Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

DE STATU NATURAE INNOCENTIS.

Quod Iudaeis olim in captivitate Babylonica lugentibus, idipsum praesentiarum nobis accidit. Illi toties solvebantur in eiulatus, et fletus, quoties praesentium aerumnarum pondere gravati, dulcissimae suae Patriae, et pristinae felicitatis memoriam revocabant, dicebant enim: Super flumina Babylonis illic sedimus, et flevimus dum recordaremur tui Sion. Psalm. 136. Haec cadem est hominum lugenda sors dum primaeva suae innocentiae eiusque dulcissimi ac beatissimi status memoriam in mentem revocant; etenim quis talia fando temperet a lacrymis? Homo cum in honore esset non intellexit; ideo comparatus est iumentis insipientibus, etc. Qui sic lugens expendit S. Bernardus sermone 35. in Cantica: In quo honore quaeris? Habitabat in Paradiso, et in loco voluptatis conversatio eius. Nihil molestiae, nihil indigentiae sentiebat, et odoriferis stipatus malis, fulcitius floribus, gloria et honore coronatus, et constitutus super opera manuum Plasmatoris; magis autem ob insigne divinae similitudinis praecellebat, et erat illi sors, et societas cum plebe Angelorum, et cum omni militia coelestis exercitus. Sed mutavit istam gloriam Dei in similitudinem vituli comedentis foenum... Heu tristis, et lacrimosa mutatio! ut homo Paradisi accola, terrae dominus, Coeli civis, domesticus Domini Sabaoth, frater beatorum Spirituum, et coelestium cohaeres virtutum, repentina se conversione immutaverit, et propter infirmitatem iacentem in stubulo, et propter peccaminum similitudinem indigentem foeno, et propter indomitam feritatem alligatum praesaepio, sicut scriptum est: in chamo, et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te. — Verum quoniam elapsae felicitatis etiam aliquando meminisse iuvat; ideo non ingratum, nec iniucundum erit, beatissimam illam Protoparentum innocentium sortem, hac in Disputatione retexere: quod utique praestabimus tribus in sequentibus Articulis, quorum Primus iucundissimum eorum domicilium, nempe Paradisum terrestrem delineabit: Secundus egregias eorum corporis, et animi nativas dotes referet: Tertius tandem eximia iustitiae, et gratiae originalis privilegia recensebit.

DE PARADISO TERRESTRI PROTOPARENTUM INNOCENTIUM DOMICILIO.

De Paradiso adoriundus sermo, (inquiebat S. Ambrosius lib. De eodem, c. 1.) non mediocrem aestum nobis videtur incutere, quinam sit Paradisus, et ubi, qualisve sit, investigare et explanare cupientibus, maxime cum Apostolus, sive in corpore, sive extra corpus nesciat, Quia raptus est in Paradisum, et audivit ineffabilia verba, quae non licet homini loqui. Ergo si huiusmodi Paradisus est, ut cum solus Paulus, aut vir aliquis Paulo similis cum in hac vita degeret, videre potuerit, idem tamen sive in corpore, sive extra corpus viderit meminisse non possit, audierit tantum verba, quibus prohibitus sit vulgare, quod viderat: quo tandem modo Paradisi locum poterimus absolvere, quem nec videre potuimus, et si potuissemus videre, prohiberemur tamen aliis intimare?» — Verum quoniam Scriptura sacra illius existentiam nedum asserit, sed et delineationem effingit Genesis cap. 2. et 3., ideo quidquid ex sanctis Patribus et gravioribus Auctoribus seligere poterimus, hoc in Articulo edicemus, resolvemusque Primo, quid sit ille Paradisus. Secundo, ubi situs sit. Tertio, quatenus sit, et qualis. Quarto, quibus praecipuis arboribus consitus fuerit. Quinto, an revera adhuc subsistat.

Notandum 1. Paradisi vocem deflexam esse, vel ab his vocibus Graecis περί and δοσος, quod a δευ ρίγω formatur, quasi hortum irriguum dixeris. Ita Suidas; cui convenit A. Gellius, lib. 1. cap. 20.: Hicaria, inquit, quae nunc vulgus dicit, sunt quos κηπούς Graeci appellant. Vel, quod verosimilius, a voce hebraea pardes, qua significat locum amoenum, omnis generis fructiferis arboribus consitum, quo sensu usurpatur Cantic. 4. Emissiones tuae Paradisus (Hebraice pardes) malorum punicorum: et Ecclesiast. 2. Salomon ait: Feci mihi hortos, et pardesim, ubi Septuaginta vertunt Paradisos, et Pomaria. Unde Rabbi Kimchius in Radicibus Hebraicis ait: Pardes est hortus consitus arboribus ad escam. Quod etiam Latini usurpaverunt; nam Procopius lib. 2. Bello Vandalico ait: Ubi regia Principis Vandalorum sita erat, et omnium, quas ipse curaverim, pulcherrimus Paradisus; nam et fontibus totus erat irriguus, et nemora undequaque virescebant: arbores autem pomis erant onustae, adeo ut ipsi milites defessis late sub arboribus tentoriis, inde poma decerperent. Nihilominus iam receptum est apud sacrorum Bibliorum Interpretes, quod pardes significat locum voluptatis, a radice para, idest fructificavit, et hadas, idest myrtus; quasi dicas, hortus myrtorum, seu in quo fructificant myrti; Myrtus enim odore et sapore praeter alias arbores recreat et excellit.

Notandum 2. Triplicem ex Scriptura sacra distingui posse Paradisum: primus quidem est Terrestris, de quo mox diximus, et plura dicturi sumus in sequentibus: secundus est Coelestis, de quo Apocalypsis 2. Vincenti dabo edere de ligno vitae, quod est in Paradiso Dei mei. Et S. Paulus 2. ad Corinth. c. 12. ait se raptum in Paradisum; quid autem nomine Paradisi intellexerit, prius dixerat ibidem versu 2. affirmans se raptum usque ad tertium Coelum: idest, inquiunt aliqui sacri Interpretes, usque ad sedem Beatorum: triplex enim Coelum distinguunt: primum primum, quod aquas atque terram ambit: unde aves dicuntur, volucres Coeli, Psalmo 8. Secundum est Caelum in orbes illos, quos Astrologi agnoscunt, divisum. Tertium denique, quod est sedes Beatorum, quod Coelum Coeli dicitur. Tertius denique Paradisus ille est, quem significavit Christus Dominus Luca 23. dum Latronem paenitentem, et secum crucifixum alloquens, ait: Hodie mecum eris in Paradiso: idest, quiesces a laboribus, et passionibus, donec in Coelum mecum subvectus aeterna felicitate fruaris. — Vel aliter, Paradiseus est triplex: Primus, corporalis in ordine naturae: Secundus, spiritualis in ordine gratiae: Tertius, divinus in ordine gloriae. Primus pro Adamo: secundus pro Iustis, quorum animae virtutibus, quasi floribus refertae Deo deliciae sunt: tertius denique pro Beatis.

Notandum 3. Ex S. Augustino lib. 8. De Genesi ad litteram, circa Paradisi terrestris entitatem, et veritatem, tres quasi generales sententias: Una est eorum, qui tantummodo corporaliter Paradisum intelligi volunt: Altera eorum, qui spiritualiter tantum. Tertia eorum qui utrumque modo Paradisum accipiunt: alias corporaliter, alias autem spiritualiter. Primae sententiae sunt omnes pene Theologi Scholastici, et recentiores sacri Interpretes cum ipso S. Augustino, et nonnullis aliis sanctis Patribus. Secunda sententia fuit Origenis lib. 1. Periarchon, cap. 2. ubi plura coacervans exempla earum rerum quarum in Scriptura sacra non est quaerenda vera et realis historica narratio, sed sola mystica et spiritualis intelligentia, inter ceteras Paradisum voluptatis collocavit, sic dicens: Quis vero ita idiotes invenitur, ut putet, velut hominem quemdam agricolam, Deum plantasse in eo illud lignum visibile et palpabile, ita ut corporalibus cibis manducans, quis ex ea arbore vitae percipiat; et rursus ex alia manducans arbore, boni et mali scientiam capiat? Sed et illud, quod Deus post meridiem deambulare dicitur in Paradiso: et Adam latere sub arbore boni et mali: equidem nullum arbitror dubitare, quod figurali tropo haec a Scriptura proferantur, quo per haec quaedam mystica indicarentur.

Tertia denique sententia eorum est, qui litteralem Paradisi historiam admittentes, eam nihilominus in mysticum sensum traducunt ad interiores, et sublimiores quasdam rerum spiritualium et coelestium intelligentias assequendas, uti fecerunt plures ex sanctis Patribus; maxime vero S. Augustinus lib. 18. De Civit. Dei, cap. 21. cum Allegoricam quamdam Paradisi expositionem commemorasset, subdit haec verba: Istae, et si quae alia commodius dici possunt de intelligendo spiritualiter Paradiso, nemine prohibente dicantur, dum tamen, et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur.

His praenotatis, tria sunt probanda: Primum, quod Paradisus sit locus corporeus; Secundum, quod non sit totus terrarum orbis: Tertium, quod non sit extra hunc nostrum terrenum orbem.

Conclusio prima. — Paradisus, quem descripsit Moyses, locus fuit visibilis, et corporeus, non vero pure spiritualis, et mysticus. Haec est communis apud Ss. Patres, qui ideo Origenem erroris insimulant, quod litteralem Paradisi historiam suis allegoriis everterit. Unde Epiphanius in Ancorato scribit: Ita multi de Paradiso allegorice disputant, ut furiosas Origenes adumbratam nescio quam speciem pro veritate in mundum irrexerit: et S. Hieronymus in Epist. 61. ad Pammachium inter octo errores Origenis sexto hunc loco recenset: Quod sic Paradisum allegorizet, ut historicae auferatur veritas, pro urcorporis Angelos, pro fluminibus virtutes coelestes intelligens, totamque Paradisi continentiam tropologica interpretatione subvertat. Unde S. Augustinus lib. De haeresibus, cap. 59. Soleucianos, et Hermianos inter Haereticos reponit, quod Paradisum visibilem, et aspectabilem sustulerint.

Haec aperte constabunt si verba Moysis de Paradiso, tum cap. 1. tum 2. Genesis, tantisper excutiamus. Primo namque ait, Ipsum plantatum orientem, hoc est in Orientali parte mundi, quae revera corporea est: ergo pariter corporeus, et sensibilis fuit Paradisus. Secundo ait: Produxitque Dominus Deus (in ea) de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave; lignum etiam vitae in medio Paradisi, lignumque scientiae boni, et mali: si Paradisi arbores de humo, seu de terra productae sunt, quanam ratione non erunt corporeae, et Paradisus non erit locus terrestris? De humo inquit, quid clarius? etc.

Tertium, Fluvium ait irrigasse totum Paradisum, nempe ut hortum irriguum, qui aquarum divergiis irrigari solet. Quarto, addit inde exibitum in quatuor flumina, et Phison circumire omnem terram Hevillath: ubi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum: ibi invenitur bdellium, et lapis onychinus. Verum et reale igitur flumen illud Paradisi fuit, cuius unum brachium Phison vere, et corporee per terram Hevillath fluit, est sane in terra, et vere terram suis aquis alluit: aurum illud aspectabile est, et bdellium, et lapis onychinus, omnia corporea, et in terra Hevillath nascentia. Quinto asserit Geon circumire omnem terram Ethiopiae. Haec quidem corporea, et visibilis est. Omitimus de Tigri, et Euphrate dicere, quos veros et sensibiles fluvios esse, qui nolit credere, suo absque invidia fruatur ingenio. — Quod utique S. Chrysostomus luculenter urget Homil. 13. in Genesim scribens: Ideo Moyses describens Paradisum, et nomen loci, in quo erat, scilicet Edem, et plagam Orientalem, quam spectabat, et nomina fluminum ex Paradiso egredientium fere notu omnibus, tam subtiliter et veracite narravit, ut non liceret nugari volentibus decipere simpliciores, dicendo nullum fuisse in terra Paradisum, sed in Coelo, et alias fabulas, suumque somnia iactando. Nam si cum Moyse tantam in describendo Paradiso diligentiam posuerit, nihilominus tamen sacrae nonnulli fabulantes, non fuisse super terram Paradisum, multaque alia a doctrina Moysis alienissima inducentes, et verba eius aliorsum, quam dicta sunt detorquentes: quid futurum fuisset, si non tam minutatim, tam dilucide, denique tam enucleate Paradisum descripsisset? Haec S. Chrysostomus.

Probatur 2. Eo modo narratio Moysis de Paradiso est accipienda, quomodo accipietur ea, quam facit de peccato tum Eva, tum Adami cap. 3. Genesis: sed haec accipitur in sensu litterali, et proprio: ergo et illa. Minor constat. Huius probatur: in hac proprietate sine dubio intelligenda sunt illa verba: Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, lignum etiam vitae in medio Paradisi, etc. Quomodo cap. 3. dicitur: Vidit mulier, quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructibus illius, et comedit: in utroque enim contextu fit mentio de visu, et esu, quae sunt actiones corporeae: sed constat posteriorem contextum non esse intelligendum metaphorice; alioquin omnia, quae de peccato primi Parentis Ecclesia credit, falsa essent, et inania: unde S. Epiphanius in Ancorato: si non est Paradisus sensibilis, inquit, non est fons, non ficus, non folia, non comedit Eva, sed iam fabula est. — Denique Genesis 1. vers. 10. comparatur Regio circa Iordanem in pulchritudine, et amoenitate Paradiso Domini. Irrigabatur, inquit, sicut Paradisus Domini, et sicut Aegyptus venientibus in Seior: sed inepta prorsus videretur comparatio illius regionis cum re spirituali et mystica, ut recte colligit S. Augustinus quaest. 27. in Genesim: ergo necessum est, quod Paradisus sit locus corporeus, sicut Aegyptus cui comparatur: Conticescunt ergo, ut infert S. Hieronymus in caput 10. Danielis, vers. 1, eorum deliramenta, qui umbras et imagines in veritate sequentes, ipsam conantur occidere veritatem, ut Paradisum, et flumina, et arbores putent allegorice fabulis se debere subruere. — Confirmant idem caeteri SS. Patres; maxime vero sanctus Theophilus Antiochenus Episcopus lib. 2. ad Autolicum: Condito, inquit, homine, Deus elegit regionem in locis Orientalibus, amoenitate praemium, lumine coruscantem, et splendido aere illustrem, plantis variis fecundam, et in hac collocavit hominem..... Verum ut sciamus Paradisum esse terram, et super terram situm, docemur a Scriptura sacra, quae inquit: et plantavit Deus Paradisum in Edem, in regione Orientali: et in eo posuit hominem, et produxit fecit Deus ex terra omnem arborem pulchram visu, et bonam ad comedendum. Quod igitur ait ex terra, et in Orientali plaga, etc. diserte nos docet Scriptura sacra Paradisum esse sub hoc Coelo, sub quo Oriens, et terra conspiciuntur.

Sanctus Methodius Olympii Lyciae Episcopus et Martyr, ex professo adversus Origenem, corporeum Paradisum suis allegoriis destruentem, ita disserit: Primum enim Paradisus, unde in primo Parente eiecti sumus, ex hac terrae palam locus eximius est, ad iucundam quietem, et vitam meliorem Sanctis destinatus. Ab ipso Tygris, et Euphrates, et reliqui fluvii qui illic profunduntur; hinc apparent fluviorum excursus in nostrum continentem inundantes: Non enim ex supernis de Coelis effunduntur, ac eliduntur: nam neque sustinere potuisset terra ut tantam aquae molem aceruatim ex alto delabentem susciperet: neque Adam e Coelis deiectus est, sed e Paradiso plantato in Edem iuxta Orientem.—

Favet etiam sexta Synodus generalis Constantinopolitana, Actione 13. approbans Epistolam Sophronii recitatam Actione 11, in qua ipse Patriarcha Hierosolimitanus inter alios Origenistarum errores hunc etiam condemnabat, quod extra paternam et Apostolicam traditionem Paradisi plantationem proiecerit.

Non diffiteor tamen hanc a Moyse de Paradiso factam narrationem, mysticum in sensum posse exponi, nam ut observat S. August. lib. 13. De Civit. Dei, cap. 21. Nonnulli totum illum Paradisum, ubi primi homines fuisse dicuntur, ad intelligibilia referunt: arboresque illas, et ligna fructifera, in virtutes vitae, moresque convertunt: tamquam visibilia et corporalia illa non fuerint, sed intelligibilium significandorum causa, eo modo dicta, vel scripta sint. Quasi propterea non potuerit esse Paradisus corporalis, quia potest etiam spiritualis intelligi: tamquam ideo non fuerint duae mulieres Agar, et Sara, et ex illis duo filii Abrahae, unus de Ancilla, alius de Libera, quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus. Nemo itaque prohibet intelligi

Paradisum, vitam Beatorum: quatuor eius flumina, quatuor virtutes, Prudentiam, Fortitudinem, Temperantiam, atque Iustitiam; et ligna eius, omnes utiles disciplinas: et fluviorum fructus, mores piorum; et lignum vitae, ipsam bonorum omnium sapientiam: et lignum scientiae boni, et mali, transgressi mandati experimentum. — Possunt haec etiam de Ecclesia intelligi, ut ea melius accipiamus, tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum: Paradisum scilicet ipsam Ecclesiam, sicut de illa legitur in Cantico Canticorum: quatuor autem Paradisi flumina, quatuor Evangelia; ligna fructifera, Sanctos; fructus autem eorum, opera eorum: lignum vitae, Sanctum Sanctorum, utique Christum; lignum scientiae boni, et mali, proprium voluntatis arbitrium.

Inde concludit haec: Et si quae alia commodius dici possunt de intelligendo spiritualiter Paradiso, nemine prohibente dicantur: dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione credatur.

Dices 1. Illa Moysis narratio plura complectitur, quae non nisi tropologice, et per metaphoram possunt accipi; puta ambulatio Dei in Paradiso post meridiem: ergo pari ratione, quae refert de Paradiso ipso, etiam metaphorice sunt intelligenda.

Respondeo, concedente antecedente, negando consequentiam. Aperte namque constat, deambulationem illam secundum sensum litteralem non posse accipi; cum enim Deus corporis sit expers, etiam corporeae deambulationis est incapax; ideoque illa deambulatio litteraliter non posset usurpari, absque evidenti et manifesto absurdo: at tale absurdum non sequitur ex eo quod Paradisus dicatur aliquis locus corporeus et sensibilis, totaque de eo Mosaica narratio ad litteram usurpetur.

Dices 2. Paradisus terrestris, ille est in quem anima Christi Domini sese recepit in triduo mortis, et de quo Latroni paenitenti Lucae 23. dixit, Hodie mecum eris in Paradiso: sed locus ille, in quem anima Christi sese recepit, non fuit corporeus et sensibilis, talis enim locus animam pure spiritualem dedecet: ergo Paradisus ille non est locus aliquis corporeus.

Nego maiorem; nam, ut dictum est in 2. Notabili, triplex in Scriptura sacra Paradisus distinguitur; nempe Coelestis, Mysticus, et Terrenus: Primus est caelestis Patria, in qua beatae mentes aeterna Dei visione, et felicitate perfruuntur: Secundus est ipsa clara Dei visio, et summa quies ab omnibus laboribus et pressuris, ubicumque fiat, sive in Coelo, sive in terra, sive etiam in Limbo, in quem Christus ipse descendit, in triduo mortis: Tertius denique est amoenissimus ille locus, in quem Adamus innocens ab ipso suae conditionis exordio a Deo deportatus fuit, et a quo per peccatum exulavit. De Paradiso mystico loquebatur Christus Lucae, 23. non autem de terreno: adeoque vera certaque est nostra propositio, nempe Paradisum terrestrem, locum quemdam esse visibilem et corporeum. An autem sit locus specialis, aperiet Conclusio secunda.

Conclusio secunda. — Nomine Paradisi terrestris non intelligitur totus hic terrarum orbis quem incolimus, sed locus aliquis particularis in certa quadam huius orbis regione constitutus. Haec est contra plurimos Recentiores, maxime Pinedam lib. 1. Monarchiae Ecclesiasticae, cap. 6. Abrahamum Ortelium in tabula sacrae Geographiae, et alios non interioris nominis, qui volunt

Paradisum voluptatis a Moyse descriptum, esse totum hunc terrarum orbem, sua conditionis initio omni pulchritudine, fertilitate, amanitate, ac deliciis exuberantem: Fontem vero qui Paradisum alluebat, esse Oceanum, quem Homerus, et plerique Philosophorum, Fluviorum amnium parentem, fontemque omnium maximum appellaverunt.

Patet huiusce conclusionis veritas ex ipsamet Mosaica narratione, qua constat Primo, Paradisum in Oriente fuisse plantatum: sed tota terra nedum ad Orientem, sed et ad Occasum, Aquilonem, et Meridiem, longe lateque diffusa spatiatur: ergo haec non est Paradisus. — Deinde ex codem constat, Deum e loco, in quo Adamum formaverat, ipsum in Paradisum deportasse, et postmodum in poenam peccati a Paradiso eiecisse, constituissetque Cherubinum ipsius Paradisi custodem, ut ipsum Adamum, ipsiusque posteros, ab eo arceret: at non est verisimile Deum creasse Adamum extra hunc terrarum orbem, ut postmodum ipsum in illum deportaret: nec pariter credibile est eum eiicisse extra hunc mundum; quippe illum in hac nostra terra habitasse, et in ea sepultum fuisse ex infra dicendis apertissime constabit. Nec denique ullatenus probabile fit Cherubinum constituisse circa totum hunc terrarum orbem, ne Adamus, aut eius posteri in illum irrumperent: ergo constat hanc Mosaicam de Paradiso historiam, nonnisi illusoriis, et tenuiculis allegoriis ad universam terram posse deduci.

