum, et statum, ut ex Augustino sufficienter constat; Tum quia etiam in statu innocentiae fuisset somnus, ut concedit S. Augustinus lib. 6. Contra Iulianum, cap. 10. Remanet enim in adultis iustificatis, in quibus tertia, vel quarta vitae parte ligata est, sopitaque ratio, atque omnis scientia usus interdictus, tempore scilicet obdormitionis, quod tamen iustitiae, et aequitati divinae repugnare nullus affirmat: ergo nec etiam repugnabit, quod Deus infantium animas aliquamdin somno veluti torpescere patiatur. unde paulatim evigilantes in lucem intelligentiae, propter quam anima rationalis facta est, possint per voluntatem bonam eligere vitam bonam, ut supra diximus ex sancto Augustino: Si enim, addit ipse lib. 3. De libero arbitrio cap. 2, arboris novellam, et rude virgultum nullo modo sterile recte dicimus, quanvis aliquot aetates sine fructibus traiiciant, donec opportuno tempore expromat feracitatem suam: cur non etiam anima (parva?) debita pietate laudetur, si ei talem tribuit recordationem, et studendo, ac proficiendo ad frugem sapientiae, iustitiaeque perveniat?

Obicies 2. Error, et insipientia, qui sunt fructus ignorantiae. et mala quadam natura disconvenientia, non possunt esse nisi poena peccati; nam, ut ait S. Augustinus in Enchiridio cap. 19. Ipse per se error, aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, semper est malum: Quisnam, nisi errans, malum negat approbare falsa pro veris, aut habere incertum pro certo, vel certum pro incerto? Et lib. 5. Contra Iulianum, c. 1. Quis, inquit, non quotidie probet, testibus rebus humanis, parvulum prius nihil sapere, et postea si ad sapientiae sortem pertinet, recta sapere, atque ita ab infantia ad sapientiam mediam praecensire.... Et radicis eius etiam caedere non vultis, aut caeditis, ei quod peius est, negatis. Ergo censet S. Augustinus peccatum originale esse causam ignorantiae parvulorum: adeoque illa non posset tolerari in statu naturae purae. — Respondeo, equidem haec esse naturae disconvenientia, atque etiam reipsa illa esse poenam peccati originalis, amisso per illud innocentiae statu, in quo non solum maxima fuisset facilitas scientiam, et sapientiam comparandi. verum etiam, ut docet Doctor in 2. dist. 20. quaest. 1. posteri Adae, si ipse non peccasset, confirmati fuissent in gratia, et omni sapientia et scientia illustrati, atque adeo ab ignorantia et peccato praeservati. Hoc autem non officit quin homo constitutus in statu naturae purae ignorantia laborare potuisset: cum enim omnis nostra cognitio pendeat a sensibus, qui spiritualia non percipiunt, nec rerum essentias, inde fit quod in multis caliget et deficiat naturalis ratio, multaque ignorantia ac variis erroribus laboret.

Conclusio tertia. — Homo in statu naturae purae constitutus agitari posset, et stimulari motibus concupiscentiae.

Huius Conclusionis veritas sequitur, et constat ex praecedentibus. Enimvero si homo tali in statu constitutus urgeri possit internis et externis corporis et animi molestiis, haud dubie poterit etiam concupiscentiae motibus agitari: maxime cum duabus partibus diversa appetentibus constet; Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem: illa namque voluptates corporeas: hic animi delicias. virtutem nempe, et sapientiam, suspirat et exquirit: illa terrestribus et corporeis, hic coelestibus et spiritualibus bonis et donis delectatur: adeoque nativas habent inclinationes repugnantes.