Dices 1. Fluvius ille, qui egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, et qui inde dividitur in quatuor capita, non alius est quam Oceanus, ut affirmat sanctus Damascenus lib. 2. De Fide orthodoxa, cap. 9. iis verbis: Est et Oceanus ut fluvius quidam circumdans totum terram: de quo dixisse mihi videtur divina Scriptura, quod fluvius procedit de Paradiso, etc.

Nego maiorem; Fluvius enim ille Paradisinus egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum; at Oceanus non egreditur de universo hoc terrarum orbe. Deinde, dividebatur tantum in quatuor flumina: Oceanus autem non solum in omnia flumina effunditur; sed etiam in varios gurgites, et marium tractus exoneratur, et effluit; adeoque pro illo Paradisino fonte non potest accipi.

Dices 2. Paradisus fuit locus destinatus habitationi generis humani, omniumque Adami posterorum, si ille innocentiam conservasset; unde Philoxenus Mobuga Episcopus, Oratione de contemplatione ligni vitae, sic scribit: Paradisus prima fuit generis nostri habitatio: nam ut Angelorum sedes est Coelum, daemonum vero post ipsorum casum est aer, medio nimirum positus loco: Insuper animantium brutorum, et hominum, post violatam legem, haec terra in qua versamur: denique piscium, et natatilium omnium aquae: Sic quoque destinatus fuerat Paradisus, ut esset hominum, priusquam peccassent, domicilium. Spreto autem Dei mandato, Adamus per ignominiam deiectus est in hanc terram peccato obnoxiam, ut in ea cum brutis pecudibus versaretur. — Confirmat Moses Barcepha lib. De Paradiso, cap. 22. Tria, inquit, loca condiderat Deus pro Adamo, Coelum, Paradisum, et hanc quae extra Paradisum est, terram. Morigero quidem praemium culti praecepti daretur regnum coeleste, in quod e Paradiso subolleretur: Rebellis vero, atque praevareicator e Paradiso in hanc maledictam terram detruderetur: sed si Paradisus esset aliquis locus specialis in hoc terrarum orbe, non foret capax continendae totius hominum multitudinis, qui in statu innocentiae fuissent propagati: ergo necessum est, ut Paradisi nomine totus hic terrarum orbis intelligatur.

Respondeo 1. Verisimilius esse quod etiamsi originalis iustitia humano generi constitisset, nihilominus homines innocentes terram quoque extra Paradisum incoluissent; tum quia cum diu vixissent homines, etiam innumera prole fuissent donati, ideoque ipsis omnibus locandis Paradisinus hortus, quamvis spaciosissimus, non fuisset sufficiens: tum quia Genesis 1. versu 28. cum hominem masculum, et feminam creasset Deus, Benedixit illis, et ait: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subiicite eam: et dominamini piscibus maris, et volatilibus Coeli, et universis animantibus, quae moventur super terram. Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram. Quibus maxime tria Deus hominibus indicit: Primo quidem ut replerent terram, et eam subiicerent: Secundo, ut dominentur omnibus animantibus quae moventur super terram: Tertio, ut in escam assumerent fructus omnium arborum, omnemque herbam, quae per universum orbem germinabat. Quibus liquet, homines a Deo creatos ut essent accolae, non unius dumtaxat Paradisi, sed etiam totius terrarum orbis, etiamsi innocentia stetisset.—

Ad praefatas auctoritates dico, ex iis quidem inferri homines innocentes in Paradiso victuros: verum nihil evincitur contra Conclusionem nostram, nempe, quod Paradisus sit aliquis locus particularis, non autem totus hic terrarum orbis; id enim Auctor uterque conceptis verbis exprimit.

Conclusio tertia. — Paradisus terrestris non fuit extra hunc totum terrarum orbem constitutus. Haec aperte sequitur ex dictis in praecedentibus, et colligitur Primo ex ipsamet Scriptura sacra, quae sufficienter indicat Adamum in hoc nostro terrarum orbe conditum, et a Paradiso pulsum, in eo vixisse ac sepultum fuisse: non est autem verisimile ipsum fuisse deportatum in alterum orbem, ut innocens ibi maneret, et a quo perduellis pulsus, in nostrum orbem denuo deportaretur.

Deinde, nota sunt in nostro orbe ingentia illa duo flumina Tygris, et Euphrates, quae ex Paradisino fonte emanare Moyses affirmat: non est autem credibile fluvios illos sub mare terrae, atque in hac demum, quam nos habitamus, terra prodire: clarum est igitur Paradisum in hoc nostro terrarum orbe fuisse conditum.

Denique, nullus est e sanctis Patribus, et Antiquioribus scriptoribus, qui adversae sententiae subscribat, adeoque si quis eam propugnare contenderet, ut novi testamenti commentator esset ablegandus.

Dices: Moses Bar-Cepha lib. De Paradiso, cap. 9. affirmat, terram in qua Paradisus constitutus fuit, non solum altiorem esse ea quam nos colimus, sed etiam ab ea prorsus distinctam, et disiunctam per ingens illud mare, quod terram nostram cingit, et alluit. Quam sententiam refert ex sancto Ephrem dicente, Paradisum universam ambire terram, atque ultra Oceanum ita positum esse, ut totum terrarum orbem ab omni circumdet regione, non aliter atque Luna orbis ipsam Lunam cingit; subditque Moses cap. 14. quod qui censent Paradisum ultra Oceanum esse positum, etiam affirmant primos homines ex illa

Paradisi affini terra in hanc nostram per vadosum mare pedibus commearunt, cum essent staturae procerissimae, etc. Ergo haec sententia ab Auctoribus non ignoti nominis propugnatur.

Respondeo. Mosem Bar-Cepham in praetato illo libro omnes quotquot vulgabantur tam serias quam ludicras de Paradiso opiniones collegisse, nec tamen eas omnes probasse; ideoque exinde sententiae illi, qua Conclusionis nostrae veritati opponitur, nihil patrocinii accedit. Ad id autem, quod refert sanctus Ephrem, Respondeo illud in eius operibus quae Vossius e Graeco in Latinum vertit, et edidit, non reperiri. Quod si ita censuerit sanctus Ephrem, dico cum per terram ultra decennam, forte novum orbem Americae designasse: certum enim est aliam Africam, et Europam paene omni ex parte Oceano allui: et ultra Oceanum iacere immensam illam novi orbis continentem terram nondum satis ab omni latere apertam, et perlustratam. Minus enim paradoxum erit censuisse sanctum Ephrem Paradisum in America plantatum, quam in alia terra ultra Oceanum, et Americam, seu novum orbem.

Notandum 1. Multiplicem esse de situ Paradisi auctorum sententiam: eruditus enim Henricus Valesius in notis ad caput 5. orationis Constantini ad sanctorum coetum producit Stephanum Gobarum scribentem Paradisum, in quo constitutus fuit Adamus, extitisse in tertio caelo, et quod arbores quae illic sunt, intellectu et scientia sint praeditae, quodque Adamus post transgressionem suam, illinc in terram fuerit deiectus. Cui opinioni favere videtur Tertullianus in libro De patientia, ubi de Adamo scribit: Innocens erat, et Deo de primo amicus, et Paradisi colonus. At ubi semel succidit impatientia, desinit et sapere, desirit caelestia sustinere posse. Exinde homo terrae datus, et ab oculis Dei deiectus. Similiter Origenes, referente Methodio in libro De resurrectione, collocavit Paradisum, cuius incola fuit Adamus, in tertio caelo. Quibus praeciverat Valentinus, cadem qua postmodum Gomarus de Paradisi situi caelesti et arboribus intelligentia praeditis delirans, teste S. Irenaeo, lib. 1. — Non defuerunt etiam qui e diametro oppositam opinionem exeogitantes, teste Maresino, syllog. disp. parte secunda, ausi sunt asserere infra terram hortum hunc amoenum, in quo constitutus fuerat Adamus innocens, esse statuendum, Paradisum, quo Christus migraturum sese cum latrone edixerat, cum inferno confundentes. Cuius opinionis assertorem facit etiam doctissimus Grotius, sed perperam et absque ullo fundamento, ut clare demonstrat Guillelmus Saldeanus, lib. 2. Exercitat. 2. — Tertia sententia eorum est qui affirmant Paradisum Adamicum fuisse omni terra exceliorem et caelo proximun. Ita Rupertus, lib. 2. De Trinitate, cap. 21. et alii quidam apud S. Damascenum, lib. 2. De Fide, cap. 11, quibus favere videtur S. Basilius, Homilia de Paradiso, ubi scribit: Paradisus locus erat deliciis affluens omnem creaturae sensibilis exsuperans pulchritudinem; sublimitate loci in quo erat, nulla sui parte tenebras admittens: sed exorientium siderum splendore semper illustratus, in quo nulla erat vel modica ventorum vis, nulla tempestatum procella, nullus hyemis horror, non nimia aeris humilitas, non torrens aestutis ardor, non molesta, et noxia autumnalis siccitas: sed temperata, pacifica omnium temporum in se consonantia, etc. — E contra aliqui cum Pererio, lib. 3. in Genesim, Disputatione de Paradiso, quaest. 2. existimant esse probabilius, Paradisum in planicie aliqua situm esse: tum quia altitudo nimia sanitati adversatur, ob siderum et elementi ignis vicinitatem: tum etiam quia demissiora loca, uberiora sunt, et fertiliores. — Ultima denique sententia inter has extremitates media, contendit Paradisum neque ita esse demissum, ut in planicie aliqua iaceat, neque ita sublimatum, ut altiores montes transcendat: sed in suprema huius infimae regionis aeris parte positum esse, et in terra constitutum.

Notandum 2. Constans esse exploratumque apud antiquos Ecclesiae Patres, Paradisum in Oriente esse plantatum, quod utique ex ipsa Scriptura colligunt; ubi enim vulgatus noster vertit, Plantavit autem Dominus Deus Paradisum voluptatis ab initio. Septuaginta scripserunt in Edem ad Orientem; vox enim Hebraica Edem, tam de tempore quam de loco potest accipi, ut significet, vel Orientem vel anterioris temporis, seu ipsum rerum exordium. Unde Graei Patres omnes, et plurimi ex Latinis secuti Septuaginta, Paradisum ad Orientem plantatum affirmant: docentque inde manasse morem, cur Iudaei ad Austrum, nos vero Christiani ad Orientem conversi, adoremus; ut nempe eo respectantes, veterem patriam suspiremus. Audiant fideles, inquit S. Athanasius quaestione 57. ad Antiochum, et dicunt quod sancti Apostoli Christianorum Ecclesias, ideo iusserunt versus Orientem suas fundere preces, ut ad Paradisum unde excideramus respicientes, suppliciter a Deo petamus, et a nostro Domino, ut in antiquam nos patriam, et locum unde excidimus nos restituere velit. Ad Austrum vero intendere, Iudaeis Prophetae praeceperunt, quod ex Austro quoad Ierusalem scilicet, et Bethleem, nasciturus erat Dominus; ideo dixit Propheta: Deus ab austro veniet; ut accurate expendunt Bellarminus lib. 3. De beatitudine Sanctorum, cap. 3. et Baronius, tomo 1. ad annum 58. n. 106. Sunt etiam qui hinc constare existiment, Paradisum esse in Oriente: quia qui sacras aedes aut templa construere volunt, altaria ad Orientem spectantia fabricant, quasi Deus versus eam mundi partem debeat adorari, in qua primitus homines suae Divinitatis cultores, et adoratores constituerat. — Huius autem Paradisini situs Orientalis hanc rationem profert S. Thomas, 1. p. q. 102. art. 1. quod cum Oriens sit dextera Coeli, ut patet per Philosophum 2. De Coelo: dextera autem sit nobilior sinistra, conveniens fuit ut Paradisus omnium locorum praestantissimus, in Oriente firmaretur. Aliam subdit Severus in catena Graeca in Genesim: Praemonens, inquit, quod futurum erat Deus: hominem ibi primum habitare voluit, unde principium lucis exoriretur. Nam quemadmodum sidera ab ortu tendentia ad occasum rursus apparent: sic et hominem oportebat a vita properare ad mortem, et occidere? rursusque renasci per resurrectionem ex mortuis.

Notandum 3. Quod cum Paradisus dicitur plantatus ad Orientem, non modicam inter graviores Auctores moveri controversiam, quonam pacto illud ad Orientem sit accipiendum. Iam tamen communior graviorum Auctororum sententia praevalevit, id esse intelligendum de parte Orientali, Mesopotamiae regione; non quidem universa, sed in Edem, quae illius regionis erat pars Orientalis. Omnes enim regiones quae cis sinum Persicum iacent, in Scriptura sacra Orientis nomine solent nuncupari, puta Persia, Arabia, Chaldea, Mesopotamia, quae omnes respectu Terrae sanctae, Orientales sunt. Sic Iobi 1. v. 3. De Iobo dicitur, Erat vir magnus inter omnes Orientales: manebat autem in terra Hus, quae in confinibus Idumaeae, et Arabiae deserti iacebat; iuxta illud Threnorum 1. Circumde, et luctare filia Edom, quae habitas in terra Hus. Similiter Geneseos 29. legimus: Profectus ergo Iacob venit in terram orientalem: et ibidem, ac capite sequenti dicitur, venisse in Mesopotamiam, ubi erat Laban eius Avunculus. Insuper Balaam Num. 23. ait: De Aram educuit me Barac Rex Moabitarum de montibus Orientis, idest de Mesopotamia; nam Moyses Deut. 23. ait: Conglexerunt Moabites contra te Balaam filium Beor de Mesopotamia Syriae ut malediceret tibi.

His omnibus constat revera Mesopotamiam esse Orientalem respectu Iudaeae. An autem revera in aliqua Mesopotamiae parte conditus fuerit Paradisus terrestris, non ita conveniunt Auctores: affirmant enim aliqui, negant autem alii, admittentes quidem Paradisum in Oriente constitutum, non solum respectu Iudaeae, sed respectu totius mundi: quo autem in loco, prorsus ignotum esse contendunt. Quocirca duo praecipue hic veniunt determinanda: Primum quidem qualis fuerit Paradisinus situs, an sublimis, an depressus. Secundum, quanam in mundi parte sit stabilitus.

Conclusio prima. — Paradisus neque ita depressus est, ut in planitie aliqua iaceat: nec ita sublimis, ut ad secundam aeris regionem excedat.

Probatur prima pars, primo quidem auctoritate sanctorum Patrum, qui in hoc omnes pene conveniunt, Paradisi situm tantae esse sublimitatis, ut nullas tenebras, nullasque tempestatum procellas patiatur: quorum duplex fundamentum est. Primum quidem, quia e Paradiso quatuor effluunt ingentia illa flumina, quibus universa terra irrigatur: unde Moses Bar-Cepha lib. De Paradiso, cap. 9. ita scribit: Illud insuper asserimus, eam terram, in qua est Paradisus, altiorem multo, sublimioremque existere hac quam nos colimus; id enim ita se habere indicio sunt quatuor illa ingentia flumina, quae orta in Paradisi terra per hanc nostram ab illa diversam feruntur: nisi enim illa terra altior staret, fieri non posset ut illa flumina universam terram irrigarent. — Secundum fundamentum est, quia Paradisus debuit esse locus saluberrimus, subindeque liber a ventorum procellis, et crassioribus terrae vaporibus; adeoque in altiori quodam loco quam sit haec nostra communis habitatio constitui debuit: unde Tertullianus lib. De Iudicio Domini, c. 8. sic canit:

Lux ubi clara nitens, spiratque salubrior aura, Aeternusque dies, atque immutabile tempus. Est secreta Deo regio ditissima campis, Atque beata nimis, suadaeque in cardine sedis, Aër laesus ibi semperque luce futurus Lenis, et aspirans vitalia flamina ventus.

Probatur secunda pars, nempe, quod Paradisus in editissimis quibuscumque aliis montibus sublimior non fuerit collocatus; tum quia, ut recte infert Pererius, lib. 3. in Genesim, qu. 2. necnon Molinaeus cap. 13. locus adeo sublimis, nec salubris est, nec hominum habitationi accommodatus: tertia namque aeris Regio patitur nimiam siccitatem, ingentem ardorem, continuam agitationem, ex vicinia elementi ignis, et raptu Coelorum, necnon et ex multitudine corporum ardentium, puta Comete, qui in ea regione formantur, et accenduntur.

Deinde, nullus ibi flat suavis et refrigerans ventus, nullo rore solaris aestus temperatur, nulla fluminum et fontium scaturigo, nullus herbarum viror, nullus suavis florum nitor: nulla denique fructuum ex eo potest iucunda suavitas et salubritas. Denique aer iuxta supremam regionem nedum valde tenuis est, siccus et calidus, subindeque hominum respirationi, et cordis refrigerationi minime conveniens; sed et ita insalubris, ut mortem ipsam sorbere videantur qui aliquid eius aspirant. Unus nobis erit huiusce veritatis testis oculatus, et expertus, Pater a Costa lib. 3. Indiae historicae, cap. 9. ubi ait:

Est in Peru altissimus mons Periocaca: audieram saepius saevam stomachi iactationem celsa eius iuga superantibus incidere: antidotis me valide praemunieram, cessere tamen incassum, nec praesens incommodum potui praevertere. Verticem ac summa tenueram, scalas vocant, tam diro de repente angore sum correptus, ut paene de iumento provolverem. Sensus doloris erat acerbissimus, quisque ex comitibus celeri iuga sibi consulerat, certum mortis discrimen evasurus. Relictus cum Indo famulo eum enixe rogabam ut me manibus sustineret, ne e iumento, cui vix mentis compos haerebam, praeceps in terram allideret. Secuta sunt mox capitis oculorumque vertigines, taedia nauseae, ingentes vomitus, quibus magnam favillae utraque bilis vim cum toto semidigesto cibo adeo violento nisu proieci, ut sanguinem quoque reieicerem: credideram iam de me actum; sed descendens ex immani illa altitudine ad interiora, et mitiora loca, Dei benignitate, coepit dolor tantisper remittere. Offendi socios adeo ex repentino morbo confractos, ut quidam eorum iam sibi supremam horam adfore putantes, sacram confessionem maximis vocibus eflagitarent: alii e iumentis se deiicere; vomitu alvique fluore paene deflagrati, nonnulli rabie doloris amentes corpora solo allidere, proiectare, tristique singultu tremere. Accepi quosdam ea in tormento animas efflavisse. Perpetuus ille montium Peruanorum tractus pars Andium, ad quingentas leucas in Austrum excurrens, quacumque in vertice traiicitur, illa stomachi dira tormina mirabili operatione ciet. ipse quater diversis locis celsissima illa iuga superans, graviter semper sum affectus incommodo. Eodem quoque affligi eos, qui montes illos pervadunt, certissimum est. Porro trucis mali causam, aerem esse tenuissimum, ac subtilissimum, qui incredibili efficacitate viscera, et interiora omnia pervadat, agitet, pervolvat, rerum periti affirmant: nec enim potentius remedium ad praesens damnum arcendum hactenus repertum, quam corpusculum multo tenui integumento undique fulcire: non dubitem eos montes omnium totius orbis esse altissimos, quibuscum nec Alpes, nec Pirenaei ullo pacto comparari possint. Est ibi aer adeo subtilis, ut humanae respirationi, qua illum trahat ac reddat, non sit aptus, cum ea spissiorem desideret spiritum. Deserta sunt omnia ad triginta leucarum spatia: nulli mortales, animantia nulla illis in locis degunt: herbae virulento aere exustae, tristi prorsus ac maligno Coeli solique vultu.» Haec et alia Pater a Costa, ex quibus illud quoque inferimus, locum terrae quo altiorem, eo insalubriorem, et incommodiorem victui hominibus esse.

Confirmat S. Augustinus lib. 3. De Genesi ad litteram, cap. 2. dicens: Etiamsi verum dixit quidam saecularium Poetarum, nubes excedit Olympus, et pacem summa tenent; quia perhibetur in Olympi vertice aer esse tam tenuis, ut neque nubibus obumbretur, neque turbetur vento, neque sustentare alites possit, neque ipsos qui forte ascenderint homines, crassioris aeris spiritu alere, sicut in isto aere consueverunt: unde qui illius montis verticem subeunt, vel sacrificandi, vel inspiciendorum siderum causa, ferre secum solent spongias plenas aqua, unde sugent identidem humorem ad refrigerandum cor; aliter enim, ob summam illius aeris tenuitatem et siccitatem, vivere non possent. Haec S. Augustinus.

Deinde, si tanta esset Paradisi sublimitas, ut usque ad Lunae globum pertingeret, ab aliqua regione conspiceretur: insuper, vel nobis, vel Antipodis nostris, aliquando Solis aut Lunae conspectum eriperet, praesertim cum ad Orientem situs esse credatur. Addunt aliqui, quod si adeo excelsus esset ac sublimis, ut esset facilis ascensus eius, oporteret basim seu fundamentum illius occupare totam fere terram, ut paulatim decresceret, et suavem ascensum praeberet hominibus ex aliis terrae partibus, ad illum conscendentibus, si nempe felicissimus innocentiae status perseverasset; ut facile patebit consideranti proportionem necessario servandam inter cacumen montis, et extensionem radium eius.