Probatur insuper: si quid obesset quominus homo formari possit concupiscentiae motibus subiacens, maxime quia Deus illius concupiscentiae sicut et naturae auctor esset censendus: sed exinde nihil sequitur incommodi, nec quidquam supremae Dei maiestati ac sapientiae iniuriae irrogatur: ergo nihil officit. Maior patet ex ipsomet Novatore lib. 3. cap. 22. ubi ait S. Augustinum nihil maiori auctoritate frequentius repetere, nihil acrius inculcare, quam Deum auctorem pudendae concupiscentiae quemadmodum et pudoris. nonnisi erronea, et blasphema opinione dici posse. Et lib. 2. cap. 18. postquam diu declamavit contra totam, et pudendam concupiscentiam, ut ostenderet statum illum purae naturae, in quo eadem esset carnis cum spiritu lucta, eadem libidinis cum virtute repugnantia, eadem erubescendi de tanta foeditate necessitas, esse chimericum et impossibilem, concludit cap. 20. et 21, ingratum fore. et irreligiosum adversus Deum, necnon et blasphemum qui haec assereret. Probatur minor: ex hypothesi quod crearetur homo sine peccato, cum concupiscentia. simul et cum gratia, qua posset resistere concupiscentiae, Deus illius auctor esse posset absque ullo suae divinae sapientiae, divinaeque maiestatis praefudicio: ergo pariter potest esse opifex illius status, in quo nullo precedente peccato, natura haberet annexam sibi concupiscentiam. cui ratio naturalis auxiliis naturalibus suffulta, posset resistere. Patet antecedens; ex eo namque nihil divinae sanctitati detrahitur. cum nullum eo in statu supponatur annexum peccatum, et ex illa concupiscentiae cum voluntate colluctatione. amplissima colligi possit meriti, et virtutum seges. Nam cum fateatur Novator lib. 3. cap. 19. pro nihilo reputandam esse illam infelicitatem Apostoli concupiscentiae stimulis agitati, et ideo exclamantis, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? nec illam miseriam esse veram miseriam, quoniam est occasio virtutis exercenda; quidni pari modo prodesse posset ad exercendam virtutem, et praestantissimam bonorum operum segetem colligendam, illa pugna. quam homo innocens, et divina gratia roburatus in se ipso sentiret? Consequentia patet a paritate rationis: tam enim homo in natura pura constitutus. naturalibusque auxiliis roburatus ex illis concupiscentiae motibus stimulari posset ad virtutem exercendam, et aliquam in illa innocentia confirmationem promerendam, necnon et gratias Deo agendas pro subministratis sibi illis naturalibus auxiliis, quibus illos concupiscentiae motus reprimit, et vincit, et per quam victoriam ad perfectiorem Dei cognitionem et amorem promovetur intra naturalem ordinem, quam ille, qui divina gratia illustratus haec omnia posset exequi intra ordinem supernaturalem: ergo, etc.

Obicies 1. Nullum vitium potest esse homini naturale: sed concupiscentia cum ad peccatum inclinet, est quoddam vitium: ergo non potest esse homini connaturalis. — Nego minorem; concupiscentia namque in statu naturae purae non esset proprie vitium; sed ipsius naturae defectus consequens ex constitutivis eius principiis. Sicut enim ex eo quod homo sit naturaliter constitutus ex materia, et forma, sequitur eum esse corruptibilem; et sicut ex eo quod est ex nihilo, etiam est peccabilis, a quo defectu Deus neminem liberat nisi in statu beatitudinis; ita contrarietas, et pugna appetituum in homine sequitur naturaliter ex intrinseca constitutione ipsius, nempe quia constat parte spirituali, et corporea, quarum illa caelestia, haec terrena sapiat. Hoc ipsum expresse docet S. Augustinus lib. 5. contra Iulianum, c. 7. ubi consentit Iuliano, in eo quod diceret concupiscentiam esse naturalem; Cum itatur, inquit, libidinem et naturalem esse, et vinci posse utroque dicamus, et utrum bonum censeamus, an malum, ipsa inter nos vertitur quaestio. Idem docet S. Basilius lib. De Virginitate, ubi ait: Naturalis appetitus ad gulam, aut luxuriam corpus titillat. Et S. Chrysost. hom. 19. ad populum Antiochenum. Visi, inquit, consuetudinem censemus, quomodo concupiscentium vincemus, cuius radix habet a natura principium? Concupiscere enim, naturale; at male concupiscere, iam est consuetudinis. Constat ergo concupiscentiam esse ipsiusmet naturae appendicem; adeoque futuram in statu naturae purae.

Obicies 2. Concupiscentia non est a Deo, sed a peccato, ut pluribi docet S. Augustinus, maxime in libris De Nuptiis, et Concupiscentia: unde S. Iacobus c. 1. Nemo cum tentatur dicat, quoniam a Deo tentetur: Deus enim intemptator malorum est, ipse autem neminem tentat: unusquisque vero tentatur a concupiscentia sua abstractus, et illectus: atqui si concupiscentia esset homini naturalis, eique in statu naturae purae conveniret; cum Deus sit auctor naturae, esset etiam concupiscentia dicendus opifex: ergo, etc. — Distinguo maiorem: concupiscentia non est a Deo, quatenus est potentia appetitiva bonorum sensibilium natura convenientium, et rationi minime repugnantium, nego: quatenus est propensio appetitus in bonum rationi contrarium, qua fomes peccati appellatur, concedo. Dupliciter enim usurpari potest concupiscentia, ut dictum est in secundo Votabili: de posteriori loquitur S. Iacobus, non vero de priori.