Obicies 1. Quo montes sunt altiores eo uberiores sunt, et floribus ac fructibus feraciores: ergo in altissimi cuiusdam montis vertice locari debuit hortus ille voluptatis, et deliciarum. Probatur antecedens de monte Atlante, de qua sic scribit Solinus in Polyhistore, cap. 27. per Autololum gentem iter est in Atlanticas solitudines: Atlas, mons e media arenarum consurgens vastitate, et eductus in viciniam Lunaris circuli, ultra nubila caput condit. Qua ad Oceanum extenditur, cui a se nomen dedit, manat fontibus, nemoribus inhorrescit, rupibus asperatur, squalet veluti ieiunio, humo nuda, nec herbida. Qua Africanam contra versus est, opimus nascentibus sponte frugibus, arboribus proceris opacissimus, quarum odor gravis, comae Cupressi similes, vestiuntur lanugine, sericis velleribus nihilo viliore. In eo latere, et herba Euphorbia copiosa, cuius succus proficit ad ocularium claritatem, et multiplex praesidium sanitatis, nec mediocriter percellit vim venenorum. Vertex semper nivalis. saltus eius quadrupedes ac serpentes terrae, et cum his Elephanti occuparunt. Idipsum de monte Atho Macedoniae, seu Thraciae monte, idem Solinus narrat c. 17. Polyhist. Et sane Athos sublimis adeo, ut altior aestimetur, quam unde imbres cadunt, quae opinio ex ea fidem concepit, quod in aris quas cacumine sustinet, numquam cineres efferantur, nec quidquam ex aggeribus suis perdunt; sed quo relicti fuerint cumulo permanent. In summo oppidum Achrothon fuit, in quo dimidio longior quam in aliis terris incolentium aetas prorogabatur, ideo inde homines Macrobius Graeci, nostri appellavere longaevos. — Respondeo, haec a praefatis Auctoribus potius ex Poetarum tabulis quam experientia, aut fide dignis Cosmographis scripta et narrata fuisse: etenim nec montes illi adeo sublimes sunt, ut vel mediam aeris regionem excedant, vel ad supremam pertingant, cuius signum est manifestum, quod montis Atlantis vertex nivibus semper operiatur: est igitur intra supremam aeris regionem, et solum ad initium mediae sublimatur. Adde quod si montes illi mediam aeris regionem, vel etiam supremam occuparent, forent non solum insalubres, sed etiam prorsus inhabitabiles homini; siquidem media regio nimio frigore stringit, et nivium, ac nubium parens est: suprema vero propter viciniam elementi ignis, necnon et propter Coeli vertiginem mirum in modum calescit, ac volubilis est: ergo tantum abest, ut homines ibi salubriter, et diu vivere potuissent, imo ne brevi quidem tempore vita incolumem ibi agere liceret.

Obicies 2. Ea debuit esse Paradisini situs sublimitas, ut ad eum pertingere non potuerit exitialis diluvii inundatio, sed illa altius ascendit, quam communes qui montes sublimantur: ergo necessum fuit, ut Paradisus in omnium montium celsissimo locatus fuerit.

Respondet Doctor in 2. dist. 17. qu. 2. quod sicut diluvium generale non naturali rerum occursu, sed miraculo divinitus accidit; ita quoque miraculo factum est, ut Paradisus a diluvii exitio servaretur. Adde quod ex Genesi, cap. 7. Aquae praevaluerunt nimis super terram: operuitque sunt omnes montes excelsi sub universo caelo: quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerunt. Ergo hac ratione Paradisus non debuit celsissimo in monte locari; cum enim diluvii inundatio omnes operuerit montes, qui sub caelo sunt, etiam et eum in quo locatus esset Paradisus operuisset. Quod si ab illa generali sententia necessario putent excipiendum esse Paradisum, nulla ergo ratio suadet propter aquas diluvii tantae sublimitatis Paradisum facere. Quantum autem ad Sanctos Patres Paradiso altitudinem caelo proximam tribuentes, dico cum sancto Thoma 1. par. qu. 2. artic. 1. eos hyperbolico, vel metaphorico sermone usos, nec aliud voluisse quam significare sublimem excellentemque Paradisi pulchritudinem, et amoenitatem, omnem aliam terrestrem longe excellentem, ac coelesti beatitudini ferme proximam, et consimilem.

Conclusio secunda. — Probabile est Paradisum terrestrem in confinibus Mesopotamiae et Arabiae Orientalis, non multum a Chaldaea et Syria Damascena constitutum fuisse: ita quod ab Oriente habuerit eam Persidis partem, quae tendit in Parthiam: a Meridie Sinum Persicum, et Arabiam Orientalem: ad Aquilonem Assyriam, ac plagam versus Babylonem, et Seleuciam: ab Occasu Chaldaeum, et Syriam Damascenam, ac plagam versus Iudaeam. Haec est communior inter Recentiores, eamque pluribus probant Sixtus Senensis lib. 5. Bibliothecae, annotatione 3. Genebrardus lib. 1. Chronographic. Pererius lib. 3. in Genesim, n. 122. Maldonatus in 27. Matt. vers. 11. Cornelius in secundum caput Genesis, etc. hancque sententiam plurimis rationibus probant: Primo quidem, quia Scriptura sacra diserte indicat Paradisum constitutum in Edem, ubi enim Vulgata nostra habet: Plantaverat autem Deus Paradisum voluptatis, Hebraica textus, plantaverat Deus Paradisum in Edem: sed Edem in Syria, vel Mesopotamiae finibus fuisse ex eadem Scriptura sacra colligitur, 1. Regum cap. 19. v. 12. ubi superbus Sennacherib sic loquitur: Numquid liberaverunt dii gentium singulos quos vastaverunt patres mei, Gosan videlicet, et Haram, et Reseph, et filios Eden qui erant in Thelassar? Quibus aperte Edem nomen esse regionis significatur; siquidem cum Gossana, Haram, et Reseph, utpote vicinis atque continentibus locis iungitur. Gossan enim, inquiunt Eusebius et S. Hieronymus, in regione Emath est in finibus Damasci; putantque illam esse Gausanitidem regionem quam Fluvius Chabores ab Acrabenae Mesopotamiae finibus disterminat. Similiter Reseph iidem affirmant esse civitatem Syriae, existimantque eam esse Rhesipha, quam Ptolemaeus in Mesopotamia collocat; certum est enim Mesopotamiam sub Syria comprehendi. De Thelassar autem aiunt illam esse Syriae regionem, vel Mesopotamiae, postea Seleuciam nominatam: ergo revera Eden in Syria, vel Mesopotamia erat. Sed Moyses asserit Paradisum fuisse consitum in Edem; igitur in Syria, vel Mesopotamia Paradisus consitus erat. — Confirmatur ex illo Ezechielis c. 27. v. 23. Haran, et Channe, et Eden negotiatores tui. Haram autem est illa celebrata Charra, vel Haran, quam incoluit Abraham, et in qua eius pater Thare vita functus est, ut constat Gen. 11. v. 31. et Actuum c. v. 2. de qua Eusebius, et S. Hieronymus in locis Hebraicis sic scribunt: Charra civitas est Mesopotamiae trans Edessam, quae usque hodie Charra dicitur, ubi Romanus caesus est exercitus, et Crassus dux captus: sed Charram urbem fuisse Mesopotamiae, non solum S. Stephanus locis laudatis indicant; at etiam affirmat Plutarchus in Vita Crassi, et Strabo lib. 16. De situ orbis: ergo cum Scriptura sacra dicat Eden non longe a Charra fuisse, et eadem Scriptura doceat Charras in Syria, vel Mesopotamia fuisse; cunctique Scriptores idipsum adstruant; rursumque sacer Moyses affirmet Paradisum in Eden plantatum, ineluctabili evincitur consecutione, in confinibus Mesopotamiae, et Arabiae Orientalis, non multum a Chaldaea, et Syria Damascena dissitos, Paradisum conditum fuisse.

Confirmatur insuper ex illo Genesis 4. vers. 16. Egressusque Cain a facie Domini habitavit profugus in terra ad orientalem plagam Eden; quibus Edem haud dubie nomen proprium Regionis est: at verisimile est Cainum una cum patre suo habitasse non ita longe ab ea regione, in qua consitus erat Paradisus terrestris: existimant enim nonnulli cum Genebrardo lib. 1. Chronographic Cainum profugum a loco ubi Adam cum coetu piorum morabatur, demigrasse Orientem versus ultra Mesopotamiae Edem, ubi erat Paradisus, atque in ea regione, quae ipsi Eden, seu Paradiso erat Orientalis, consedisse. Nimirum, aiunt, Cainum cum posteritate incoluisse Assyriam, vel eiusmodi aliam regionem trans Tigrim, et Euphratem, quae ipsi Mesopotamiae, seu Horto Eden esset Orientalis: cum Adam, Seth, et alii veri Deicolae, in quibus erat Ecclesia, Syriam, et vicinas regiones citra Euphratem, quae ipsi Mesopotamiae, et Paradiso Eden essent occidentales, inhabitaverint; sicque Hortum Eden medium inter utrosque fuisse, et hos ab illis disterminasse. Nec refert quod Vulgatus noster scripserit, Paradisum inplantandatis, pro Paradiso in Eden, quasi Eden non esset nomen proprium loci, in quo Paradisus fuit conditus; sed tantum appellativum, significans locum omnimoda voluptate refertum; unde S. Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 7. legit Paradisum in deliciis: et Severianus quamvis Graecus, Eden etiam interpretatur deliciae: quasi dicat, plantarit Adam paradisum in voluptate, vel deliciis, hoc est, in loco voluptatem spirante. Hoc, inquam, non refert, nam septuaginta Interpretes Eden nomen proprium loci interpretati sunt; et cum ipsis concinunt nedum plurimi Patres, tam Graeci, quam Latini, sed etiam plerique Hebraei: quos in longum refert, et laudat Maldonatus lib. De Paradiso, c. 18. unus autem sufficiat nobis Moses Bar-Cepha lib. 1. De Paradiso, c. 21. Diximus, inquit, Eden esse regionem spaciosam, amplam, amenam, salubriorem: paradisum vero locum esse pulchris, fructuosis, praestantibus, habitabilibusque arboribus pro quaesivit aliis in tota Eden locis ornatum. Paradisum enim eius regionis, qua Eden dicitur, partem esse inter alias omnium praestantissimam, laudabilissimum, atque cultoribus suis commodissimum. Cui subscribunt Eusebius, et S. Hieronymus, qui cum Hebraica loca urbium, et regionum describunt, de Eden tamquam de loco peculiari, ubi esset Paradisus, aiunt, Eden sacer paradisi locus ad Orientem, quod in voluptatem, deliciasque transfertur.

Probatur 2. Ex ubertate regionis Mesopotamicae, quae tantis Cosmographorum encomiis celebratur, ut omnes alias terrae plagas fructuum suavitate, omnisque generis deliciis, variis etiam naturae dotibus longe antecellere videatur, ut referunt Strabo, et Curtius lib. 5. etc.; quod certe indicium est, in hac regione potissimum esse Paradisum constitutum, cuius nempe ubertas in viciniorem plagam refluebat, et redundabat.

Tertio. Paradisus non adeo longe dissitus fuisse videtur a Iudaea, siquidem verisimile est primos parentes Paradiso eiectos, non longa terrarum spatia peragrasse, sed ubi primum terram humanae habitationi commodam invenerunt, ibi substitisse, domiciliumque locasse: at certum est Adamum in terra Iudaea, aut sane Chaldaea vixisse, ac diem clausisse postremum; nam et sepulchrum eius in terra sancta extitit, ut intra probabitur: ergo non longe a Palestina, aut Chaldaea aberat Paradisus: atqui Mesopotamia etiam non longe a Iudaea distat: ergo verisimile est Paradisum in ea fuisse locatum. Probatur maior ex illo Gen. 3. ubi Vulgatus noster habet: Et eiecit Adam, et collocavit ante Paradisum voluptatis Cherubim; septuaginta Interpretes reddunt: Et eiecit Adam, et collocavit eum contra Paradisum voluptatis; in Complutensi vero, Et collocavit eum ante Paradisum voluptatis. Inde sancti Patres peculiariter annotant, Adamum non procul a Paradiso fuisse a Deo positum, semperque illum in prospectu habuisse, ut iacturam suam perpetuo coram oculis habens, ad perpetrati facinoris severam paenitentiam stimularetur. Non enim hoc solum misericordiae et benignitatis argumentum erat, inquit S. Chrysostomus Hom. 18. in Genesim, quod emittebat, et eiiciebat; sed et contra Paradisum illum habitare faciebat, ut iugem dolorem haberet quotidie, cogitans unde excierit, et in quem statum se coniecerit: similia habent S. Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 2. Theodoretus qu. 10. et S. Augustinus libr. 2. De Genesi contra Manichaeos.

Quarto. Ibi constitutus est Paradisus, ubi sunt Euphrates, et Tigris: atqui hi fluunt in Mesopotamia, et Armenia: Euphrates enim est fluvius Babyloniae, inter quem, et Tygrim intercepta regio, Mesopotamia dicitur, quasi medians inter duo flumina; quod utique Dionysius Geographus ita describit de Euphrate et Tygri sermonem taciens:

Hoc tamen omne solum fluvius, quod cingit uterque Indigenae populi pro re dixere Medamnem,

Quod medias omnes has terras flumina cingunt.

Sciendum enim est Tygrim, et Euphratem supra sinum Persicum in unum tandem coire, ac rursum dividi, tumque nomen mutare: unus enim in sinum Persicum delabens dicitur Phasis, seu Phasitigris, qui videtur esse Phison, celebris apud Curtium, Plinium, et alios: hic circuit terram Evilach, idest Chavila, puta Chaulataeos, quos Strabo lib. 16. in Arabia ponit iuxta Mesopotamiam. Alter Arabiam desertam, et loca vicina petens, videtur esse is, qui hic Geon dicitur: hic circuit Aethiopiam, non illam Abyssinorum quae est infra Aegyptum, sed illam quae est circa Arabiam. In Scriptura enim Madianitae, aliique iuxta sinum Persicum, vel Arabicum habitantes, vocantur Aethiopes. — Paradisus ergo videtur fuisse eo loco, quo confluunt Euphrates, et Tigris: ab illo enim confluxu dividuntur, et discriminantur, in quatuor haec flumina; sursum enim sunt Euphrates, et Tigris; deorsum vero sunt Geon, et Phusitigris, sive Phison. Quod enim hi fluvii, postquam coierunt, rursum dividantur, clare patet ex exactioribus tabulis Cosmographis Gerardi Mercatoris, Ortelii, et aliorum. Mercator enim in Asia tabula 1. manifeste ostendit Tygrim, et Euphratem concurrere iuxta Appamiam, ac rursum dividi iuxta urbem, quae dicitur Asia; atque efficere insulam magnam satis; ac denique utrunque in sinum Persicum influere, ibique desinere. Adde quod verisimile est hos fluvios tempore Moysis magis fuisse divisos, eo quod postea mutarint alveum, magisque confluxerint: sicut a tempore Vorsi multa alia flumina, et maria alveum mutarunt, uti annotavit Torniellus. Haec patebunt evidentius, si speciatim discutiamus et aperiamus,

Quisnam sit Tygris, et Euphratis fons, et fluxus?

Moses cap. 2. Paradisum terrestrem describens ait: Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Nomen uni Phison; est iste, qui circuit omnem terram Eviluth, ubi nascitur aurum.... et nomen fluvii secundi Geon, iste est, qui circuit omnem terram Aethiopiae; nomen vero tertii, Tigris: ipse vadit contra Assyrios: fluvius autem quartus ipse est Euphrates. De duobus ultimis hisce fluminibus, nulla est, aut saltem modica apud omnes Auctores controversia: constat enim eos habere originem ex monte Tauro Armeniae maioris: cursum per Mesopotamiam, Assyriam, et Chaldaeam; exitum vero in sinum Persicum habere, ut supra diximus. — Unus vero vocatur Tigris, vel a celeritate cursus, secundum Isidorum lib. 13. Ethymologiarum, c. 21. ducta similitudine a Tigri animalium velocissimo, cuius miram in cursu pernicitatem describit Plinius lib. 8. c. 18, vel potius ita appellatur a celeritate sua, quam Persae, et Medi Tygrim appellant, teste Curtio. Alius vero nominatur Euphrates a voce Hebraea Purrache, ducta a radice Parrua significante fructificare, et fecundare: eo quod ad modum Nili exundans terras riget et foecundet: unde Cicero 2. De Natura Deorum; Mesopotamiam, inquit, fertilem efficit Euphrates, quotannis novos agros invehit. — Utriusque autem huius fluminis originem et fluxum ita describit Strabo lib. 11. Taurus, inquit, Armeniam disterminat a Mesopotamia: hinc fluunt Tigris, et Euphrates, qui Mesopotamiam circumdant, et apud Babylonios invicem cohaerent: deinde in mare Persicum emittuntur, quorum Euphrates maior est, et plus regionis fluxuoso alveo percurrit. Fontes habet in parte Tauri Boreali, fluit ad occidentem per Armeniam, quae maior appellatur, usque in Armeniam minorem, quam a dextris habet, a sinistris vero Lisianam: deinde ad Austrum flexus confinis iungitur Cappadocum, quae ad dextram relinquit, ad sinistram Commagenorum confinia, rursumque a Sicensina etiam Sophena maioris Armeniae ad sinistram relicta, progreditur Syriam, atque iterum fluxum alium capit in Babylonios, et Persicum Sinum. Tigris ex eodem monte, Seleuciam illatus ad Euphratem accedit, ibique efficit Mesopotamiam: deinde in eumdem sinum Persicum intrat. Euphratis, ac Tigris fontes inter se distant ad stadia duo millia, et quingenta, hoc est trecenta circiter milliaria. — Similia horum sunt, quae de iisdem fluminibus tradit Philostratus lib. 1. De Vita Apollonii, cap. 14. Hanc, inquit, regionem, quae propterea Mesopotamia quod media inter duo flumina posita est, Tigris, atque Euphrates ex Armenia, et Tauri radicibus diffluentes cingunt; sunt autem in ea maxima autem ex parte pagis, ac vicis incultitur: populi vero partim Armeni, partim Arabes nuncupantur, quorum magna pars sedibus incertis vagatur: tanquam insula sese clausos arbitrantes. Flumina vero ubi eam, quam diximus, continentis partem ambierunt, in idem mare decurrunt. Sunt qui dicant in paludem quamdam partem maximam Euphratis delabi, ita ut ad mare non perveniat, sed in terra cursus sui finem recipiat: quidam et audacius de eo loquentes, asserunt eum diutius sub terra fluxerit, rursus in Aegypto apparere, et Nilo commisceri. Haec Philostratus. — Similia pene de iisdem fluminibus tradit Quintus Curtius libr. 5. Inter Tygrim, inquit, et Euphratem iacentia tam uberi et pingui solo sunt, ut a pastu repelli pecora dicantur, ea ne satietas perimat. Causa fertilitatis est humor, qui ex utroque amne manat toto fere solo per venas aquarum resudante. Ipsi amnes ex Armeniae montibus profluunt, et magno deinde aquarum divortio iter, quod coepere, percurrunt. Duo millia et quingenta stadia emensi sunt, qui amplissimum intervallum circa Armeniae montes notaverunt. Iidem cum Medorum, et Gordianorum terras secare coeperunt paulatim in artius coëunt, et quo longius manant, hoc angustius inter se spatium terrae relinquunt. Vicini maxime sunt his campis quos incolae Mesopotamiam vocant, mediam namque ab utroque latere concludunt, iidem per Babyloniorum fines in Rubrum mare prorumpunt. Ita Curtius. Lucanus autem lib. 3. indicat eos fluvios eodem ex fonte promanare, cum ait:

Quaque caput rapido tollit cum Tygride magnus Euphrates, quos non diversis fontibus edit, Persis, et incertum tellus si misceat amnes, Quod potius sit nomen aquae; sed sparsus in agros. Fertilis Euphrates Parim vice fungitur unda, At Tygrim subito tellus absorbet hiatu Occultosque tegit cursus, rursusque renatum, Fonte novo flumen Pelagi non abnegat undis.

Boetius quoque lib. 5. De Consolatione Philosophiae, metro primo, unum eumdemque Tigris atque Euphratis fontem esse declarat his versibus:

Rupis Achaimenidae scopulis, ubi versa sequentem Pectoribus figit spicula pugna fugax. Tigris, et Euphrates uno se fonte resolvunt, Et mox abiunctis dissociantur aquis.

Sed magis, inquit Pererius, credendum est Straboni, Curtio, et aliis Cosmographiae peritioribus, diversos esse, satisque inter se distantes eorum fluminum fontes attirmentibus: nisi forte propterea uno ex fonte profluere dicantur, quod ex uno Armeniae maioris monte Tauro ambo exoriantur.

Quaeres 2. Quae sint flumina Phison, et Geon?

Cum haec duo a Moyse narrata flumina a Cosmographis nullatenus nominentur, vix iudicare licet, quatenam et ubi fuerint. Communis sanctorum Patrum, et Doctorum sententia est Geon esse Nilum, Phison esse Gangem. Ita sentiunt sanctus Epiphanius, Augustinus, Ambrosius, Hieronymus, Theodoretus, Iosephus, Damascenus. Et probatur primo, quia septuaginta Interpretes Ieremiae 2. v. 18. ubi vulgata editio habet: Quid tibi via Aegypti ut bibas aquam turbidam? vertunt: ut bibas aquam Geon; et S. Hieron. in Commentario huius loci testatur semper in communi editione fuisse Geon: unde etiamnum hodie Abyssini Nilum vocant Guion, teste Francisco Alvarez, Histor. Aethiopiae, cap. 122. Secundo, quia Ganges proprie circuit terram Evilath, idest Indiam, quae est intra Gangem, ubi aurum est optimum: imo ipse Ganges teste Plinio est aurifer, et gemmifer. Porro Ganges vocatur Phison, idest multitudo, a radice Pusa, idest luxuriare, et multiplicari, quia decem magna flumina in Gangem se exonerant. Ita Iosephus lib. 1. Antiquitatum, c. 2. et Isidorus lib. 13. Ethymologiarum, cap. 21. Pari modo Geon, idest Nilus circuit Aethiopiam, sive Abyssinam, ubi regnat Praeto Ioannes: Nili enim inundatio est celerrima: hanc autem etiam ipsi Geon tribuit Ecclesiasticus, cap. 24. v. 35. et 37. ubi de viro sapiente dicit: Qui adimplet quasi Phison sapientiam, et sicut Tigris in diebus messium: qui adimplet quasi Euphrates sensum, qui multiplicat quasi Iordanis in tempore messis: qui mittit disciplinam sicut lucem, et assistens quasi Geon in die vendemmiae; quo loco Rabanus, Iansenius, et alii Interpretes, per Phison, Gangem; per Geon Nilum intelligi volunt.

Praeterea, ut recte notavit Iansenius, comparare volens Ecclesiasticus sapientiam Dei quinque celeberrimis fluminibus, descripsit ea flumina illo ordine, quem vere inter se habent: primus enim ab Oriente est Ganges: secundus Tigris: tertius Euphrates: quartus Iordanis, ultimus Nilus. Unde ipse ordo narrationis cogit, ut per Phison intelligatur Ganges, per Geon Nilus, cum videatur primo loco nominari Phison, ultimo loco Geon, neque ulla ratio esse possit quin Iordanis prius nominatus sit quam Geon, nisi quia prior est quoad situm. Haec firmat Claudius Marius Victor, qui lib. 1. carminum in Genesim ita canit:

Nec minor inde Geon placidis, sed mitior undis, Niliacas attollit aquas, arsuraque late Diluvio tegit arva pio, coeloque repugnans, Temperat Aethiopum stagnis refluentibus undas.

OPPOSITAE SENTENTIAE FUNDAMENTA. — Verum, inquit Cornelius, incredibile videtur tanto, et tam vasto spatio hoc Paradisi flumen, vel potius quatuor flumina sub terra se condere, et postea tam dissitis locis exoriri. Nam, ut docet Ptolemaeus, inter Euphratem, et Gangem intercedit spatium septuaginta graduum, idest plusquam 1300 milliarium. Idem de Nilo dici potest. Secundo, haec quatuor flumina locis, iam paulo ante dictis, et satis cognitis ita modice oriuntur, ut statim appareat ea ibi primum nasci, ac deinde confluentibus hinc inde rivulis paulatim adolescere: ergo non nascuntur ex uno illo flumine magno Paradisi. Tertio, Vega in Apocalypsim, cap. 11. Sectione 5. aliique Viri Doctissimi annotarunt, nec Indiam, nec Gangem, nec alias regiones, aut fluvios, qui sunt ultra Sinum Persicum, vocari in Scriptura Orientales, vel Orientem; sed tantum illas, quae sunt citra sinum Persicum, reluti Armeniam, Arabiam, Mesopotamiam. Harum ergo incolae puta Arabes, Idumaei, Madianitae, Armenii, vocantur Orientales, vel filii Orientis respectu Iudaeorum: atqui Paradisus fuit in Oriente, ut habent Septuaginta. Quarto, si Geon est Nilus, et Phison Ganges: ergo Paradisus complexus est omnes regiones interiacentes, Nilum inter Euphratem, Tygrim, et Gangem, puta Babyloniam, Armeniam, Mesopotamiam, Syriam, Mediam, Persiam, multasque alias: quod utique credibile non sit, cum Paradisus nominetur hortus: quis autem cogitet hortum esse tantae magnitudinis?

Fateor equidem his rationibus nostram sententiam probabiliorem videri, non tamen exinde omnino est improbanda adversa sententia; siquidem reponere possent Fluvium ipsum in Paradiso scaturientem, postquam amoenissimum hortum rigarat, atque perluerat universum, iam inde a primo conditu Paradisi, non erupisse foras aperto, et aspectabili procursu: sed ibi in ipso extremo Paradisi margine terrae excepti, indeque subterraneis, et vastissimis meatibus dividi in quatuor illa flumina; vel si quis malit ab ipso iam Paradisi margine quatuor illa flumina manifesto super terram cursu ad certum usque locum detorqueri, ubi per cuniculos absorbeantur: quae tamen terras subeuntia per longissima spatia interdum sub mari labantur, atque in disiunctissimis orbis regionibus emergant, primosque fontes attollant. Unde quamvis Gangis, Nili, Tigris, et Euphratis fontes noti quidem, atque conspicui in tam invicem separatis locis appareant, tamen interioris terrae viscerum fluxibus, et perennibus subterraneis meatibus, omnes illos ex uno Paradisi fonte derivari possunt. Sapientissimeque istud Dei consilium tactum putant, quo Paradisi locus esset abstrusior, ne humana curiositas illinc ob suam culpam profligata, vestigiis inde fluentium omnium iterum in Paradisum ire conaretur, aut saltem scire locum cuperet. — His favet Sanctus Epiphanius in Ancorato, ubi affirmat Tygrim, et Euphratem e Paradiso subter terram fluere, et in Armenia erumpere, sic scribens: Tertius, inquit, Fluvius Tigris cursum faciens in conspectu Assyriorum: spatatur enim partes Orientis, et mergitur subterrem, et oritur in Armenia per medium Carduchium, ut Armenorum, et rescatitur rursum, ut secetur in Assyriorum terram. Sed et quartus Fluvius Euphrates similiter eodem modo subiens terram, emergit ab Armenia, et sic alluit Persidem. — Huic concinit Sanctus Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram, capit. 7. dicens: Quia locus ipse Paradisi a cognitione hominum est remotissimus: inde quatuor aquarum partes dividi credendum est, sicut fidelissima Scriptura testatur. Sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi intra terras, post tractus prolixarum regionum, locis aliis erupisse; qui tamen et ipsi in suis fontibus noti esse perhibentur, nam hoc solere aquas facere, quis ignorat?

Haec omnia luculenter expendit Moyses Bar-Cepha in libro De Paradiso, capit. 21. in hunc modum disserens: Igitur illud flumen vere ingens, Paradisum universum irrigat: qua perluto, scinditur in quatuor deinde fluvios, et ipsos grandes, qui ab illo diducti, simulatque Paradisum relinquere sub ipsa maris Oceani rada dilabuntur, atque inde rursus in hac a nobis habitata emergunt terra. Neque vero haec nobis ipsis fingimus, sed tanquam Moysis Prophetae verba consentanea pronunciamus, qui satis indicat quatuor eos fluvios, postquam Paradisum reliquerunt sub terram delapsos, tandem in hoc a nobis culto orbe prorumpere, scatirireque. Sed urgebit aliquis, quomodo possit fieri, ut quatuor illi fluvii, Paradiso egressi praecipitentur sub Oceani rada, atque inde tandem in hanc nostram terram erumpant? Huic primo respondemus, ea quae a nobis fieri non posse existimantur, facilia esse Deo. Illum enim, quem dicimus quatuor fluviorum cursum, atque eius generis alias, divinum esse opus, non humanum. Deinde hoc quoque sponso volumus Paradisum multo sublimiore positum esse regione, atque haec nostra extet terra: coque fieri, ut illinc per praecipitium delabantur fluvii tanto cum impetu, quantum carminibus exprimere non possis: coque impetu impulsi, praecipitesque sub Oceani rada repiantur: unde rursum prosiliant, ebulliantque in hoc a nobis culto orbe. Hanc sententiam se habere Dominus Ephrem, et cum eo Doctores alii affirmant, quare nos quoque libenter assentimur. Inde patet qualiter intelligenda videantur illa verba Moysis cap. 2. Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita; illud enim inde, vel, ut tert Hebraica ibi, referri potest, aut ad locum Eden, ut videlicet in ipso egressu fluminis ex Eden, statim divideretur in quatuor capita: aut ad Paradisum, ut fluvius ille egrediens quidem ex Eden unus esset, sed ingressus in Paradisum divideretur in quatuor flumina, quibus omnis terra Paradisi commodius irrigaretur: aut denique potest referri ad egressum illius fluminis ex Paradiso, ut flumen illud postquam irrigasset Paradisum, eius finibus egressum postea in quatuor fluvios esse dispertitum. Incertum est autem quanto intervallo post egressum huius fluminis ex Paradiso ipsum fuerit in quatuor alia flumina dissectum, ac divisum. Quocirea non necesse est fontes eorum fluminum nobis conspicuos esse Paradiso propinquos. Tandem maioris elucidationis gratia placet hic attexere, quae de Paradisino fonte, deque quatuor illis fluminibus scribit Rupertus lib. 2. De Trinitate, cap. 21. et 29. Aquarum natura, inquit, per se salsa est, nec idonea potui, sicut in seipso ostendit mare: ascendens autem de abysso, quae est matrix omnium aquarum, in illam quasi magni corporis terrae mammam, idest Paradisi fontem quodammodo lacteum sumpsit dulcedinem, et irrigat universae terrae superficiem, ut iuxta Psalmistam, potant omnes bestiae silvae, et expectent onagri in siti sua; immo ut dulcesceret omnis terra ad nutricandam herbam virentem, limoque pomiferum, quod iussa erat terra producere: atque hoc potissimum calet in terris Orientalibus, non solum panis, et vini, sed etiam pretiosorum aromatum, metallorum, ac lapidum fertilissimis. Omnes igitur aquae potabiles, et salubres ubicumque fluant, et undecunque appareant, de fonte Paradisi per occultos meatus originem trahunt, et ex eius dulcedine hoc habent, ut potabiles, et salubres sint. Et quemadmodum iecur in corpore animalis fons est sanguinis, ut docent Physici, cunctis per corpus sparsis venis sanguinem dispensans, atque hoc ministerio vitam animalis conservans: sic ille fons universam terram per occultas venas irrigans regitur, et in multos redundat fontes, ac flumina; sed eorum omnium ista quatuor sunt capita, idest principalia. Euntes igitur Tigris, et Euphratis si libet in Armenia demonstrentur; et tamen per viam, quam solus novit auctor fluminum Deus, de Paradiso secundum veritatem Scripturae huius manare credantur. Haec Rupertus.

Perbelle ista omnia repraesentat Alcimus Avitus Viennensis episcopus, Carmine De creatione mundi, tametsi nonnihil a nostra sententia recedat:

Eductum levi fontis de vertice flumen, Quatuor in largos confestim scinditur amnis. Euphratem, Tygrimque vocant qui limite certo Longa sagittiferis faciunt confinia Parthis. Tertius inde Geon, Latio cui nomine Nilus Dicitur, ignoti cunctis plus nobilis ortus. Cuius in Aegyptum levis perlabitur unda, Ditatura suam certo sub tempore terram. Nam quoties tumido perrumpit flumine ripas Aluens, et nigris campos perlundat arenis, Ubertas taxatur aqua, coeloque vacante Terrestrem pluviam diffusus porrigit amnis. Tunc inclusa latet lato sub gurgite Memphis, Et super absentes possessor navigat agros. Terminus omnis abest, aequatur iudice fluctu Annua suspendens contectus iurgia limes.

Gramina nota ridet latus subsidere pontus. Inque locum pecorum viridantis iugera campi Succedunt nantes aliena per aequora pisces.

Ast postquam largo foecundans germina portu Humpha maritavit sitientis viscera terrae, Regreditur Nilus, sparsasque recolligit undas. Fit fluvius pereunte lacu: tum redditur aequo Pristina riparum conclusis fluctibus obex, Donec dividuum spargens per devia finem Gurgite septeno patulum percurrat in aequor.

Sed cur dicatur tantum mundana latere Vertice Nile tuus? Nam qui nescitis ab ortu, Non solus, sed quartus eras, diffusus ab illo Despicit excelso qui flumina cuncta meatu, Ipsius atque pater pelagi supereminet omnes, Quas montes, quas plana vomunt, quas nubila lymphas.

Quartus Physon erit, quem possidet India Gangem. Motus odorifero quoties qui vertice crevit, Deciduas pulchro quas spargunt flumina flores, Praetambens furatur opes, et gurgite nostrum Ducit in exilium. Nam ripa largus utraque, Amnibus ut nostris enodis ferre papyros, Aut scriptos algasque leves deducere mos est: Excrementa trahens magnus sic ditia Ganges Hoc etiam donat mundo, quod proiicit aequo.

QUAERES. — Quanam in mundi parte Paradisus fuerit constitutus?

Respondeo probabiliorem videri sententiam, quae asserit Paradisum in aliqua ex Orientalibus Indiae, aut Sinarum insulis esse consitum. Hinc sanctus Isidorus Hispalensis libr. 14. Originum, capit. 3. Paradisum facit primam regionem Asiae maioris ab ortu Solis. Favent et plurimi alii SS. Patres; maxime Epiphanius Epistola ad Ioannem Hierosolymitanum; sanctus Basilius Homil. 11. in Genesim; Ambrosius, lib. De Paradiso, et ceteri. Unde Tertullianus, lib. De Genesi, cap. 2. ita canit:

Lactea Paradisus in aula Instruitur, primique adspectat lumina solis.

Et lib. De Iudicio Domini, cap. 8. ait:

Est locus Eois Domino dilectus in oris; Indus ubi clara nitens, spiratque salubrior aura.

Et Lactantius lib. 2. Divinarum Institutionum, cap. 13. Post haec Deus hominem posuit in Paradiso, idest in horto fecundissimo, et amoenissimo, quem in partibus Orientis omni genere ligni, arborumque conservuit. Et in Carmine de Phoenice:

Est locus in primo felix Oriente remotus,

Proba Faltonia in Virgilii Centonibus De Paradiso ait:

Ecce autem primi sub lumine Solis et ortus.

Marius Victorinus lib. carminum in Genesim, etiam De Paradiso:

Fons aperit felix, qua terra recessus.

S. Alcimus Avitus libro primo De initio mundi:

Est locus Eoo mundi servatus in axe, Secretis natura suis, ubi Solis ab ortu Vicinos nascens aurora repercutit Indos.

Et paulo inferius:

Ergo ubi transmissis mundi caput incipit Indis, Lucus inaccessa cunctis mortalibus arce Permanet: aeternum conclusus limite, postquam hic Decidit expulsus primaevi criminis auctor.

Quibus patet illum auctorem, Paradisum in India, vel in ulteriori proxima Orientali regione constituere. Posset itaque affirmari Paradisum in aliqua ex amoenissimis, et uberrimis Orientalibus insulis fuisse consitum; in qua totus ille Paradisinus emanabat, et scindebatur in quatuor ingentia illa flumina, quae forte ab ipso Paradisi limite absorpta, per subterraneos meatus, rursus in varias orbis partes effluunt. Itaque de Paradisino situ adhuc sub iudice lis est.

Notandum 1. Circa Paradisi magnitudinem varias esse Auctorum sententias. Primo namque censent aliqui ingentem illius esse extensionem; ita quod videatur incomprehensibilis: sic S. Anastasius Sinaïta Homil. 9. in Genesim, ait: Cum latitudo Paradisi sit magnitudinis incomprehensibilis, donec ut abundantia eius irrigationis efficiat quatuor fluvios universum prope terram irrigantes. Nonnulli affirmant illum esse tantae magnitudinis, quanta est una ex praecipuis terrae partibus, puta Asia, aut Africa, aut Europa. Verum haec utraque sententia merito ab omnibus exploditur, quia tanta Paradisi laxitas non posset ullo pacto in terra latere: maxime cum hoc ipso tempore totus orbis circumnavigetur; haud dubie enim iam aliquis in illas Paradisi plagas incidisset, quod utique nusquam factum est. Putat Tostatus in c. 13. Genesi, quod Paradisus non habuerit maiorem magnitudinem, quam in longitudine tres aut quatuor leucas, in circuitu autem duodecim, aut non multo plures. Alii aliter sentiunt. Quibus patet rem procul dubio esse omnino incertam, ita quod solis coniecturis Paradisi magnitudinem detegere liceat.

Notandum 2. Incertum pariter videri an Paradisus ita fuerit hominis praeparatus, ut si innocentiae status perseverasset, in ipso bruta animantia non habitassent. Etenim S. Basilius, lib. De Paradiso, ait: In Paradiso omnia erant animalium genera, quae et pulchritudine colorum, et dulcedine concentus incredibiliter oblectabant hominem. Erant illuc etiam rariorum animalium spectacula: sed erant omnia mansueta, obedientia homini, inter se concorditer, et pacifice circuntia, que et colloquebantur inter se, et loquebantur sensate. Serpens autem non erat tunc horrendus, sed mitis, et mansuetus: nec terribiliter in terrae superficie velut natans reptabat, sed sublimis, et erectus pedibus insistens gradietur. Ipsi concinit S. Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 11. ubi ait: Superbus ille Angelus colubrum in Paradiso corporali, ubi cum duobus illis hominibus masculo et foemina, animalia etiam terrestria cetera subdita et innocua errabant, animal scilicet lubricum, et tortuosis flexibus mobile operi suo congruum per quod insidiaretur elegit. Hanc ipsam veritatem acerrime propugnant Bellarminus lib. De gratia primi hominis, cap. 15. et Pererius in 2. capit. Genesis isque potissimum rationibus nituntur: Primo, quia homini in Paradiso existenti datum est imperium in animantia: ergo oportet animalia fuisse in Paradiso, in qua imperium exerceret. Secundo, non potuisset Heva non vehementer exhorruisse ad primum serpentis aspectum, si nunquam neque serpentem, neque animal aliud ante vidisset. Tertio, non parum ornatus, ac pulchritudinis Paradiso defuisset, si nulli in aquis pisces, nullae in arboribus aviculae, praesertim discolores, et canorae, multae in sylvis animantes, nulla in campis pecora conspici possent. Quarto, homo innocens variis caruisset voluptatibus quas ex animalibus, volucribusque percipere poterat. — Alii e contrario diserte negant ulla animalia in Paradiso habitatura si felix innocentiae status perseverasset. Ita S. Damascenus, lib. 2. De Fide, cap. 11. Dignus profecto locus Paradisus, inquit, ac dignus eius qui ad imaginem Dei creatus fuerat incolatu; in quo nullum irrationabilium habitabat: sed solus homo divinae manus factura. Ipsi concinunt plurimi Recentiores, his potissimum rationibus ducti: Primo, quia locus ille proprius immortalitatis non congruebat animantibus morti, et corruptioni obnoxiis. Secundo, si animalia extitissent in Paradiso, vel ibi fuissent creata, vel aliunde deportata. Non primum; quippe cum neque ibi creatus fuerit Adamus. Non etiam secundum, quia, vel ibi semper mansissent, vel eiecto Adam, ab eo pariter fuissent extrusa. Non primum, cum enim tantum masculum et foeminam Deus creaverit, consequens esset, quod in terra nostra non fieret propagatio omnium animalium a Deo conditorum. Non etiam secundum, quia in extrusione Adami e Paradiso nulla fit mentio eiectorum animalium. Ideireo indiscussa manet quaestio an revera animalia in Paradiso extiterint.

Conclusio prima. — Probabile est Paradisum terrestrem neque ita arctum, neque ita spatiosum fuisse ut ad quindecim aut viginti leucas excesserit. Ita colligitur ex S. Augustino lib. 8. in Genesim, cap. 10. ubi ait: Neque enim exiguius locus erat Paradisus quem totus fons irrigabat. Cui subscribit Moses Bar-Cepha lib. De Paradiso, cap. 15. ubi ait: Necessum est spatiosum quoddam atque amplum fuisse. Ei enim rei fidem facit ingens illud flumen, quo rigabatur; nam si hoc, ubi Paradisum satis abluit, in quatuor grandes fluvios dissectur, qui magnam orbis huius, quem nos colimus, partem suo cursu alunt; maximum profecto, amplissimum, atque profundissimum, ut sit consentaneum est antequam in quatuor illos deductum atque dispertitum est grandes fluvios. Iam vero ex fluminis magnitudine conficitur Paradisum, qui illo rigaretur, amplissimum quoque esse. Et cap. 28. Paradisus dicebatur accommodatissimus ad habitationem oblectationemque hominum. Sed quanta fuerit huius amplitudo, satis arguit fluvius magnus qui ex ipso effluebat, et postquam elapsus esset dividebatur in quatuor flumina. Si enim fluvius ipse magnus erat, manifestum est Paradisum quem rigabat, magnum spatiosumque fuisse. Verum fateor argumentum istud non satis evincere Paradisi magnitudinem, et vastitatem. Quis enim nesciat maxima interdum flumina a suo ortu vel exigua esse, deinde influxu aliorum, fontiumque scaturiginibus augeri in ingentem confluentem? etenim Danubius, et Rhenus modicos, et vicinissimos habent fontes: nihilominus varias provincias alluunt; siquidem Danubius per Hungariam, et Thraciam effluit, seque post Constantinopolim exonerat; Rhenus vero ubi Germaniam, et Hollandiam irrigavit, in Oceanum erumpit. Adde quod Paradisus terrestris in ea altitudine fuerit consitus, ut commode potuerint inde in quatuor partes valde inter se dissitas quatuor illa ingentia flumina erumpere.