Obicies 3. Motus concupiscentiae pudorem ingerit: unde de ipsa merito erubescunt homines: sed in statu naturae purae nihil esset pudendum, aut erubescendum, quia natura est opus Dei; facit autem iniuriam Deo, qui de eius opere erubescit: Quid enim, inquit Sanctus Augustinus lib. 2. De Nuptiis, et Concupiscentia, cap. 9, puderet hominem alicuius operis, quod non homo, sed Deus fecit in homine: cum omnes opifices quanto possunt labore, et industria id agunt, ne de suis operibus erubescant? Sed profecto illud nos pudet, quod puduit primos illos homines, quando pelanda texerunt. Illa est plena peccati, illa plaga, vestigiumque peccati, illa illecebra, fomesque peccati: ergo in statu pure naturali non esset futura concupiscentia. — Nego minorem; merito namque in statu pure naturali libidinis puderet sicut et operi quod ex ea sequitur, non quia est opus Dei, sed quia est naturae defectus, et imperfectio sequens ex conditione, et constitutione naturali: plura namque naturalia quemlibet hominis statum sequuntur, quae licet ex originali peccato non fluant, nihilominus pudorem ingerunt, cuiusmodi est ventris exoneratio, quae sine dubio naturalis est homini etiam non peccanti; adeoque pudor ille, quem libidinis actus ingerit, posset esse naturalis, etsi nullum in homine fuisset peccatum. Quando autem S. Augustinus affirmat illum pudorem esse vitii appendicem, loquitur de concupiscentia quatenus nunc est poena, fomesque peccati, ut constat ex eius verbis.

Instabis: si concupiscentia ex ipsa naturali hominis constitutione manaret, licitum esset omnibus eius desideriis consentire: natura enim nullo peccato infecta non potest in aliquid perversum inclinare: sed hoc absurdissimum apparet: ergo et id unde sequitur. — Nego consequentiam maioris; illi namque concupiscentiae motus quamquam a natura procedant, possunt esse rectae rationi repugnantes; natura enim tametsi bona, prout defectibilis est, potest aliquid mali facere; siquidem natura Angelorum, et primorum Parentum a Deo immediate fuerat condita, nulloque vitio, antequam peccarent, erat depravata, et tamen peccatum ab ea processit. Unde eo in statu potuissent esse illi concupiscentiae motus, non ut exinde peccatum fieret, sed ut plurium bonorum esset occasio, nempe generosius exercendi virtutem, eamque efficiendi maiori laude, et praemio dignam; quia quo periculosius est certamen, eo illustrior existit victoria: qua ratione S. Ambrosius lib. De Viduis affirmat hominum puritatem esse praestantiorem, quam Angelorum; Angeli enim, inquit, sine carne certant: Virgines vero in carne triumphant. Tametsi vero negare non possumus in illo possibili statu naturae purae fore motus concupiscentiae, illicia ac lenocinia pulchritudinis, et illecebras voluptatis, quae titillarent sensus, et irritarent appetitum, animumque pellicerent, quos quidem stimulos cupiditatis inhonesti et turpes illi motus sequerentur, qui non sunt in arbitrii potestate, et quorum maxime pudet honestum quemque et sapientem, qui naturales esse videntur, nee subiici rationi posse, sicut et motus cordis, utrosque enim praeter rationem existere tradit Aristoteles, lib. De causis motuum animalium: nihilominus tamen motus illi pauciores essent et remissiores quam in natura lapsa, et facilius subiicerentur rationi. Unde S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 16: Hoc quod, inquit, motus genitalium membrorum rationi non obedit, est ex poena peccati, ut scilicet anima suae inobedientiae ut Deum in illo praecipue membro poenam inobedientiae putiatur, per quod peccatum originale ad posteros traducit. Videndus etiam lib. De natura et gratia, cap. 3.: Natura quippe hominis, ait, primitus inculpata et sine ullo vitio creata est: natura vero ista hominis, qua unusquisque ex Adam nascitur, iam medico indiget, quia sana non est. Omnia quidem bona quae habet in formatione, vita, sensibus, mente, a summo Deo habet Creatore et Artifice suo. Vitium vero quod ista naturalia bona contenebrat et infirmat, ut illuminatione et curatione opus habeat, non ab inculpabili Artifice contrahitur, sed ex originali peccato, quod commissum est libero arbitrio: et per hoc natura poenalis ad vindictam iustissimam portitur. lib. 6. contra Iulianum