Dices: Si Adamus non peccasset, omnes eius posteri Paradisum terrestrem incoluissent: sed illi intra spatium quindecim aut viginti leucarum contineri non potuissent: ergo Paradisus terrestris longe spatiosior, et latior esse debuit. Probatur minor; nam si post Adae peccatum vixerunt aliqui homines prope mille annos, ut Adam ipse, et Mathusalem etc., procul dubio in statu innocentiae vixissent non minus quam ter, aut quater mille annos: quo spatio temporis innumera proles nullo tunc moriente propagata fuisset: ergo non potuissent simul in Paradiso subsistere, nisi locus ille unam ad minus ex totius orbis partibus aequasset. Maior etiam constat: siquidem Paradisus ille homini innocenti fuerat destinatus domicilium; cum ergo Adam non peccasset, omnes eius posteri fuissent innocentia donati, itaque in ea voluptatis domicilio habitare debuissent. Adde quod in Paradiso iacebat salutiferum lignum vitae, cuius fructum decerpere, et edere debuissent homines, quo vitam suam prorogarent, et consequenter necessum erat eos omnes in Paradiso subsistere. — Respondeo 1. negando maiorem; etenim si stetisset felix illa innocentiae status, non in solo Paradiso, sed etiam in universa terra Adami posteri habitassent; tum quia Deus Adamo, et Eva in Iustitia Originali creatis benedixit, et ait: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subiicite eam. Insuper ait: Dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram: loquitur autem de terra universa nuper a se etiam extra Paradisum creata, ut et de piscibus omnium marium, de volatilibus omnium regionum sub caelo, de animantibus, herbis, arboribus totius orbis. Si ergo totam hanc terram, et mare cum omnibus animantibus, volatilibus, aquatilibus, herbis, arboribusque, subiecit Deus homini ante peccatum, voluitque ut sobole sua terram repleret, coleret, suis usibus eam cum omni eius ornatu inservire cogeret; putabimusne non peccante homine haec ei incassum dicta, et genus humanum tunc iuxta Paradisi septa conclusum, universam reliquam terram, vastam, desertam, habitatore vacuam in sempiternum relicturum, cum terra potissimam in usum hominum condita fuerit? Adde, quod universa terra foret inculta, sylvestris, et indecora, si esset deserta, et hominibus vacua, cum hominis industria, et cultura multum ei ad fertilitatem, amoenitatem, et decorem conferat: imo esset omnino otiosa, et in vanum a Deo creata; quod repugnat Scripturae sacrae dicenti Isaia 45.¹ Dominus fecit terram, ipse plastes eius: non in vanum creavit eam, ut habitaretur formavit eam. — Respondeo 2. Concessa maiore, negari posse minorem: cum enim in eo felici statu nullo frigore, nulloque Solis ardore agitati fuissent homines, etiam nec domibus, nec Palatiis indiguissent, adaeque plurimi simul habitare potuissent. Adde quod non omnes homines nascituri, semper in eo mansissent: sed forte, qui essent provectioris aetatis, et perfecti meriti in caelum fuissent translati, ut docet Magister Sententiarum in 2. distinct. 20. Verum fateor nos nihil certi de hac re determinare, et divinare posse. Ideo sit

Conclusio secunda. — Terrestris Paradisus amoenissimus, et iucundissimus erat. Hoc ipsum sufficienter indicat Moses dum cum Paradisum voluptatis appellat, hoc est omni voluptate, et amoenitate refertum; unde Hebraei ipsum vocant Gan-Eden, ut observat Maldonatus, idest, hortum deliciarum; nam apud Hebraeos Gan significat hortum, Eden vero delicias, et voluptatem. Firmatur haec veritas omnium sanctorum Patrum sententiis, qui Paradisi amoenitatem, et pulchritudinem omni qua possunt elegantia exprimunt. Imprimis vero audiendus est S. Basilius Orat. De Paradiso, ubi postquam declarasset amoenissimum hunc locum nullis procellis agitari, neque frui tenebris ob loci sublimitatem, ita concludit: Hunc locum sic constituit Deus, ut satis aliquoi illum anni singulae tempestates circunlustrarent, imo praecipuis illum suis facultatibus stipantia, de communitate conferrent singula tempora; cerneres ver habet delicatum, et iucundum; aestivum esculentis in alimonia, autumnale hilaritatem, hyemale otium et quietem. Dein ut terra esset pinguis, mollis, et quasi fluens lacte ac melle; ad fertilitatem fragrantiae accommodata, ac fertilissimis aquis irrigua, quae profecto incredibilem quamdam pulchritudinem exhiberent. Subtiles enim aquae illae, et perspicuae, et multam quidem iucunditatis spectentibus conferunt, plus tamen utilitatis. — S. Damascenus lib. 2 De Fide, cap. 11. hunc ipsum deliciarum hortum ita depingit: Quia vero Deus plasmaturus erat hominem ad imaginem, et similitudinem suam, tanquam quondam Regem, et Principem universae terrae, et eorum quae in ea sunt, praestruxit ei quasi caeluti Regale felicem deduceret vitam; et ipsa est divinus Paradisus Dei montibus in Eden plantatus, laetitiae, et voluptatis omnis promptuarium; Eden enim voluptas interpretatur. In Oriente vero omnis terra excelsa collineatus est, aptissima temperie, et vere subtilissimo atque purissimo splendidus; plantis semper virentibus insignis, odoris suavitate refertus plenusque lumine, universae sensibilis venustatis, et pulchritudinis superexcellens intelligentiam. Dignus profecto locus, et dignus eius qui ad imaginem Dei creatus est incolatu. — Quibus verbis sancti Patres terrestris Paradisi voluptatem, et amoenitatem quinque praecipue in rebus constitutam declarant, nempe in Coelo, aëre, aquis, terra, et plantis. In Coelo namque perpetuus erat salubris astrorum influxus, et omni tempore suavissima quaedam aquabilitas, quae veluti perpetuum ver efficiebat. Ibi quies firma serenitas, et puritas, subindeque perpetua claritas nullis infuscata tenebris. Aquarum ingens nedum erat copia, qua scatentibus undequaque rivulis, iucundissime Paradisus irrigabatur; sed earum limpiditas, et puritas erat summa, quae speculi instar, huius amoenissimi loci speciem gratissimam intuentibus referret. Terra autem foecundissima, quae nullo incolentium labore arbores, et plantas progerminaret. Denique plantae ipsae, et arbores, flores nedum suavissimos, et pretiosissima aromata, quibus visus, et olfactus recrearentur, sed etiam dulcissimos fructus ad cibum, et gustus oblectamentum suppeditabant. Plantaverat enim in illo Deus, inquit S. Basilius, omnifariam arborum pulchritudinem, quae gratissimae essent aspectui, et iucundissimum sui exhiberent usum: unde Scriptura: produxit Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave: quibus verbis significat in Paradiso fuisse arbores, et plantas, non solum ad necessitatem, et suavitatem cibi, sed etiam ad visus oblectamentum. Haec omnia luculenter exprimit Tertullianus lib. De iudicio Domini, capit. 8. ubi sic canit:

Omnia fert foecunda, solo praedivite, tellus, Flores in pratis fragrant, et purpura campis... Arbor stat cum flore novo pulcherrima pomis; Vitalesque fruges felicia robora densant; Mella viridanti conflagrant pinguia campo: Lac etiam plenis manat potabile rivis: Vitam spirat ibi, quidquid pia terra virescit: Et pulchre redolet munus medicabile Cretae. Fons illic placidis leni fluit agmine campis; Quatuor inde rigant partitas flumina terras, Ver puto semper adest vestitus floribus hortus: Non frigus variat hyberni sideris auram: Et reficit foetam meliori flamine terram. Non ibi nox suas defendunt astra tenebras. Fraus insidiaeque absunt, et dira cupido, Exclususque metus, pulsae de limine curae.

Hanc ipsam Paradisi amoenitatem et delicias etiam graphice describit sanctus Alcimus Avitus Viennensis lib. 1. De initio mundi:

Hic ver assiduum Coeli clementia servat, Turbidus auster abest semperque sub aëre sudo, Nubila diffugiunt iugi cessura sereno. Nec poscit natura loci, quos non habet imbres: Sed contenta suo dotantur gemina rore. Perpetuo viret omne solum, terraeque ridentis Blanda nitet facies: stant semper collibus herbae, Arboribusque comae, quae cum se flore frequenti Diffundunt, celeri solidant sua germina succo. Nam quidquid nobis tota nunc nascitur anno, Menstrua maturo dant illic tempora fructu.

Lilia perlucent multo florentia sole: Nec tactus violat violas, rosamque ruborem, Servans perpetuo suffundit gratia vultu. Sic cum desit hyems, nec torrida ferveat aestas, Fructibus haud caret autumnus, vel floribus annus. Hic quo donari mentitur fama Sabeis, Cinnama nascuntur. Illic desudans flagrantia balsama ramus, Perpetuum promit pingui de stipite fluxum.

Tum si forte levis novit spiramina ventus, Flatibus exiguis, lenique impulsa susurro, Dives sylva tremit foliis, ac flore salubri, Qui sparsus late suaves dispensat odores. Hic fons perspicuo resplendens gurgite surgit. Talis in argento non fulget gratia, tantam Nec chrystalla trahunt nitido de frigore lucem. Margine riparum virides micuere lapilli, Et quas miratur mundi iactantia gemmas, Illuc saxa iacent, varios dant arva colores, Et naturali campos diademate pingunt. Eductum levi fontis de vertice flumen Quatuor in largos confestim scinditur amnes.

Audiendus est etiam Marius Victor, lib. 1. Comment. in Genesim, ubi canit in hunc modum:

Eoos aperit felix qua terra recessus. Editiore globo nemoris Paradisi amoena Panditur: et teretis distinguitur ordine silvae Hic ubi iam spatiis limes discernitur aequis, Solis et aeternum paribus ver temporat horis. Illic quoque suis dives stat fructibus arbor, Pomaque succiduis pelluntur mitia pomis, Quae iucunda oculis, et miri plena vigoris Membra animosque fovent, pascuntque sapore et odore. Sidereos hic terra vibrat distincta calores. Semper flore novo frondens, fructuque recenti Hic fragiles solvunt calamos animata vigore, Muneris Ambrosii spirantia cinnama odores. Sed nec quod Medus redolet, vel crine soluto Fragrat Archimenius, quod molli dives amomo Assyrius, missisque rubens Mareotica nardo, Quod tartesiaci frutices, quod virga Sabei, Quodque Palaestinus, lacero flet vulnere ramus. Omnia certatim hunc congesta putabis in hortum. Namque hunc cuncta Deus pariter, quae singula certis Accepit natura locis, confecta regessit. Motaque dum leni vibrat nemus aura meatu, Unum ex diverso nectar permiscet odore, Fitque novum munus sibi nulla quod asserat arbor.

Quaque tremens blando sensim iactata fragore, Commotis trepidant foliis, sonat arbore cuncta: Hymnum silva Deo modulataque sibilat aura Carmina; nec vacuus vacuum quatit aëra motus.

Neque minus eleganter, licet contractius, proba Faltonia, Adolphi Romani proconsulis uxor, Graeca et Latina eruditissima, quae cum Virgilii opera memoria teneret, ad Christianae doctrinae mysteria metrice explicanda in centones redegit; in quibus haec de Paradisi oblectamentis habet:

Ecce autem primi sub lumine solis et ortus Devenerunt locos, ubi mollis amaracus illos Floribus et dulci adspirans complectitur umbra. Hic per purpureum, atque alienis mensibus aestas; Hic liquidi fontes; hic caeli tempore certo Dulcia mella premunt; hic candida populus antro Imminet, et lentae texunt umbracula vites. Invitant croceis ad laudes floribus horti, Inter odoratum lauri nemus; ipsaque tellus Omnia liberius nullo poscente ferebat.

Haec ipsa veritas etiam Poetas Ethnicos non latuit: siquidem Paradisi terrestris amoenitatem sub larvata Alcinoi hortuli imagine delineavit Homerus, eo fere modo quo ipsum Moses descripserat:

Ibi magnae creverunt arbores longo, Pyri, et punicae, et mali fructuosae, Ficusque dulces, et olivae longo, Quarum numquam fructus perit, nec intermittit, Hyeme nec aestate perennans, quin semper aura Zephyria flans alia gignit, alia coquit. Pyrus post pyrum senescit, et malus post malum, Et uva post uvam, et ficus post ficum.

Hic ei sata est fructuosa vinea, cuius altera area in plano loco siccatur Sole; alias autem vindemiant, alias caleant; adsunt immaturae uvae delapso flore, aliae maturescunt.

Ipsi concinit Ovidius, qui haud prorsus obscure visus est Paradisum innuisse cum in prima Transformationum canit:

Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris Spirabant Zephyri; natos sine semine flores: Mox etiam fruges tellus inarata ferebat, Nec renovatus ager gravidis carebat aristis.

Alia his similia invenies apud sanctos Patres, et Recentiores Theologos, quos consulere poteris si plura desideres.

Notandum 1. Certissimum esse varias arborum species in Paradiso fuisse plantatas: siquidem Gen. 2. v. 9. Moyses ait: Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave: Lignum etiam vitae in medio Paradisi, lignumque scientiae boni et mali: et vers. 16. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno Paradisi comede; de ligno autem scientiae boni, et mali ne comedas, etc. Quibus tres distingui possunt arborum species, nempe Communes, Vivificae, et Probatrices. Communes erant illae arbores ad hominis oblectamentum, et edulium conditae: Vivifica erat illa arbor vitae cuius fructu, et esu prorogari, et servari debebat hominum vita: Probatricem appello illam arborem scientiae boni, et mali: qua nempe probari debebat hominis in Deum observantia, aut perduellio. Sed ut loquitur Sererianus Gabalitanus, Tres arborum differentiae erant in Paradiso: Una quidem data erat homini, ut viveret; altera ut bene viveret: tertia ut semper viveret. — Communes autem arbores erant duplicis generis, aliae quidem frugiferae, aliae infructuosae. De frugiferis apertum est praetactum sacrae Scripturae testimonium: de infructuosis autem non ita constans. Colligitur tamen, tum ex hoc Ezechielis oraculo c. 31. Cedri non fuerunt altiores illo in Paradiso Dei; Abietes non adcreverunt summitatem eius, et Platani non fuerunt aequae frondibus illius: Omne lignum Paradisi non est assimilatum illi. At Cedri, Abietes, Platani, quas Propheta refert fuisse in Paradiso Edem, arbores sunt infructiferae. Tum quia licet arbores illae neque ad esum, neque ad usum ignis, aut aedificiorum, aut alias humanae vitae utilitates conducerent in statu innocentiae; conducebant tamen ad ornatum, varietatem, pulchritudinem, et ad oblectandum odoratum et visum: ac proinde magnam istius generis arborum copiam in Paradiso fuisse non est ambigendum. Nec sane officit illud a Deo Adae dictum, De omni ligno Paradisi comede; intelligendum enim est de omni ligno ad comedendum idoneo; sicut illud Pauli 1. ad Timoth. 4. ubi iubet Christianos vesci omni creatura cum gratiarum actione, haud dubie intelligitur de omni creatura ad hominis cibum accommodata.

Notandum 2. Iudaeos fabulis assuetos sentire lignum, seu arborem scientiae boni, et mali, ita dictam, quod cum Adam et Eva conditi fuissent ut infantes absque ullo rationis usu, hunc ex esu fructus illius arboris sunt assecuti. Non rectius sapuit Iosephus affirmans lib. 1. Antiquitatum homini fuerit Auctor adipiscendi scientiam, cum ei esum ligni vetuit. At fabulam hanc impugnant et expugnant plurima eaque non leves rationes. 1. Quia alioquin Deus non prohibuisset illius esum, neque tantum bonum homini invidisset. 2. Quia serpens non fuisset mentitus Adamo et Evae cum eis dixisset: Eritis sicut Dii scientes bonum, et malum. 3. Non adeo dolere debuissent primi parentes eum ex admissa culpa ingenio praestantiores evasissent. 4. Grande bonum, quo antea carebant, peccando fuissent assecuti, quod impium esset cogitare. — Praestat itaque asserere, arborem illam per anticipationem ex praevisto eventu futuro appellatam esse scientiae boni, et mali; quia licet Adam speculative antea sciret bonum, et malum, tamen edens ex illo vetito fructu practice, et experientia cognovit quantum bonum peccando amiserit, et in quas mala fuerit prolapsus, expertusque est quam excellens bonum esset innocentia, et quam grave malum esset peccatum. Scit Medicus quid sit sanitas, et aegritudo: at cum in morbum incidit, reipsa experitur quid intersit inter sanitatem, et aegritudinem. Sciebat Christus triplici scientia, divina, beata, et infusa quam graves hominum calamitates et molestiae, et quanta opus esset animi constantia ad eas ex animo suscipiendas et ferendas: attamen cum esset Filius Dei, didicit ex iis quae passus est obedientiam; idest, propria experientia comprobavit. — Ita praefatam appellationem interpretantur SS. Patres; maxime S. Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 6. Arbor illa, inquit, appellata est scientiae dignoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem homo ex illa ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenaliter disceret, quid interesset inter obedientiae bonum, et inobedientiae malum. Sed ut eleganter rem effert Basilius Seleuciensis orat. 2. De Adam: Tamquam in tabula praeceptum in arbore praescribens, latentem intus discernendi scientiam excitavit, obedientiae, et inobedientiae discrimen ad arborem adscribens. Inde agnoscibile boni et mali lignum dicitur: nam ex iis quae ille perdoctus est, lignum nomen accepit, et huius disciplinae arboris est appellatio.

Notandum 3. Lignum seu Arbor vitae, vel ut fert Hebraica lingua arbor vitae, ita appellatum, non quod esset signum vitae Adamo a Deo concessae, ut volunt aliqui: sed vitae, idest vivificum, quod eius fructus miram haberet vim ad vitam hominis servandam, et prorogandam. Primo, quia esus illius fructus efficiebat hominis vitam longaevam. Secundo, valentem et robustam. Tertio, ita constantem, ut nusquam morbo aut senio laborasset. Quarto, hilarem et iucundam, bilis enim ardorem temperasset, et omnem melancholicum humorem absorpsisset. Haec autem miranda Arbor consita erat in medio Paradisi, ut affirmat Moyses Gen. 2. vers. 9. idque Iulianus Homil. 5. Lignum scientiae instar fuit Palestrae, ac gymnasii: postquum mandatum servasses in ligno isto, praemium acciperes. Idque consulto factum est: nam cum lata a Deo lex esset ne Adam de arbore, quae scientiae boni, et mali dicebatur, gustaret, et praevericanti poena praefixa ipsa mors; congruum erat ut praemium observanti etiam demonstraretur, nempe ipsa arbor vitae, ut quantum mortis nomine Adamus a rebellando deterreretur tantum vitae perpetuae illectu ad parendum stimularetur. — Hanc eamdem veritatem luculenter explicat et confirmat Sanctus Bonaventura in 2. dist. 17. ubi recenset tria arborum Paradisi genera; Quaedam, inquit, proderant corpori ad eius nutritionem et sustentationem, de quibus Moyses in universum dixit. Produxit Deus ex humo omne lignum ad vescendum suave. Aliae arbores proderant animae hominis: huiusmodi erat arbor scientiae boni et mali, cuius fructus interdictus est homini, scilicet ad probandam eius obedientiam: ex quo fructu si praeceptis Dei obediens abstinuisset, procul dubio dulcissimum immortalitatis fructum esset adeptus. Tertii generis fuit arbor vitae ipsi homini, hoc est coniuncto ex anima et corpore profutura: quippe tribuens perpetuam homini vitam, et indissolubilem faciens corporis et animae coniunctionem. Harum dumtaxat duarum arborum proprie meminit Moyses, propter singulares, et admirandos eorum effectus, propter quos Deus eas posuerat in medio Paradisi inter se propinquas: ut aspiciens homo arborem vitae, amore immortalitatis ad observantiam divinae legis acrius incitaretur; cernens autem arborem scientiae boni et mali, mortis metu tamquam freno quodam in divinorum praeceptorum obedientia contineretur. Dicta est autem arbor vitae, non eo effectu quem ipsa habuit, sed ad quem ordinabatur, et quem sine dubio habuisset, si homo in Dei gratia perseverasset.

His omnibus praelibatis, restat determinandum: Primo quae et qualis fuerit arbor scientiae boni et mali. Secundo, quam virtutem et efficacitatem habuerit Arbor vitae.

Conclusio prima. — Variae sunt Auctorum sententiae circa determinandam speciem arboris scientiae boni et mali: sed verius augurari videntur, qui ipsam malum fuisse indicant.

Constat huiusce Conclusionis prima pars ex diversis Auctorum hac de re opinionibus; nam ut observat Moyses Bar-Cepha, c. 19. Nonnulli existimant non fuisse illam veram et naturalem arborem, cuius fructum gustaverit Adam, sed venereum amplexum quo cum uxore ille corpus miscuit: eamque ob rem, aiunt, partum mulieris esse per Dei sententiam doloribus factum obnoxium. Neque aliud sensisse illud praeceptum; Ne edatis de illa arbore, quam ne coeatis, sed sancte et absque omni libidine coeatis. Cuius delirii auctorem fuisse Origenem, affirmat Anastasius Sinaita lib. 9. in Exameron, his verbis: Nefandorum autem effector sicut obscenorum perpetrator Origenes, existimavit eam arborem esse mulierem. Verum, inquit Bar-Cepha, minime veram esse hanc sententiam id satis arguit, quod integra virginitate pulsi sint illi de Paradiso: quamdiu enim morati sunt in Paradiso, ipsos mansisse virgines communis est sanctorum Patrum sensus. Unde rectius, inquit idem ipse, censent alii, frumentum fuisse hanc arborem, atque ideo Christum quoque suum corpus in pane dedisse, ut qua re contractum esset debitum, eadem et exolveretur. Rursus alii Vitem fuisse contendunt, et ideo sanguinem suum dedisse Christum in vino, pro expianda primorum Parentum noxa. Sed nos, ait Bar-Cepha, haec vera non esse putamus, frumentum enim seges, non arbor dicitur, ut neque vitis. — Nonnulli arbitrantur hanc arborem fuisse ficum, nam statim ab eius esu nudum se videns Adam, ex foliis ficus vestem sibi consuit, ut legitur cap. 3. vers. 7. A proxima autem, et vicinissima arbore Adam propter nuditatem suam pudore suffusus, videtur accepisse haec folia et tegmina nuditatis suae: at nulla ipsi erat vicinior illa, ex qua iam fructum decerpserat, et comederat; itaque videtur illa fuisse ficus. Ita censent S. Athanasius qu. 49. ad Antiochum, Theodoretus qu. 28. Gennadius in Catena Graeca Genesis, dicens: Non est verisimile cum de gustatione illico secutus sit pudor, relicta proxima arbore, alias errabundos quaesisse quibus foliis contegerentur; sed neque cum adventientem Deum persentirent, sub illa arbore latitassent quae reos fecisset illos, nisi sub ea etiamnum comedentes deprehensi fuissent. — Similia habet Bar-Cepha, cap. 19. Neque enim simile veri potest existimari, inquit, ipsos praetermissa ea arbore quae proxima erat, ad aliam longiusque dissitam festinasse, ex cuius foliis consignatis subligaculis suum contegerent nuditatem: Erat ergo ficus arbor illa scientiae boni, et mali, qua non vesci cum essent iussi, non paruerunt edicto: unde S. Alcimus Avitus, lib. 3. in Genesim, cap. 1. ita canit:

Indumenta petunt foliis e mollibus ambo, ut Membra tegant, nudumque malum sub veste latescat. Umbrosis prope stabat ficulnea ramis, Frondentes diffusa comas quas protinus Adam Humentem capiens raso de cortice librum, Assuit: et viridi solatur veste ruborem.

Verum Tostatus in caput 3. Genesim, qu. 61. illam arborem non fuisse ficum, probat his argumentis; Primo, quia mox ut comederunt fructum illius, senserunt bonum quod amiserant, et malum in quod se coniecerant, pudore penitus suffusi; unde verisimile est ingenti horrore et odio illius arboris affectos, ex qua exitium in se excitaverant longius ab ea recessisse, nec manum ad folia eius extendere ausos, ne maius aliquod damnum in caput suum accerserent. Praesertim cum Eva serpenti dixerit Gen. 3. 6. De fructu ligni quod est in medio Paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeremus illud. Secundo, Arbor scientiae boni vel mali erat pulcherrimi visus Gen. 3. 6; at certe eiusmodi non est ficulnea.

Probatur itaque secunda pars, nempe quod Arbor illa fuerit species quaedam Mali, eaque praestantissima, nempe vel Pyrum, vel Malum punicum, vel alterius etiam speciei nobilioris et suavioris; cuius rei argumentum est illud Canticorum 8. Sub arbore Mulo suscitavi te: ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua: ac si dicat Sponsa seu Ecclesia: sub Malo in Paradiso voluptatis excitavi te ex dulci quiete Divinitatis tuae, ut induta carne, meas subires miserias factus homo: nam (ut peccatum primorum parentum expiaret Deus humanam naturam induit) mox uti illi esu Mali peccaverunt, promisisti semen benedictum Christum: Ipse, vel ipsa conteret caput tuum. Ibi Eva mater omnium viventium, vel natura humana sub Malo corrupta, et violata est gravissimo inobedientiae peccato. Quamquam enim nomen Mali in Scriptura sacra tribuatur omnibus arboribus quarum fructus sunt levioris et mollioris corticis, quique suavem spirant odorem; nihilominus Vulgata hanc significationem restringit ad genus Mali quo pomum significetur, ut etiam appareat ex notione vocis arborem illam scientiae boni, et mali fuisse speciem aliquam pomi praestantissimi. Unde Iudaei aliqui fabulati sunt ex hac arbore vetita Seth iussu Angeli accepisse semen, illudque indidisse ori Adae sepulti: ex quo suaseverit arbor, ex qua crux Christi contexta est, quae peccatum Adae abolevit: decuisse enim, ut in eodem ligno, quo peccaverat Adam, Christus Adae peccatum lucret et expiaret. Fabulam hanc fusius narrat Pineda lib. 5. De Salom., cap. 14.

Conclusio secunda. — Fructus Arboris vitae solum hominibus vitae diuturnitatem, non autem veram immortalitatem contulisset. Haec est Doctoris in 2. dist. 19. quaest. unic. n. 1. ubi probat arborem vitae non habuisse vim naturalem et physicam conservandi hominis vitam infinito tempore, sed usque ad aliquod definitum tempus diuturnum: quo exacto translatus fuisset homo in Paradisum Caelestem antequam fuisset alteratum ipsius corpus alteratione improportionata animae rationali ipsum informanti. — Ratio ipsius est, quod virtus et efficacitas illius arboris finita erat: ergo ad infinitum tempus non poterat extendi. Insuper Deus poterat aliam arborem, illa praestantioris et maioris virtutis creare, cuius effectus longioris et diuturnioris fuisset durationis: ergo huius efficacitas in infinitum non diffundebatur. Rursus, omne agens physicum in agendo patitur, et debilitatur; quare etiam in statu innocentiae calor naturalis hominis in ipsa nutritione, aliisque actionibus defectum aliquem passus fuisset, et tandem debilitatus esset: nec fructus arboris vitae converti potuisset nobiliorem in statum, quam erat status comedentis, qui quidem infirmus et debilitatus esset. Sed ut loquitur Doctor, quidquid fuisset principium activum in homine, non potuisset continuare actionem, quin aliquando debilitaretur: quia omne agens physicum in agendo debilitatur. Esto ergo, quod natura esset debilitata, et sumeret de fructu, non potuit sustentari per istum fructum, nisi convertendo ipsum, ut alimentum in substantiam et naturam suam; sed illud conversum non potuit esse nobilius, quam convertens. Similiter natura convertens prius fuit debilitata, et in convertendo etiam nutrimentum illius fructus debilitatur magis: sicut enim in una actione, ita et in alia, et idem magis debilitatur, quanto magis et magis agit in convertendo: ergo semper debilitatur, et ideo quandoque deficiet. Exemplum Aristotelis de aqua mixta vino: nam cum primo convertit aquam in se, toties autem potest apponi aqua, quod deficiet virtus vini in convertendo: unde secunda vice minus fortiter operatur, quam prima.

Addidit Pererius lib. 3. in Genes., n. 69: si arbor vitae vim habuisset conservandi hominis vitam ad infinitum tempus, fore illam vim et potentiam plane otiosam, inanem, et supervacaneam, frustraque ei arbori tributam: cum enim homo in statu innocentiae non esset vitam in terris aeternam acturus, sed constituisset Deus eum ad tempus quoddam longissimum, definitum tamen, puta ter vel quatuor mille annorum in terris vivere; postea vero in statum meliorem commutatus, vitam ducere omni aevo in caelis beatissimam: erat profecto rationi consentaneum, ut arbor vitae potentiam haberet servandi hominem incorruptum et integrum usque ad aliud tempus praescriptum: ultra vero illud tempus, nec opus erat homini, et fuisset sine ullo usu, atque omnino supervacuum. Deus autem et natura, inquiunt Philosophi, nihil frustra, nihil sine causa, nihil ad nullum usum, et finem faciunt. Et cum corpus humanum sit intrinsece corruptibile quadruplici nomine: quia ex materia, quia ex elementis, quia ex partibus heterogeneis coagmentatum est, quia denique calor eius debilior fit in dies, et ex repugnantia alimenti, et ex impuritate humoris alimentalis, qui est pabulum eius: cum igitur ita se habeat corpus humanum, non potest fieri naturaliter, ut non aliquando corrumpatur; nec opinor ex ullo cibo, vel medicina posse fieri calorem, et humorem nativum ita perfectum et purum, sicut est ab ortu hominis, nec multiplicanda sunt miracula de illa arbore sine necessitate. — Constat ergo lignum vitae non tribuisse homini immortalitatem simpliciter, quia nec arcebat mortem, qua homini a ferro, igne, aqua, praecipitio, et aliis innumeris casibus posset obvenire: sed tantum eam, quae a senio, et deterioratione activae virtutis contingere solet: neque hanc mortem simpliciter in sempiternum aevum dispulisse: sed ad certum, et praefinitum tempus dumtaxat. Unde praestitisset homini potius, ut posset ab hac parte non mori, quam ut non posset mori: nam etsi saepius gustasset, numquam simpliciter ad aeternum tempus virtus eius activa firmaretur, sed semper maneret defectibilis, cum singulis comestionibus nonnisi ad determinatum aliquod tempus roboraretur.

Hanc esse mentem S. Augustini fere omnes fatentur. nam lib. 14. De Civitate, cap. 26. ait: Cibus aderat homini in Paradiso ne esuriret, potus ne sitiret, lignum vitae ne illum senectus dissolveret: nihil corruptionis in corpore, vel ex corpore ullas molestias ullis eius sensibus ingerebat: nullus intrinsecus morbus: nullus ictus metuebatur: extrinsecus summa in carne sanitas. Et lib. 6. De Genesi, c. 5. inquit: Corpus Adae ante peccatum, et mortale secundum aliam, et immortale secundum aliam causam dici poterat, idest, mortale, quia poterat mori: immortale, quia poterat non mori: aliud est enim non posse mori, sicut quasdam naturas immortales creat Deus: aliud est autem posse non mori, secundum quem modum primus creatus est homo immortalis: quod ei prostabat de ligno vitae, non de constitutione naturae; ex quo ligno privatus est cum peccasset, ut posset mori, qui nisi peccasset posset non mori.

Dices. Esus ligni vitae homini veram immortalitatem contulisset: ergo non solum vitae diuturnitatem. Probatur antecedens ex illo Genesis, cap. 3. v. 22. ubi Deus de perduelle Adamo sermonem faciens ait: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est sciens bonum, et malum: nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum, ideo eiecit eum de Paradiso. Ergo edens de ligno vitae vitam habuisset immortalem. — Confirmatur ex sanctis Patribus, maxime Irenaeo lib. 3. Adversus haereses, cap. 37. ubi scribit Adamum eiectum e Paradiso, ne gustaret de ligno vitae, aitque, id factum esse non tam Dei indignatione, quam misericordia, nimirum ne post peccatum edens ex fructu vitae, crederet immortalis, vitamque sempiternam in perpetuis miseriis, et aerumnis ducere cogeretur. Quapropter, inquit, eiecit eum a Paradiso, et a ligno vitae longe transtulit, non invidens ei lignum vitae, quemadmodum quidam dicunt, sed miserans eius ut non perseveraret semper trangressus, neque immortalis esset, quod esset circa eum, et malum intolerabile: seu ut brevius loquitur S. Gregorius Nazianzenus Orat. 2. De Paschate: Inde Paradiso eiectus et a ligno vitae separatus aditam lucratur quidem mortem, nempe peccati abscessionem, ne malum esset immortale: sitque poena misericordia. Idem sentit S. Chrysostomus Hom. 18. De arbore vitae. Insuper et S. Augustinus, seu quisquis alius auctor lib. Questionum Veteris et Novi Testamenti ita videtur sensisse, nam c. 19. ait: Sic ergo immortalis, et incorruptibilis condita est caro hominis, ut suam immortalitatem et incorruptionem per observantium mandatorum Dei custodiret: in quibus mandatis hoc continebatur, ut de illis lignis concessis manducaret, et ab interdicto abstineret. Per horum edulium immortalitatis dona conservaret, donec temporalibus incrementibus productus ad aetatem, quae Conditori placeret, multiplicata progenie ipso iubente sumeret de ligno vitae, quo perfecte immortalis factus cibi alimenta ulterius non requireret. Quibus verbis per unicam comestionem ligni vitae, quae post decursum multorum annorum fieret Deo iubente, sic immortalis futurus fuisse dicitur primus homo, si mansisset, ut non indigeret ulterius alia comestione.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, Deum quasi irrisorio sermone, et ironice dixisse, ne forte vivat in aeternum: haec enim sicut et praecedentia verba ironice protulerat, nempe: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est sciens bonum et malum: certum namque est Adamum perduellem revera non fuisse divinis Personis assimilatum, neque parem habuisse cum eis cognitionem boni et mali; sed solum illis verbis Deus Adamo contumeliam ingerebat, exprobrans ipsi ambitionem, qua parem Deo scientiam acquirere cupiebat, quam esu arboris vitae diabolo decipiente et promittente se consecuturum sperabat, quam tamen non est adeptus. Adde quod mille aliis modis potuisset Deus impedire, ne Adamus post peccatum comederet de ligno vitae, etiamsi in Paradiso subsisteret; poterat siquidem vel arborem illam destruere, vel eius fructui efficacitatem substrahere, sicut interdum tempore famis firmamentum panis contrivit, inquit Regius Vates; hoc est, virtutem nutriendi abstulit, vel ipsam arborem occultare, aut custodia angelica munire, quatenus ad eam homo non accederet, sicut et de facto constituit Cherubimum ante Paradisum post eiectionem Adam, ne vel ipse, vel eius posteri ad eum remeare tentarent. Verisimile est ergo, quod ironice locutus fuerit Deus dicens: Ne forte mittat manum suam, et sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum. — Ad confirmationem dico, vel SS. Patres laudatos intelligendos esse de immortalitate et aeternitate non simpliciter et proprie dicta, sed secundum quid et improprie nominata pro vite longeva diuturnitate; eo scilicet modo quo Scriptura sacra diuturnum tempus, aeternitatem appellare solet, uti fusius explicuimus et probavimus agendo de immortalitate, et aeternitate soli Deo propria; vel dico, quod si revera intelligendi sint de immortalitate proprie dicta; eorum quidem auctoritatem oppositam sententiam probabilem efficere, nostram vero non expugnare, quippe quae similibus sanctorum Patrum auctoritatibus muniatur.

Quaeres 1. — Utrum homo innocens fuerit immortalis ea virtue ligni vitae, aut ex constitutione naturae?

Respondeo. Circa hominis immortalitatem et mortalitatem variam ac multiplicem esse cum veterum, tum recentium Theologorum sententiam. Theophilus qui anno Christi 180. septimus post S. Petrum Ecclesiae Antiochenae episcopus exstitit, lib. 2. Ad Autolycum, scribit hominem ab initio nec mortalem nec immortalem fuisse conditum: Dicat aliquis, ait, mortalisne creatus est homo? Nequaquam. Quid igitur? Num immortalis? Ne hoc quidem. Nam a primordio suae creationis, nec mortalis, nec immortalis conditus est. Si immortalem ab initio cum fecisset, Deus eum constituisset; si mortalem cum formasset ab initio, Deus sane posset auctor hominum mortis videri. Apparet igitur hominem a Deo nec mortalem, nec immortalem esse factum; sed, quemadmodum supra significavimus, atriusque quodam modo participem, ut si ea ferretur, quae ducunt ad immortalitatem, observandis Dei mandatis, mercedem ab eo acciperet immortalitatem, et deus fieret. Sin autem conversus fuerit ad peccatum, inobediens Deo, ipse sibi auctor fieret mortis. — Refert Origenes apud Theodoretum, quaest. 39. in Genes. quosdam sacros Interpretes existimasse hominem post peccatum mortali corpore a Deo fuisse vestitum et circumdatum: Quid, inquit, existimare debemus istas pelliceas? Talis quidem stultulus est, et anilis, Deo prorsus minime dignus, arbitrari Deum pelles animalium iugulatorum, et obiter mortuorum accepisse, et inde pelles illas exsuciendo, coriarii more in vestimenti formam redegisse. Cursum, ut vitetur haec absurditas, dicere vestes illas pelliceas, nihil ali esse quam corpora, probabilis quidem est, et ad assensionem eliciendam efficax: at non evidens quod sit rerum. Si enim pelliceae vestes sunt carnes et ossa, quomodo antea dicit Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea? His igitur ambiguitatibus obruti nonnulli asseverant, vestes pelliceas esse mortalitatem illam, qua circumdati sunt Adam et Eva, morti propter peccatum adducti. Sed isti non facile probare possunt, quomodo Deus, et non multo magis peccatum, mortalitatem pariat successori. Praeterea necesse est eos dicere, carnem et ossa propria ratione non esse corruptibilia, cum postea Patres nostri propter peccatum conditionem mortalitatis perceperint. — Ei subscribit S. Methodius martyr, lib. De Resurrectione apud Photium, cod. 231.: Cum Deus Omnipotens Adamum immortalem fecisset, sciens eum ex insidiis diaboli malum passurum, uti et illud erat qui eum deceperat diabolus, propterea illi pelliceas vestes concinnarit, quasi illum induens mortalitate, ut per corporis solutionem omne quod in eo malum erat, moreretur. — Iis etiam concinit S. Epiphanius, Haeres. 61.: Propterea Deus pelliceas illas tunicas fecit, ut illum velut morte quadam indueret, et ea corporis dissolutione, quidquid in eo mali productum fuerat, intermoreretur.

Censuerunt nonnulli SS. Doctores mortem quidem homini inflictam occasione peccati et suae in Deum perduellionis ac inobedientiae, non tamen ex affectu vindictae et iustitia, sed misericordiae et clementiae, neque in poenam peccati, sed in miseriae solatium et innocentiae remedium. Sic Gregorius Nazianzenus, Orat. 12.: Postquam diaboli invidia, et mulieris insultu, quem, ut mollior, passa est, et ut a persuadendum accommodatior, amovit. O infirmitatem meam, mea enim est primi parentis infirmitas; accepti mandati oblitus, ab arbore illa vetita victus est, simul et a ligno vitae, et a Paradiso, et ab ipso Deo propter peccatum expellitur, et pelliceas tunicas induit, utique crassiorem carnem et mortalem, primumque turpitudinem suam agnoscit, et a Deo se abscondit, atque hic quidem tamen mortem a peccati praevisione lucratur, ne malum immortale sit. Ita poena ipsa in misericordiam cessit: sic enim Deum supplicia inferre censent. — Eiusdem etiam sententiae est S. Ambrosius, lib. De bono mortis, c. 1.: Si recolamus, quod Deus mortem non fecerit, sed postquam homo lapsus in flagitium est praevaricationis et fraudis, sententia cum comprehenderit, ut in terram suam terra remearet, inveniemus mortem finem esse peccati, ne quo esset vita sustentata, eo fieret culpa numerosior. Passus est igitur Dominus subintrare mortem, ut culpa cessaret, etc. — Adiicit S. Chrysostomus, Homil. 26. in Genes.: Mortis supplicium Adamo Deus propter hoc intulit, ut ne posthac per imperitientiam peccato denuo effectus perpetuo peccaret. Non videntur tibi haec esse maxima dementia, eiici a Paradiso, et poena hac puniri?

Ex his manifestum fit non unam eamdemque fuisse SS. Patrum de hominis immortalitate aut mortalitate sententiam. Tametsi enim convenirent omnes hominem non fore morti obnoxium quamdiu stetisset innocens, nec mortalitati addictum nisi post praevericationem; nondum tamen constans et una apud eos erat sententia mortem esse hominibus praescriptam in peccati vindictam et poenam. At ut petulans est et impatiens haereticorum genium, illa de hominis mortalitate disputatio qua diutissime inter catholicos quasi limites sese continuerat, tandem in apertum errorem erupit. Caelestius enim Pelagii assecla primus cum suo erroris socio ausus est effutire Adamum mortalem factum, qui sine Dei submutatione moreretur; et S. Augustinus, lib. De gestis Pelagii, cap. 11., et auctor libri Hypostaticon, tom. 2. apud S. Augustinum, et S. Prosper, carmine De ingratis, ubi cecinit:

Hac primos homines cretos ditione ferebat, Ut seu praescriptum mandatum transgrederentur, Sive incrimpati servata lege manerent, Mortem istam prorsus, qua carnis vita relinquit, Oppeterent, quo non peccato parta, sed ipso Instituente Deo comes esset fixa creatis.