Pelagianum, cap. 25. ubi respondens Pelagianis obicientibus, ex Manichaeis, calamitates et morbos, quibus iactantur parvuli qui nondum peccaverunt, provenire ex duarum naturarum, boni scilicet et mali commixtione, respondet: Hos catholica redarguit veritas, confitens originale peccatum, per quod factum est daemonum ludibrium genus humanum, et laboriosae miseriae destinata propago mortalium. Non autem ita esset, si humana natura per liberum arbitrium in quo statu primum condita est, perstitisset. Inde sequitur quod in statu naturae purae multo minor esset dissensio et pugna inter appetitum rationalem et sensitivum, quam in statu naturae lapsa: hominemque iam minores habere vires ad operandum bonum morale, quam haberet in statu naturae pura si existeret. Quod utique tria argumenta efficaciter persuadere videntur: primum quidem quia homo ratione peccati originalis indutus est in daemonum servitutem eiusque tentationibus assidue iactatur. Alterum est, quod homini lapso, si non adiuvetur per gratiam, vix habeat facultatem servandi legem naturalem. Tertium quod per peccatum spoliatus sit magna ex parte, etiam auxiliis gratuitis intra ordinem naturae, atque etiam vulneratus in naturalibus, ut significat Christus Dominus Luc. 10, per parabolam hominis incidentis in latrones. Nihil autem ex illis tribus peccurreret in statu naturae pura. Non quidem primum, quia tunc nulla fuisset causa cur ita subiiceretur daemonum tentationi. Non etiam secundum, quia homo in illo statu haberet media convenientia, non solum physica, sed etiam moralia auxilia ad servandam totam legem naturalem, et ad obtinendum suum ultimum finem naturalem. Non tertium, quia natura pura non solum spolianda non foret bonis sibi connaturalibus, verum neque vulneranda in illis ulla ex parte; cum eo ipso pura futura non foret, idest, nihil magis, nihilque minus habens, quam ipsa feret ex se et spectata benefica conditione Creatoris sui; negari igitur non potest, quin natura lapsa sit ratione lapsus aliquatenus debilior, quam foret pura.

OBSERVANDUM tamen hominem in statu pure naturali conditum, non posse rebellantes appetitus sensitivi motus comprimere, et vincere absque speciali Dei auxilio intra ordinem naturae. Quod utique non obscure indicat S. Augustinus lib. 3. libero De arbitrio, cap. 20. ubi ait: Oportuisse filios Dei non solum colentes non prohibere, sed etiam adiurari ut vinceret quisque supplicium quod origo eius sua aversione meruerat… Quamquam in ignorantia, et difficultate nata sit anima, non tamen comprimi aliqua necessitate ad perseverandum in eo qualis nata est. Quod facultatem habeat, ut adiurante Creatore seipsam exerat, et pio studio possit omnes acquirere, et capere virtutes, adeoque si noluerit, peccati reum iure teneri, tamquam non bene usa sit facultate, quam acceperit. Haec autem frustra dicerentur, nisi quoties, et quamdiu opus est, praesto esset adiuvans Deus ad complendam facultatem naturalem per auxilia sibi necessaria.

OBSERVANDUM insuper, auxilium illud esse quidem homini in tali statu indebitum; esse tamen naturale quantum ad suam entitatem, et substantiam; tum quia in illo statu nihil esset entitative supernaturale: tum quia homo in statu pure naturali constitutus non ordinaretur ad finem praeternaturalem; sed Deum ut Auctorem naturae tamquam obiectum suae beatitudinis per cognitionem, et amorem naturalem sectaretur. — Nee refert quod illa auxilia appellentur interdum a S. Augustino nomine gratiae; nam ipsemet S. Augustinus Epistol. 95. ad Innocentium Papam, duplicem agnoscit gratiam: unam creationis, et veluti naturalem, aliam praedestinationis, et supernaturalem: Etsi enim, inquit, quaedam non improbanda ratione dicitur gratia Dei, qua creati sumus, ut nonnihil essemus, nec ita essemus aliquid, ut caderet quod non vivit, et arbor, quae non sentit, aut pecus quod non intelligit: sed homines, qui et essemus, et viveremus, et sentiremus, et intelligeremus, et de hoc tanto beneficio Creatori nostro gratias agere debeamus: inde merito et ista gratia dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita Dei bonitate donata est: alia est autem, qua praedestinati vocamur, iustificamur, glorificamur, ut dicere possimus, si Deus pro nobis, quis contra nos?