Inde est quod Arausicana Synodus hinc primum inter Pelagianos errores damnavit. Cum enim sint ipsius octo canones adversus haeresim Pelagianam, primus omnium existit: Placuit omnibus episcopis qui fuerunt in hac sancta Synodo, ut quicumque dicit, Adam primum hominem mortalem factum, ita ut, sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, hoc est, de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae, anathema sit. — Unicum etiam retulit in sua sanctione Honorius Imperator, idque eo maxime, quod in capite cetera complexus sibi videbatur, ortumque inde secundi erroris indicasse.

Sic enim ait: Impiae commentationis auctores Pelagium Caelestiumque percrebuit extitisse. Hi parenti cunctarum rerum Deo, praecipue semper maiestati interminatae potenti, et ultra omne principium transcanti, tam trucem inclementiam saevire nutatis assignant, dum cum formandi mundi opificem curam sumeret, qualitatemque hominis struendi profunda spiritus conceptione libraret, fundati muneris finem anteferret exordio, et mortem praemitteret nascituro: non hanc insidiis retulisse fructu peccati, sed exegisse penitus legem immutabilis constituti, ut ad declinandum lethi exitialis incursum, nihil prodesset abstinentia delinquendi: cuius ita vis putatur astricta, ut non possit aboleri delictis. Primitivi hominis errorem, in quem capti mentis, inops rationis, caecitate irruisset, delapsum ad posteros non fuisse: tantumque ipsum hominem, quem malesuada gratia infelix rapuisset illecebra, transgressionem interdicti extitisse discriminis, cum excidens catholicae legis manifestaria testetur auctoritas, illum interitus omnium fuisse testibulum, quem divinae praeceptionis sedulum liquet corripuisse mandatum. At de hoc errore Pelagianorum dogmate, paulo intra plenior erit sermo.

Quaeres. — Quae fuerit Theologicae Scholasticae Principum de hominis innocentis immortalitate sententia?

Respondeo, Doctores Angelicum et Subtilem circa huius quaestionis resolutionem invicem consentire quod Adamus secundum suam constitutionem naturalem et physicam spectatus morti quidem fuisset obnoxius, nisi divino preveniente beneficio in statu innocentiae, quamdiu ille perseverasset, a mortis aculeo fuisset et imperio liber. Verum dissentiunt invicem in eo quod Angelicus Doctor contendat illam hominis innocentis immortalitatem oriundam fuisse ex quadam supernaturali qualitate intrinsece hominem afficiente, qua a morte fieret immunis. Nam 1. p. quaest. 97. a. 1. In corpore: Tertio, inquit, modo dicitur aliquid incorruptibile ex parte causae efficientis: et hoc modo homo in statu innocentiae fuisset incorruptibilis, et immortalis: quia ut Augustinus dicit (lib. De quaest. novi et vet. Testament. q. 19.) Deus hominem fecit, qui quamdiu non peccaret immortalitate gauderet, ut ipse sibi auctor esset, aut ad vitam, aut ad mortem. Non enim corpus eius erat indissolubile per aliquam immortalitatis rigorem in eo existentem, sed in anima quaedam vis supernaturaliter divinitus data, per quam poterat corpus ab omni corruptione preservare, quamdiu ipsa Deo subiecta mansisset: quod rationabiliter factum est: quia nimium excedit proportionem corporalis materiae, ut supra dictum est, conveniens fuit, ut in principio vitae virtus daretur per quam corpus conservari posset supra naturam corporalis materiae. Et in eadem quaest. a. 3. ad 1.: Immortalitas primi status (id est innocentiae) erat secundum eam quandam supernaturalem in anima residentem. Esse autem hanc virtutem independentem a ligno vitae docet a. 4. eiusdem quaest. Non tamen lignum vitae, inquit, simpliciter immortalitatem causebat, quia neque virtus quae inerat animae ad conservandum corpus causebatur ex ligno vitae.

Doctor vero Subtilis contendit immortalitatem hominis innocentis oriundam esse non ab intrinseco, sed ab extrinseco Dei beneficio. Ait enim, in 2. dist. 19. n. 3.: Dico quod homo in statu, seu stante statu innocentiae, potuit mori: ista tamen potentia non fuisset reducta ad actum, et sic poterat non mori, sicut si diceretur de aliquo, et v.g. Petrus potest esse episcopus, qui tamen nunquam erit episcopus. Addit n. 5.: Dico tamen quod stante innocentia non accidisset mors: cuius causam assigno talem, quia quilibet fuisset translatus in Paradisum, antequam fuisset alteratus alteratione improportionata animae, sive formae: et haec translatio non fuisset mirabilis, sed iusta et regularis, ut quilibet in statu suo transformaretur. Quibus verbis declarat Doctor quod homo perseverante statu innocentiae physice et ex naturali sua constitutione fuisset quidem mortalis, tametsi nusquam moriturus ex Dei privilegio ipsum a morte preservantis per singularem custodiam et providentiam, atque etiam per praesidium ligni vitae, cuius virtute temperamentum eius semper fuisset ad pondus, ut mortis semina ex humorum discordia et oppositione naturali exsurgentia usquam sensisset. — Itaque Doctoris sententia est, quod hominis corpus ex natura sua esset quidem defectibile, numquam tamen defectum passus esset ex singulari Dei protectione. Quod autem revera defectibile esset ex natura sua, atque physice mortale, probat Doctor, num. 3. et sequentibus. Primo quia in statu innocentiae eadem essent causae mortis quae in statu naturae purae, neenon et lapsae; igitur homo esset in eo statu physice mortalis. Consequentia est evidens: antecedens vero probatur: corpus humanum in statu innocentiae iisdem constabat partibus et humoribus quibus constaret in statu naturae purae, et quibus iam constat in statu naturae lapsae, utpote cum ad naturalem ipsius constitutionem spectent: itaque ex naturali sua activitate frigida calidis, et humida siccis opponerentur, atque invicem pugnarent, seseque mutuo conficerent, nisi praepedirentur aliunde. Haberet igitur homo in eo tali statu seminarium defectionis. — Accedit quod in statu innocentiae vigeret actio calidi naturalis in humidum radicale, ut vigere solet in nutritione. Istud autem fieri nequit sine actione et passione: nam ut vulgare est apud physicos, omne agens agendo patitur, et patiendo debilitatur. Itaque non obstante felicitate illius status, esset semper in homine principium defectionis. Deinde, potuisset homo in illo statu substrahere sibi alimenta necessaria; igitur in eo fuisset semper potentia naturalis moriendi. Antecedens patet, nullus enim est cui non sit liberum substrahendi tam sibi, quam aliis cibum necessarium ad vitae sustentationem, praesertim parvulis et infantibus; igitur, etc. — Denique, in statu innocentiae corpus esset ex se vulnerabile, non minus quam ex statu naturae lapsae, carnes enim essent flexibiles, nec pellis ferri aut adamantis instar obduruisset: igitur potuisset admittare punctiones, laesiones et vulnera, nisi aliunde et ab extrinseco ab eis nocumentis fierent immunes. Equidem, si alicuius corpus in eo statu in ignem coniiceretur, aut fuste tunderetur, aut pungeretur aculeis et gladio, num extingueretur ignis, gladius hebesceretur, aut fustis resiliret? Haec si quis affirmaverit, ventos pascit et fabulis delectatur. Confirmatur autem illa Doctoris Subtilis sententia auctoritate S. Augustini qui lib. 6. De Genesi ad litteram, cap. 25. respondens ad obiectionem eorum qui dicebant per Christum non fuisse resarcitam iacturam humano generi ab Adamo illatam, utpote cum corpus adhuc morti sit obnoxium, ait de Adami corpore: Hoc quippe esse peccatum, et mortale secundum aliam, et immortale secundum aliam causam dici poterat: idest, mortale, quia poterat mori: immortale, quia poterat non mori. Aliud enim est non posse mori, sicut quasdam naturas immortales creavit Deus: aliud autem est posse non mori secundum quem modum primus creatus est homo immortalis; quod ei praestabatur de ligno vitae, non de constitutione naturae: a quo ligno separatus est cum peccasset, ut posset mori, qui nisi peccasset posset non mori. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis autem beneficio Conditoris. — Similia habet lib. 1. De peccatorum meritis et remissione, ubi agens contra Pelagium eiusque sequaces negantes mortem esse poenam peccati, et asserentes hominem quocumque esset in statu, moriturum, quia mors erat conditio naturae in hominibus sicut et in brutis, sic respondet S. Augustinus, ut concedat corpus humanum mortale quidem esse in quocumque statu, sed non moriturum in statu innocentiae, quia homo in eo statu tamdiu victurus erat, donec transferretur ad beatitudinem in qua corpus illud erat commutandum ex animali in spirituale, et ex corruptibili in incorruptibile. Inde concludit cap. 5.: Donec mutaretur in illam incorruptibilem quae in sanctorum resurrectione promittitur, poterat esse mortale: quamvis non moriturum: sicut hoc nostrum potest, ut ita dicamus, esse aegrotabile, sed non aegrotaturum. Cuius enim corporis est, quod non aegrotare possit, etiamsi aliquo casu, priusquam aegrotet, necumbat, sic et illud corpus iam erat mortale, quam mortalitatem fuerat absumptura mutatio in aeternam incorruptionem, si in homine iustitia, idest obedientia permaneret: sed ipsum mortale non est factum mortuum, nisi propter peccatum. — Ex his manifestum fit sententiam Doctoris omnino conformem esse menti S. Augustini, qui censet in quocunque statu mortem esse naturalem homini; nec valere argumentum: non moritur, ergo non est mortale; sicut non valet: non aegrotat, ergo non est aegrotabile. Itaque tametsi in statu innocentiae homo non fuisset morti subiectus, non minus ex natura sua mortalis esset.

Dices: Idem S. Augustinus, quaest. 19. ex lib. Questionum veteris et novi Testamenti, ait: Deus hominem fecit, qui quamdiu non peccaret, immortalitate vigeret, ut ipse sibi auctor esset aut ad vitam, aut ad mortem. — Respondeo, Thomistas in hac auctoritate frustra gloriari, siquidem manifestum est librum istum questionum in vetus et novum Testamentum perperam S. Augustino adscribi; non enim genuinus est foetus, sed omnino spurius, ut cum Lovaniensibus observavimus in recensione operum S. Augustini. Accedit quod idem auctor hominis immortalitatem non ex intrinseca et supernaturali virtute, sed ex extrinseco beneficio repetat. Subiicit enim post verba a S. Thoma laudata: Quamdiu enim in Creatoris lege durarit, dignus fuit edere de arbore vitae, ut mori non posset. Nec enim corpus tale erat ut dissolvi impossibile videretur, sed gustus arboris vitae corruptionem corporis imbibebat. Denique etiam post peccatum potuit indissolubilis fieri munere, si a Domino permissum esset illi edere de arbore vitae. Nam quomodo immortale corpus habebat, quod cibo sustentabatur? immortalis enim non eget cibo, neque potu. Cibus enim vitae praestabat, vitae autem arbor medici modo corruptionem prohibebat. Sic enim homini erat quasi inexpugnabilis murus.

Dices 2: Status innocentiae erat quadam gratia originalis communicatione beatus: ergo debuerat habere aliquam vim et qualitatem supernaturalem qua humanum corpus fieret immortale ab intrinseco, sicut beatorum corpora sunt immortalia. — Nego sequellam; virtus enim et qualitas illa est omnino improbabilis; esset enim vel spiritualis vel corporalis. Non primum, sic enim corpori non posset esse mortis antidotum; non etiam secundum, quia non apparet qua ratione virtus illa sistere posset ne corpus humanum deficeret ab intrinseco vel extrinseco. Nec eadem est ratio de conditione corporum in statu innocentiae quae de statu beatitudinis post resurrectionem. In hoc enim corpora erunt omnino immortalia non per aliquam qualitatem intrinsecam quae illa eximat a morte, sed ratione status ab omni prorsus corruptione liberi.

Instabis: Status innocentiae addit aliquid supra statum naturae purae in quo homo mori posset et moreretur, sicut et peccare posset et peccaret. Igitur, sicut anima praeservabatur a peccato per gratiam sanctificantem, ita et corpus eximi debebat a morte per aliquam qualitatem internam. — Respondeo, revera statum innocentiae purae habuisse divina beneficia quibus homo caruisset in statu naturae purae; nam praeter gratiam et auxilia preservantia animam a peccato, habebat etiam fructum ligni vitae, quo vires corporis servarentur integrae, et ab omni defectu fierent liberae. Unde discrimen hoc intercedit inter quadruplicem statum naturae, purae, lapsae, innocentis, et beatae; quod in duobus prioribus homo esset mortalis et moreretur, in tertio mortalis esset, sed non moreretur; in quarto vero omnino erit immortalis ratione status ab omni defectu immunis.

Quaeres. 2. — Utrum in statu innocentiae homo revera fuisset mortuus?

Respondeo, fide constare, quod si non peccasset hominum primus, numquam morti fuisset addictus subditus. Haec namque veritas primum determinata est in Synodo Diospolitana: refert namque S. Augustinus De gestis Pelagii, cap. 11. hoc isti ab eius Synodi Patribus obiectum ex Discipuli eius Caelestii scriptis: Adam mortalem factum, qui sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset; quoniam peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum. Hanc porro, iudice illo Ecclesiastico anathematizante Pelagio, et Episcopis intervenientibus constitutam esse damnatam, ut idem scribit. — Postea vero pleniore in Concilio, cui ex omnibus Africae Provinciis interfuerunt Episcopi ducenti tres, proscripta eadem est haeresis Canone isto, Ut quicumque dixerit: Adam primum hominem mortalem factum, ita ut sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, hoc est, de corpore exiret, non peccati merito, sed necessitate naturae, anathema sit. Qui Canon licet primus habeatur in Milevitana secunda Synodo, tamen perperam, est enim Carthaginensis, sive Africanae, et recensetur in Africana collectione septuagesimus sextus; in collectione vero Graeca Canonum, cap. 9. atque hoc numero citatur a Michaeli Glyca in Annalibus. Ac novissime Tridentinum Concilium, idem sanxit in primo Canone De peccato originali. — Haec autem veritas manifeste constat ex Scriptura sacra, maxime vero ex illis verbis Dei primos parentes alloquentis et esum fructus ligni scientiae boni et mali interdicentis: In quocumque die comederis ex eo, morte morieris. Quibus proculdubio significatur Adamum moriturum non fuisse, nisi legem illam violasset. Quis enim, si sapiat, ei, quem vult deterrere, comminetur istud malum quod alioquin ex necessitate naturae aut aliis ex causis certo esset eventurum uterque novisset? Id ipsum constantissime docebat Apostolus Rom. 5., his verbis:

Per unum hominem, peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Quod reliquo deinceps capite repetit. Et postea: Corpus mortuum est propter peccatum: spiritus vero vivit propter iustificationem.

Docet hoc idem liber Sapientiae, qui Deum ait, mortem non fecisse, nec laetari in perditione vivorum. Creavit enim ut essent omnia, et salvabiles fecit nationes orbis terrarum, de impiis autem moribus, et verbis accersierunt illam. Et apertius capite sequenti: Quoniam Deus creavit hominem inexterminabilem, et ad imaginem similitudinis suae fecit illum: Invidia autem diaboli mors intravit in orbem terrarum: quo in loco Graeca sensum hunc reddit: Deus creavit hominem ad incorruptibilitatem: hoc est, ut de facto corrumpi, morique non posset.

Respondebant Pelagiani, minas Dei sicut et alia adiecta Scriptura oracula ad mortem animae seu donorum caelestium spoliationem, et a Deo qui est fons vitae, seiunctionem referri debere: quoniam haec sola poena tanto peccato par esse poterat: non vero spectare ad corporis mortem, quia sive homo peccaret, sive non peccaret, de corpore exiret necessitate naturae. — Verum merito iure instabant Catholici Dei prohibentis minas ex sententia condemnantis intelligi debere: porro post violatam legem Deus dixit Adamo: Terra es, et in terram ibis. Quibus significat per mortem eius corpus in terram unde sumptum fuerat esse reversurum. Urgebant etiam ex duplici Apostoli textu quorum primum legitur in Epist. ad Rom., c. 8.: Si Christus in nobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem. Quod si Spiritus eius qui suscitavit Iesum a mortuis, habitat in nobis, qui suscitavit Iesum Christum a mortuis vivificabit et mortalia corpora nostra, propter inhabitantem spiritum eius in nobis. Alterum ex 1 ad Corinth. XV. v. 21., et 22.: Per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Unde S. Augustinus pluribus colligit, sed praesertim in libris quos contra Pelagianos edidit, et in sexto De Genesi ad litteram: Per hoc, inquit, mors etiam corporis de peccato est. Si ergo non peccasset Adam, nec corpore moreretur: ideogue immortale haberet et corpus. Tum in sequenti; Verum est quidem, quod non moreretur etiam corpore nisi peccasset. Praeterea dicit Apostolus, corpus mortuum propter peccatum. Et in lib. 18. De Civit. Dei, cap. 15. Unde constat inter Christianos tenaciter Catholicam tenentes fidem, etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae, quia nullam mortem homini Deus fecit; sed merito inflictam esse peccati, quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini, in quo tunc omnes eramus: Terra es, et in terram ibis. Fulgentius, lib. De peccato originali, cap. 12. Nisi praecessisset, ait, in peccato mors animae, numquam corporis mors in supplicio sequeretur. Et homo in terram carne non iret, si terra peccando non fieret.

Urgebant Pelagiani: Si primi hominis peccato factum est ut morremur corpore, per incarnationem Christi fieret ut credentes in eum non moreremur: neque enim praevericatoris transgressio plus nobis nocuit, quum incarnatio vel redemptio profuerit Salvatoris. — Respondet S. Augustinus, lib. 2. De peccatorum meritis et remissione, c. 30.:

Cur non potius attendunt, hoc audiunt, hoc sine dubitatione credunt quod Apostolus 1 Cor. 15., sine ambiguitate locutus est? Quia per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur: neque enim aliunde quam de corporis resurrectione dicebat. Omnium ergo corporum mortem factam per unum hominem dixit, et omnium corporum resurrectionem in vitam aeternam per unum Christum futuram esse promisit. Quomodo ergo plus nobis nocuit ille peccando, quam iste profuit redimendo, cum per illius peccatum temporaliter moriamur, per istius autem redemptionem non ad temporalem vitam, sed ad perpetuam resurgamus?... Poterat autem etiam hoc donare credentibus, ut nec istius experirentur corporis mortem: sed si hoc fecisset, carni quaedam felicitas adderetur, minueretur autem fidei fortitudo. Sic enim homines mortem istam timent, ut non ob aliud felices dicerent esse christianos nisi quod mori omnino non possent. Ac per hoc nemo propter illam vitam quae post illam mortem beata futura est, per virtutem etiam contemnendae ipsius mortis ad Christi gratiam veniret, sed propter removendam mortis molestiam delicatius crederetur in Christum. Plus ergo gratiae praestitit, plus fidelibus suis sine dubitatione donavit. Quid enim magnum erat videndo non mori eos qui crederent, credere se non moriturum? Quanto est maius, quanto fortius, quanto laudabilius ita credere, ut se speret moriturus sine fine victurum?

Ita S. Augustinus.

Addebant Pelagiani: Si propter peccatum mors corporis contingeret, fieret consequens ut post remissionem peccatorum mortis imperio amplius non subiiceremur. — Respondet S. Augustinus, c. 33.:

Non intelligunt res, quarum reatum ne post hanc vitam obsint, Deus solvit: tamen eas ad certamen fidei sinit manere, ut per illas erudiantur, proficientes in agone iustitia. Posset enim et alius hoc non intelligens dicere: si propter peccatum dixit Deus homini: In sudore vultus tui edes panem tuum, et spinas et tribulos pariet tibi terra: quare et post remissionem peccatorum labor hic permanet, et haec dura et aspera parit etiam terra fidelium? Item, si propter peccatum dictum est mulieri: in gemitu paries; cur etiam post peccatorum remissionem feminae fideles eosdem dolores in parturiendo patiuntur? Et tamen constat propter peccatum quod admiserant, illos a Deo primos homines haec audisse, atque meruisse; nec resistit his verbis divini libri, quae posui de labore hominis et de parturitione mulieris, nisi qui prorsus alienus a fide catholica eiusdem litteris adversatur.

Deinde adiicit quod sicut illa ante remissionem sunt supplicia peccatorum, post remissionem autem certamina exercitationesque iustorum, sic et mortem corporis propter peccatum Deus homini inflixit, et post peccatorum remissionem propter exercendam iustitiam non ademit. Quod confirmat exemplo primorum parentum: Sicut enim, inquit, primi illi homines postea iuste credendo, unde « merito creduntur per Domini sanguinem ab extremo supplicio liberati, « non tamen in illa citra mernisse ad Paradisum rediri: sic et caro « peccati etiamsi remissis peccatis homo in ea iustè quieverit, non con- « tinuo eam mortem non perpeti, quam traxit de propagine peccati ».

Ex his omnibus duo fiunt manifesta: primum, quod primi parentes erant quidem ex constitutione naturae etiam in statu innocentiae physice defectibiles, quia constabant corpore quod ex se erat defectibile: alterum vero quod nusquam mortui fuissent (si stetissent innocentes) per virtutem fructus ligni vitae.