NOTANDUM 1. Hominem considerari posse in triplici statu, Naturae, Gratiae, et Gloriae, hoc est, vel quatenus est homo rationalis, vel prout est Christianus, vel quatenus est beatificandus. Iuxta autem triplicem hunc ordinem, etiam triplicis generis praecellentias obtinet: ut enim creatura rationalis, omnes totius Universi perfectiones continet in epitome, estque veluti mundus compendiatus, complectens et adumbrans in se cuiuslibet entis corporei, spiritualis, et divini praecellentias. In ordine gratiae, omnium divinorum charismatum sacrarium est, et scopus: Omnia enim propter Electos. In ordine vero gloria, Coelorum est incola, Angelorum concivis, Dei familiaris, haeres et possessor. De prioribus tantum hic est sermo; posterioris vero generis perfectiones discutiemus in sequentibus.

NOTANDUM 2. Triplicem esse modum detegendi hominis perfectionis: nempe primo per negationem, removendo nimirum ab eo quoslibet defectus in ceteris creaturis reperiendos; secundo, per affirmationem, attribuendo ei omnes praecellentias, quas in aliis creaturis relucere conspicimus: tertio, per eminentiam, attribuendo nobiliori gradu, praestantiorique modo illas omnes perfectiones in ipso reperiri, quam in ceteris entibus creatis. Sicut enim per definitionem negativam, totius entis creati defectus a Deo removemus; per affirmativam autem quidquid in ente creato perfectionis relucet, ipsi tribuimus; per viam autem eminentiae ipsum supra omne ens, omnemque excogitandam perfectionem cogitamus, et praedicamus: ita hoc triplici modo variae hominis, supra cetera creata entia, praecellentiae detegi, et affirmari possunt.

NOTANDUM 3. Quod cum homo, iuxta Philosophorum, et Sanctorum Patrum sententiam, sit Microcosmos, seu parvus mundus, vel mundus compendiatus, nativa ipsius praestantia, ab intimo commercio, quod cum triplicis mundi ordine habet, mensuranda, et delineanda est. Tres enim mundos distinxit olim Philosophia Platonica, nempe mundum Archetypum, Intellectualem, et Corporeum, quos homo felicissimo su in se colligit. Mundus Archetypus Deus est, mundum mente gerens, similique ab imagine formans: est enim primum omnium creaturarum principium, exemplar, et finis; in eo namque totius existit esse plenitudo, infinita sapientia, et summa bonitas. Ratione primi, suprema est existentiarum et essentiarum causa: ratione secundi, unicum in se ideas possidet, nomenque sibi vindicat prototypi, et exemplaris: ratione tertii, ultimi finis munere fungitur. Mundus intellectualis dicuntur ipsemet caelestes Intelligentiae ab omni materia separatae, substantiae spirituales, statu incorruptibiles, duratione aeviternae, intelligendi virtute sapientissima amore ardentes, etc. Mundum corporeum integramt, et formant omnes creaturae rationis expertes, et sensibiles triplici gradu distinctae: nam earum aliquae vitam existentiam, et naturam, ut quaelibet inanimata; nonnullae vitam; aliae sensum obtinent. Qualiter autem homo triplicis huius mundi praecellentias eminentiori gradu complectatur, determinandum est in praesenti: quocirca sit

Conclusio unica. — HOMO NATIVIS ET INGENITIS SUIS DOTIBUS CETERIS CREATURIS CORPOREIS PRAECELLIT. Huius conclusionis veritas patet maxime ex variis praerogativis, quibus illustrata fuit primordialis hominis formatio.

Primo namque omnium postremus conditus est, tamquam ceterarum rerum corporearum Princeps supremus, ac Monarcha, cuius gratia omnia condita sunt. Quam utique praerogativam sic expendit Philo in libro De mundi Opificio: Ita igitur, inquit, concionatores non prius ad scenam cocierunt, quum ad scaenam necessaria parassent, et qui gymnicos ludos, et thatrales exhibent, antequam spectatores in theatra, vel stadia congregent, certatorum, et earum rerum, quae ad oculorum, vel aurium oblectamentum attinent copiam parent: ita totius mundi Princeps tamquam certaminis, aut concilii dator, hominem ad epulas, et spectacula vocaturus, quidquid ad utrumque pertineret apparavit: ne in mundum ingressus ille statim inciperet et convivium, et theatrum sacratissimum. Ipsi consentit S. Gregorius Nyssenus libro De hominis Opificio: Non enim, inquit, consentaneum erat, ut Princeps, delector esset antequam essent illa, quibus imperaret: sed ut constituto iam imperio, cum rex demum renuntiaretur. Consentit etiam S. Gregorius Nazianzenus, Orat. 13: Construendum, inquit, prius tamquam Regi palatium erat, atque ita rex introducendus omni ⟦greek: …⟧ Alias eiusdem postremae formationis causas profert ipse Philo, nimirum ut ex tanto, tamque locuplete bonorum apparatu disceret homo, in maxima rerum affluentia victurum deinceps esse si Conditori suo morem gereret, et illius sanctitatem aemularetur, cuius Imperium referebat. Adiicit etiam hominem ideirco postremum conditum, ut iam procreatis omnibus superveniens, terrorem ceteris incuteret animantibus: sic enim futurum erat, ut eum primum conspecto obstupefactae cum adorarent, tamquam arbitrum a natura datum, et Dominum. Possunt etiam aliae rationes produci cur homo ultimo loco sit creatus, nimirum 1. quod rationale et contemplativum animal cum foret, par erat, praeparari in antecessum omnia illa, quae contemplationis et meditationis eius dignum iustumque obiectum essent. 2. Quod in Dei intentione praecedebat, sequi in eius operatione conveniens erat, iuxta vulgarem regulam: quod prius est in intentione posterius est in executione, et vice versa. Finis vero inter creaturas sublunares primo et primario a Deo intentus, erat homo; oportebat ergo postremum eum esse in creatione. 3. Quod antea comparandum homini fuerat domicilium, omni instructum et ornatum supellectili, nempe mundus hic omnium rerum generibus absolutus, quam homo illius incola formaretur. 4. Quod homo rebus omnibus corporeis indiget, vel ad vitam agendam, tuendamque; vel ad doctrinas omnes, artesque percipiendas et excolendas. Denique quod homo, cum sit quaedam natura inter corporeas et incorporeas posita, ac utriusque generis naturae ac proprietatum particeps, posterius extremis, quorum participatione constare debeat, formandus erat.

Secunda praerogativa est quod homo aliter, et nobiliori apparatu, quam cetera entia corporea fuerit constitutus; nam ad aliorum formationem Deus absoluto usu suae divinae voluntatis imperio, dixit, et facta sunt: ubi autem ad creationem hominis ventum est, tamquam in exquisito, et industria maioris, ac sapientiori opere, consultationem, et consilium prius adhibet dicens: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Quod utique mirum in modum expendit S. Gregorius Nyssenus lib. De hominis Opificio, cap. 3. Tumultuarie qualammodo, inquit, creatura reliqua divina virtute producitur solo imperio subsistens: hominis vero structuram consilium antecedit, et ab Artifice ipso quadam summis picturae, quod futurum erat, adumbratur. Ipsi concinit S. Basilius homil. 20. in Hexaemeron. Nosse se ipsum? vel hinc auspicium sumit De nullo enim operum, quae Deus eatenus condiderat, vox ista Faciamus in litteras transmissa est; sed simplici verbo et mandato Dei omnia creata sunt. Erudire igitur hinc, o homo, et edisce quantis unus tu aestimandus bonis: neque enim generationem tuam velut pretii vulgaris communi creaturarum mandato censuit tradendam: in Deo praegreditur consultatio, quemadmodum tantum hoc animal procedere debet ad vitam. Faciamus ait, est consultatio sapiens, et quid secum statueret Artifex, proponit decernendum. Ipsis praecesserat Tertullianus lib. 2. Contra Marcionem, cap. 4. Quis denique dignus, ait, incidere Dei opera, quam ipsius imago, et similitudo? Eam quoque bonitatis, et quidem operantior operata est, non imperiali verbo, sed familiari manu, etiam verbo blandiente praemisso: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: Bonitas finxit hominem de limo, etc.

Tertia praerogativa est, quod ceteras creaturas non fuisse tantum, sed creasse dicatur. Hominem vero dicitur Formasse, Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae: quod ita Severianus homil. 5. expendit: non dixit simpliciter fecit, sed finxit, vel formavit: nam formatio elegantiam, artis venustatem indicat. Operis enim illius dignitas, et praestantia maxime commendatur ab ipso divino Artifice, cuius etiam vilem deterrimamque illius conditionis particulam, corpus nempe, propriis veluti manibus ex ipso luto dignatus est fingere. Quod ita commendat, et expendit Tertullianus lib. De Resurrectione carnis, cap. 5. Et finxit, inquit, Deus hominem. Magna sine dubio differentiae ratio pro conditione scilicet rerum. Minora enim, quae fiebant, eo cui fiebant, ipsum homini fiebant, cui mora a Deo addicta sunt. Merito igitur, ad formula iussu, et imperio, et sola vocali potestate universa processerant. Contra homo, ut Dominus eorum in hoc ab ipso Deo extructus est, ut Dominus esse posset, dum fit a Domino. Porro ad eamdem operis commendandam praestantiam pertinet hoc insuper, quod in carmine de Providentia Prosper ita cecinit.

…Cumque omnia verbo Conderet: hunc manibus, quo plus Genitoris haberet, Dignatur formare suis.

Quarta praerogativa est, quod homo praeteris creaturis corporeis unicus Dei similitudinem et imaginem referat, unicus divinorum operum, Deitatisque sit contemplator, habeatque summum cum Divinitate commercium. Unde Gregorius Nyssenus in libro Catechetico, cap. 5. causam procreandi fuisse hominis ait: Ut haberet Deus, qui et lucem suam intueretur, et gloriae testis esset, et bonitate frueretur. Quamobrem oportuisse, dicit, Hominem, qui ad divina perfruenda bona creatus esset, cognatum quippiam ei cuius erat futurus particeps, habere in natura sua. Propterea cita, et ratione, et sapientia, et divinis bonis omnibus ornatum fuisse. Unde eleganter quoque Pythagoricus Gryphanus, Deus, inquit, hominem pretiosissimum animal in mundo collocavit naturae suae respondentem, et oculum quendam totius Universitatis: qui nempe, Dei instar universa lustret et conspiciat, maxime vero Divinitatis contemplatione et amore delectetur et occupetur. Quocirca Lactantius lib. 7. ait, mundum ideirco factum, et hominem in eo constitutum. Scilicet ut esset qui opera eius intelligeret: qui providentium disponendi, rationem faciendi, virtutem consummandi, et sensa admirari, et voce proferre posset: unde concludit: Quod planius argumentum proferri potest, et mundum hominis, et hominem sua causa Deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, et oculi eius ad Coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, videturque hominem Deus quasi porrecta manu allevatum ex humo ad contemplationem sui erexitasse. Quod etiam praesensit Ovidius lib. 1. Metamorphoseon:

Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in cetera posset, Natus homo est: sive hunc divino munere fecit Ille Opifex rerum; mundi melioris origo….. Finxit in effigiem moderantum cuncta Deorum.

Quinta denique hominis praeceteris rebus corporeis dignitas et praerogativa est quod ipse omnium prorsus entium tam corporeorum quam spiritualium praecellentias complectatur: ideirco S. Gregorius homil. 29. in Evangelia, illum omnem creaturam appellat; testaturque eam fuisse Christi Domini sententiam, cum Apostolos in mundum universum delegarit ut praedicarent Evangelium omni creaturae: Omnis enim creaturae nomine, inquit, significatur homo, quia omnis creaturae aliquid habet homo: habet namque commune esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum Angelis: unde concludit: si ergo commune habet aliquid cum omni creatura homo, iuxta aliquid omnis creatura est homo. Omni ergo creaturae praedicatur Evangelium, cum soli homini praedicatur. — Inde est quod homo a veteribus dictus sit μικρὸς κόσμος sive parvus mundus, atque totius universitatis artificiosissimum quasi compendium, in quo summatim et caelestia et terrestria omnia, tamquam in parva quadam mappa depicta voluit Creator. Sic vocitaverunt eum Clemens Alexandrinus in Protreptico, et Chalcidius in Platonis Timaem: Est, inquit, in corporibus nostris quae pars item aetheris, necnon ignis et terrae, unde magis hominem mundum brevem a ceteribus appellatum. Eadem est Philonis Iudaei sententia libro supra laudato, ubi ait hominem ideirco postremo fuisse conditum, ut primo operi divino ultimum responderet. Sicut enim initio Deus Coelum condiderat, omnium sensibilium, ac incorruptibilium perfectissimum; sic ad extremum hominem fecisse terrae genitum, et corruptibilium longe praestantissimum, et compendiatum velut Coelum, in quo nimirum aliorum dotes, et praecellentiae velut in Coelo sidera, fulgent: unde S. Greg. Naz. Orat. 38. affirmat conditum hominem a Deo velut mundum quemdam alterum, in parvo magnum, supra terram collocatum, Angelum honorarium, mixtum adoratorem, visibilis creaturae spectatorem: mysterium intelligibilis: eorum quidem, quae in terra sunt regem, caelesti autem Regi subditum, terrenam pariter ac coelestem. Ceteras hominis naturales et ingenitas praecellentias aperiemus evidentius in sequentibus Articulis.

Dices: Plures sunt creaturae corporeae, quae suis nativis dotibus, et praecellentiis hominem antecellunt: ergo falsum est quod homo ceteris praeest. Patet antecedens: primo namque in perfectione sensuum exteriorum acutior est Aquilae visus, acrior vulpi, et talpae auditus, cani sagacior odoratus, ostreis vegetior tactus, et Araneis subtilior: ergo, etc. Deinde corporis robore homo tauris cedit, proceritate elephantibus, longaevitate corvis, velocitate tigribus. Adde quod aliorum animalium corpora naturalibus operta sunt tegumentis, vel pilis, vel coriis, vel testis, vel squamis: naturalibus item instructa, et munita sunt armis, et praesidiis: quaedam armata sunt cornibus, alia vel unguibus, vel dentibus, vel spinis, vel aculeis, quibus, et se tueri, et hostes suos terere, ae profligare queant: soli homini corpus nudum, et inerme, et ad oppugnandum atque propugnandum imbecillum, et invalidum est datum. Hinc quidam conqueruntur apud Senecam lib. 2. De Beneficiis, cap. 29. Quod non magnitudine corporis vincant elephantes, velocitate cervi, feritate leones, impetu tauri: Quod solidior sit cutis belluis, decentior damis, densior ursis, mollior fibris: Quod sagacitate nos narium canes vincant: Quod acie luminum aquilae, spario aetatis corvi, multa animalia nandi facilitati. — Respondet Lactantius lib. De Opificio Dei, cap. 2. Deum haec omnia in homine ubererrime supplevisse rationis naturalis dono, ac innata sagacitate: Dedit, inquit, hominibus Artifex ille noster ac parens Deus sensum ac rationem, ut esset appareret nos ab illo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est: caeteris animantibus, quoniam rationalem istam vitam non attribuit, quamadmodum citius eorum tutatio esset, ante providit. Omnes enim suis eas pellibus induit, quo facilius possent vim pluviae, ac frigora sustinere. Singulis autem generibus ad propulsandos impetus externos sua propria munimenta constituit: ut ant naturalibus totis repugnent fortioribus: aut quae sunt imbelliora, subtrahunt se periculis pernicitate fugiendi: aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegunt aut latibulis sapiunt, uti.

Hominem autem ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae ceteris animantibus attributa sunt, fecit expertem: et quia sapientia reddere poterat, quae illi natura condita dengasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione resistere. Ea vero ipsa quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. Nam si homini ferinos dentes, aut cornu, aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset, quis non sentit quam turpe animantis esset luiturum, sicut muta si nuda, et inermia fingerentur? Quibus si detrahas eis naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta: ut mirabiliter, si utilitatem respites, instructa: si speciem, ornata videbuntur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore. Hominem vero quem aeternum animal, atque immortale fingebat, non forinsecus, ut cetera, sed intrinsecus armavit; nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit, quoniam superfluum fuit cum illi quod erat maximum tribuisset, corporalibus cum tegumentis munimentis, tum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent.

Addit Seneca laudato loco: Proinde quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, rogita quanta nobis tribuerit Parens noster. Quanto validiora animalia sub iugum miserimus: quanto feliciora consequamur: quum nihil sit mortale non sese nutu nostro positum. Tot virtutes accepimus, tot artes, animum denique, cui nihil non eodem quo intendit momento perceptum est, sideribus velociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit: Tantum denique frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias acerraturum. Circumspice licet cuncta, et quia nihil totum involes quod esse te malles, ex omnibus singula excerpas quae tibi dari velles. Ita bene aestimata naturae indulgentia, confitearis necesse est in deliciis te illi fuisse. Haec Seneca non minus profecto vere ac sapienter, quam eleganter ac diserte.