Quaeres 3. — An vis illa ligni vitae fuerit naturalis, aut supernaturalis?

Respondeo., probabilius videri virtutem illam non fuisse naturalem, et physicam, sed supernaturalem, et extraordinariam: idque colligitur primo ex S. Augustino, lib. 8. De Genesi, cap. 5. ubi ait: Eum arborem non ut ullum cibum, sed nonnulla salubritatis occulta inspiratione praestitisse homini firmitudinem, sicut una collirida punxisse Eliam quadraginta dies aluit: et farina oleumque viduae Sarreptanae non deficiebant: at virtus colliridae supernaturaliter erat indita, ut etiam olei, et farinae non deficientis: ergo talis erat virtus ligni vitae. Insuper lib. 13. De Civit., cap. 20. ait: Caetera ligna erant homini alimenta; illud autem vitae sacramentum. Ergo, inquit S. Bonaventura in 2 dist. 17. verba Magistri explanans: sicut Sacramenta nostra non creant gratiam, sed divina virtus ipsis assistens, in eorum legitima perceptione gratiam infundit; sic fructus huius arboris non dabat immortalitatem, sed divina virtus, cum fructus ille comedebatur, immortalitatem homini largiebatur. Adde quod si naturalis vis illa fuisset, sequeretur quod animalia, quae in Paradiso ex fructu vitae edissent, etiam quamdam immortalitatem fuissent assecuti, quod utique sit improbabile; tantum namque beneficium belluis animantibus non congruebat.

Itaque longaeva haec vitae diuturnitas hominis innocentia stante varias habuisset causas, quas secum originalis iustitia complectebatur. Prima fuisset solers, et attenta cura, et vigilantissima providentia hominis in his cavendis, quae eius vitae, et integritati sive interius, sive exteriore nocere potuissent: quod utique facile praestare poterat, cum esset rerum omnium scientissimus, atque prudentissimus, singulosque incidentes eventus prospiceret. Secunda erat singularis, et eximia Dei providentia, necnon et amica Angelorum custodia, quibus homo valide protegeretur, et muniretur adversus quaecumque ipsum infestantia. Tertia erat vis quaedam animae, qua ita contineret, et conservaret corpus, ut nihil intra laedere, aut dissolvere posset: nempe ut nulli morbi, nulla intemperies, nullum ex contrarietate formae, et privationis, aut pugna elementorum, et humorum incommodum oriretur.

Quarta denique erat lignum vitae; sic dictum, inquit Beda in 2. Genes. quia divinitus acceperat, ut qui ex eo manducaret, corpus eius stabili sanitate firmaretur, ne vel aetate in deterius, vel tandem in occasum dilaberetur. Quae omnia sic explicat Hugo Victorinus: Lignum vitae, inquit, habuit in se naturam ut perpetuaret homini vitam, si competenter ederetur; factus est enim homo, et mortalis, et immortalis: immortalis quidem quia poterat non mori per cibi sustentationem quam egebat: mortalis autem, quia perire poterat per extrinsecam « violentiam. Sed Deus ita munierat eum intus per lignum vitae sum- « ptum in cibum, et extra per divinam potentiam, ut posset non mori intus portam negligertiae per rationem humanam, extra portam vio- « lentiae obserans per divinam custodiam, ut nisi homo ratione abu- « teretur, portam negligentia aperiret, nunquam per portam violentiae « aliquid ei noxium intraret: sed quia noluit sibi cavere, ut servaret « portam sibi commissam, merito Deus eius deseruit custodiam ».

Rogabis. — cum fructus arboris vitae non ad infinitum, sed determinatum tempus servasset hominis vitam, quam diuturnum foret illud tempus? — Respondeo., mihi videri futurum fuisse minimum ad octo, vel decem millia annorum: quod sic argumentari licet: status hominis ante peccatum instructior, et efficacior fuisset ad producendam hominis vitam, comparatione status hominis post peccatum ante diluvium, quam fuit hic status comparatione eius status, in quo nunc est homo; quia uterque hic status est hominis peccatoris habentis corpus infirmum, et mille malis obnoxium: sed in statu hominis ante diluvium vita fuit decuplo longior, quam est nunc; nam fere nongentos annos excedebat: ergo in statu innocentiae vita hominis fuisset decuplo longior, quam fuit ante diluvium. Sed hoc intelligi volumus quantum pertinet ad vim, et efficaciam arboris vitae, et vigorem naturae humanae in eo statu; nam quamdiu hominem Deus vitam in terris agere vellet, ne divinari quidem potest.

Quaeres 4. — Num frondes, et fructus ex illis Paradisis arboribus aliquando defluerent?

Respondeo 1., verisimilius videri nullas Paradisi arbores suis frondibus unquam totas nudari: verum cum non essent penitus immortales, arbitror senescentibus quibusdam foliis, sensimque delituescentibus nova semper in locum labentium succrescere; ita quod nusquam arbor foliis tota expoliaretur; sed mira semper pulchritudine, et virore vigeret, ut olea, et palma, ita quod ipsis competeret illa benedictio Psalmi 123. Et folium eius non defluet.

Respondeo 2. Arbores frugiferas perenni successione flores edidisse, qui mox in fructus celeri maturitate coalescerent; ita quod decerpto, aut deciduo maturo fructu, statim novus flos in eius locum nasceretur, qui deinde in fructum maturesceret, sicque semper continua ista vicissitudo efflorescendi, et fructificandi in arboribus persisteret; alterna videlicet, et mirabili varietate, qua semper inessent aliqui flores, et fructus alii virides, alii maturescentes, alii maturi; quod ad eximiam arborum pulchritudinem, et loci praestantiam conduceret, ita quod videatur ad illas arbores respexisse Ezechiel capite 17. dum ait: Et super torrentem orietur in ripis eius ex utraque parte omne lignum pomiferum: non defluet folium ex eo, et non deficiet fructus eius.

Quae omnia mire expendunt sacri Poetae: nam Tertullianus De iudicio hominis capite 8. sic canit:

Aeternumque virent solae sine grandine sylvae: Nulla cadunt folia, et nullo flos tempore desit... Arbor stat cum flore novo pulcherrima pomis, Vitalemque frugem felicia robora densant.

Similiter Marius Victor, lib. 1. In Genesim:

Illic quaeque suis dives stat fructibus arbor, Pomaque succiduis pelluntur mitia pomis, Qua iucunda oculis, et miri plena vigoris, Membratim minimosque forent, pascuntque sapore, et odore.

Tandem S. Alcimus Avitus lib. 2. In Genes., cap. 2. ait:

Sumitur alternus tenui de caespite fructus, Nam si curvato foecundo pondere rami, Dulcia submittunt sublimi ex arbore poma Protinus in florem vacuus turgescere palmes Incipit: inque novis fructum producere gemmis.

An autem arbores illae aliquando siccarentur, et interirent, an vero perpetuo viverent, et viverent, problema videtur; quippe nullus in Paradiso defectus, et mortis indicium appareret si felix stetisset innocentiae status. Nihilominus probabilius censeo, eas arbores non fore plane immortales: sed alii aliis essent longioris aevi, ut sunt aliqua ex nostris. Dum autem senescerent, et interirent facili conversione in terram solverentur, et in earum locum redivivis germinibus, aliae eiusdem naturae germinarent, ut fit plerumque in nostris etiam arboribus tam frugiferis, quam infructuosis. — Hic videtur esse S. Athanasii sententia quaest. 18. ad Antiochum, ubi inquirens: Num corruptibilem dicimus Paradisum, an incorruptibilem? respondet: Neque corruptioni eum obnoxium dicimus, in morem nostrarum plantarum, et fructuum quae et a putredine, et vermium arroduntur: neque tamen plane prorsus incorruptibilem, et maximam consecuturum senectutem: sed respectu nostrorum fructuum, et hortorum omni corruptione est superior: ad futuram vero bonorum gloriam, quum oculus non vidit, nec auris audivit, inferior est, et creditur.

Quaeres tandem 5. An adhuc Paradisus Terrestris subsistat?

Respondeo., huius quaestionis solutionem incertam omnino videri, adeoque nobis erit problematica: cuius affirmativa pars sic suadetur: ea veritas nobis debet esse constantissima, quam sancti Patres affirmant, camque se Apostolica traditione accepisse testantur: sed ita est de existentia Paradisi. Probatur minor: primo quidem ex S. Irenaeo, (quem S. Epiphanius Haeres. 23. sanctissimum, priscaeunque Theologum, et successorem Apostolorum appellat.) Ille inquam lib. 5. adversus haereses, c. 5 affirmat Henoc et Eliam translatos fuisse in Paradisum, ex quo proiectus est Adamus in hunc mundum, subditque: Quapropter dicunt Presbyteri, qui sunt Apostolorum discipuli, eos qui translati sunt illuc translotos esse. (Iustis enim hominibus, et spiritum habentibus, praeparatus est Paradisus, in quem et Paulus Apostolus asportatus audirit sermones modo Ioanni in spiritu Paradisi regio revelata, quae subiicitur alteri. nullus alias animus apud se praeter martyrum ostendit? quomodo perpetua fortissima martyr sub die passionis in revelatione Paradisi solos illic commartyres suos vidit: nisi quia nullis rumphea Paradisi custoditria caelit, nisi qui in Christo decesserint? Non in Adam nova mors pro Deo, et extraordinaria, pro Christo alia, et privata erripitur hospitio? Ignosce igitur differentiam ethnici, et fidelis in morte, si pro Deo recolas, ut Tertullianus monet, non in mollibus febribus, et in lectulis, sed in martyriis: Si crucem tuam tollas, et sequaris Dominum, ut ipse praecepit, tota Paradisi gloria tuus sanguis est.

Confirmat S. Augustinus, lib. 2. De peccato originali, cap. 23. dicens: Sunt nonnullae quaestiones, in quibus salva fide, qua Christiani sumus, aut ignoratur quid rerum sit, et sententia definitive suspenditur, aut aliter quam est, humana, et infirma suspicione coniicitur: veluti cum quaeritur, qualis, vel ubi sit Paradisus, ubi constituit Deus hominem quem formaverit ex pulvere: cum tamen esse illum Paradisum fides Christiana non dubitet. Vel cum quaeritur ubi sit nunc Elias, vel Henoch, an ibi, vel alibi; quos tamen non dubitamus, in quibus nati sunt corporibus vivere. Quibus videtur asserere actualem Paradisi existentiam esse de fide. Idem censent omnes illi sancti Patres, qui Henoch et Eliam in Paradiso voluptatis ad finem usque saeculi servari superstites affirmant; sic Victorinus Martyr, S. Athanasius, Hieronymus, et alii confirmant: et illi omnes, qui Paradisi pulchritudinem, et delicias ita describunt, ut rem praesentem delineare censeantur: at omnium optime S. Alcimus ait:

Permanet aeterno conclusus limite, postquam hinc Excidit expulsus primaevi criminis auctor.

Idipsum ratione suadetur: si non superaret Paradisus terrestris, maxime quia generali terrarum diluvio fuisset obrutus: sed id non videtur probabile. Diluvium enim ideo missum fuit, ut terram hominum criminibus contaminatam elueret, ut patet Genes. capite 6. Ergo solum eam debuit absorbere, et eluere, quae fuerat inquinata post eiectum Adamum e Paradiso; non autem Paradisum solis innocentibus viris praeparatum; cuius indicium est, quod statim post peccatum, inde eiecti sunt Adam et Eva, et posita est custodia Angelica, ne quis deinceps ad eum accedens posset illum contaminare.

Secundo, Ecclesiastici, capite 11. legimus: Henoc placuit Deo, et translatus est in Paradisum, ut det Gentibus poenitentiam: ergo revera translatus fuit in Paradisum, sicut et Elias: sed illa translatio et deportatio eorum facta non est in Paradisum caelestem, quia ex eo nemo excidit; illi autem rursus cum hominibus debent conversari ut Antichristo obsistant, a quo pariter erunt trucidandi: ergo in terrestrem; ac proinde cum ab inundantibus ac iugulatricibus aquis servati fuerint incolumes, haud dubium videtur servari pariter debuisse locum amoenitatis, in quo degerent.

Tertio, Scriptura sacra dicit de Paradiso terrestri quatuor egredi flumina, scilicet Phison, Geon, Tigrim, et Euphratem, de quibus post diluvium non semel fit mentio in Scriptura; aut auctoritas contrarium suaderet, maxime contextus ille. cap. 7. Genes. in quo sic habetur; Inundaverunt aquae, et omnia replerunt in superficie terrae, et praecaluerunt nimis super terram; opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo: quindecim cubitis altior fuit aqua, super montes quos operuerat: sed hic sacer Textus non officit; in eo namque capite legimus universos homines, et animas, in quibus spiraculum vitae erat, interiisse, et post pauca subditur: Remansit autem solus Noe, et qui cum eo erant in Arca: et tamen nullus admittit Henoch fuisse in Arca reclusum, neque his iugulatricibus aquis interiisse: ergo sicut in hac universali propositione: Mortui sunt omnes homines, excepto Noe, et qui cum eo erunt, excipitur Henoch; quidni et excipitur Paradisus terra ab universali illuvione?

Negantem problematis partem sic suadere licet: si Paradisus terrestris erat locus hominum in statu innocentiae permanentium habitationi destinatus, sublatis incolis, verisimile est pariter locum, et incolatum interiisse. Deinde cum a nullo per tot saecula hominum potuerit inveniri, nec etiam leve ipsius vestigium deprehendi, licet universus terrarum orbis sit habitatus, et lustratus, argumentum est ipsum non superesse. Quod utique confirmatur ex eo quod regiones quas alluunt praedictae quatuor flumina, iam notissimae sint et habitatoribus ac incolis refertissimae: ergo si Paradisus a quo eluitur adhuc superesset, quidni potuisset incolarum aliquis ad eum ducentibus fluminum aquis permeare? — Quod enim legitur de Machario quodam Romano, et aliis tribus Monachis: qui cum omni studio sese ad investigandum Paradisi locum dedissent, peragratis longinquis regionibus, tandem ad ipsius Paradisi aditum pervenerunt, ab eius autem introitu prohibiti sunt, nec illuc accedere ausi, horribili illa Cherubini custodia perterriti; hoc, inquam, inter aniles fabulas reputo.

Nec maiorem censeo faciendam fidem narrationi quam apud Ioannem Gionzale, in itinerario novi orbis c. 18. descriptam reperimus: regem quemdam Benyalce quam Ganges praeterluit, fontem fluminis, atque adeo Paradisum inveniendi cupidine incensum adverso flumine misisse quosdam navigiis, et plurium mensium commeatu instructos, qui fluvio longius emenso multorum dierum navigatione ad campos devenere ubi Ganges placide stagnabat, segnius fluens. Ibi aura spirabat lenior, florum, aromatumque mirabilis odor incredibili voluptate animos omnium profundebat. Rati fontem haud procul abesse, remis velisque valide in interiora conabantur; sed omnis opera laborque evanescebat; nam quamvis omnia essent secundissima, et celerrime irent existimarent, nihil tamen a loco promovebant. Intellectum ab iis occulta quadam vi se detineri, nec longius ex indiciis locorum fontem Gangis, Paradisumque distare, quo penetrare prohiberentur. — Verum narrationes istae maioris non sunt fidei, quam ea quae Iudaei fabulantur de Iosue, nimirum, quod cum esset morti proximus, Deus miserit ad eum Angelum mortis, qui peteret ab eo, numquid sibi vellet aliquid ante mortem suam? isque solum postulaverit, ut ostenderetur sibi locus mansionis suae in horto Eden; ductusque ad septum Paradisi, ut introspeceret, elapsusque e manibus Angeli, subito insilierit pede in Paradisum, ibique lustrans omnia, invenerit septem mansiones, singulas longitudine centum millia milliarum, et latitudine decem millia. primoque vidisse paganos qui, relicto ethnicismo, ad Deum se converterunt; in secunda poenitentes; in tertia Abrahamum, Isaacum, Iacobum, et omnes filios Israel qui Aegypto egressi mortem obierant in solitudine; in quarta neminem; in quinta Messiam Filium David, sic enarrat haec Carpzovius in Schickard, De iure liturg. Hebr., capite 6.

In primo (inquit) conclavi offendebat (Iehosua) proselitos iustitiae sub praetextura Obadia Iusti: in secundo peccatores per paenitentiam conversos, sub praetextura Manassis filii Hiskiae; in tertio Abrahamum, Isaacum, Iacobum, omnesque Israilitas qui olim ex Aegypto exierant, quique in deserto obierant, et omnes Davidis liberos, excepto Absalome, Davidem ipsum et Salomonem, atque omnes reges Iuda, praeter Manassem Hiskiae filium, utpote paenitentibus in secundo conclavi praetectum: praerat autem his Moyses et Aaron. In quarto conclavi reperit praetecte iustos et fideles; in quinto, omnium splendidissimo, Messiam filium Davidis, et Eliam; in sexto mortuos in via praecepti; in septimo denique mortuos aegritudine propter Israilitarum iniquitates. At meri hi delirantis, ne dicam insanientis cerebri chimaerae sunt, quas auctoribus suis relinquimus, inquit G. Saldenus Exercitat. 6. lib. 2.

Ex his itaque et similibus narratiunculis, verius dicam inanibus commentis et fabellis nihil elicitur ad Paradisi terrestris subsistentiam comprobandam. — Accedit ad negantis sententiae confirmationem, quod cum aquae diluvii per annum integrum continua, et ingentissima vi euntes, et redeuntes omnes arbores, domos, urbes, quin et colles straverunt, totamque fere terrae superficiem dimoverunt: ergo et Paradisi formam, et decorem subverterunt.

Denique, si quidpiam Paradisi existentiam suadeat, maxime textus ille Eccles. 11. quo Henoch dicitur translatus in Paradisum: at exinde non sequitur illum esse translatum in Paradisum Adami. Primo, quia Graece non habetur vox illa Paradisus, sed tantum translatus est ut det gentibus poenitentiam. Secundo, etiamsi vulgatam translationem servemus, non inde sequitur eum translatum fuisse in Paradisum Adamicum: vox enim Paradisus, non semel in sacris libris sic minime accipitur pro aliquo delicioso loco, seu horto fructifero arboribus consito, ut patet Canticorum 4. vers. 13. Emissiones tuae Paradisus malorum punicorum cum pomorum fructibus.

Haec ipsam veritatem docet Rupertus lib. 3. De Trin. et eius operibus, c. 33. his verbis: Nusquam Scriptura dat intelligi, quod Henoch, et Eliam Deus tulerit in ipsum Paradisum ubi comederent de ligno vitae, et viverent in aeternum: sed ita sublati sunt, ut in secretam quamdam regionem terrae ducerentur, ubi in magna carnis, et spiritus quiete viverent quousque ad finem mundi redeant, et mortis debitum solvant. Similia autem Ruperto Gregorius scribit de Elia, quem isti volunt una cum Henoch in Paradiso versari. Homilia enim 29. in Evangelia sic ait S. Gregorius: In Coelum aerem Elias sublevatus est, ut in secretam quamdam terrae regionem repente duceretur, ubi in magna iam carnis et spiritus quiete viveret, quousque ad finem mundi redeat, et mortis debitum solvat: Ille enim mortem distulit. Ex praedictis igitur verbis Ruperti et Gregorii, liquido intelligitur, inquit

Pererius, eos sensisse Henoch et Eliam non esse translatos in Paradisum illum terrestrem, sed in alia quadam secreta mundi regione vitam agere: quamquam Henoch fuisse translatum in Paradisum illum Adami nihil officit huic sententiae: fuit namque translatus Henoch annis 660. ante diluvium, ut perspicitur ex cap. 5. Geneseos, quo tempore non negamus fuisse Paradisum, sed eum diluvio superfuisse, hodieque existere, et in eo Henoch commorari, incertum.

Quantum autem ad SS. Patres, dico eorum sententiam non in omnibus, sed tantum in dogmatibus fidei, et morum doctrinam esse absolute sequendam, ut monet Vincentius Lirinensis: Antiqua, inquit, antiquorum Patrum consensio, non in omnibus divinae legis quaestiunculis; sed solummodo in fidei regula, magno nobis studio investiganda est, et sequenda.

Ad S. Augustinum dico, ipsum ibidem docere, non esse certum, adeoque nec de fide, an Henoch et Elias sint in Paradiso: subindeque mens eius non est, quod de fide sit nunc Paradisum existere, sed tantum quod aliquando revera extiterit; fueritque locus quidam corporalis et aspectabilis; non autem, ut Origeni placuit, spiritualiter et mystice intelligendus. Quod utique compertum fit ex aliis similibus quaestionibus, quas ibidem proponit, quasque affirmat salva fide posse nesciri: Puta, inquit, quanti sint Coeli, in quorum tertium se raptum esse Apostolus commemorat; velutrum elementa mundi huius conspicabilis quatuor, an plura sint! Quid faciat solem virenumque deficere his defectibus, quos praedicere Astrologi certa temporum dinumeratione consueverunt? Cur antiqui homines tamdiu vixerunt, quam sancta Scriptura testatur: et utrum proportione longioris aetatis filios sera pubertate gignere coeperint. Qui potuerit Matusalem vivere, qui in arca non fuit, et qui sicut in plerisque codicibus, et Graecis et Latinis numerantur anni, reperitur supervixisse diluvium? Vel utrum paucioribus, qui rarissimi reperiuntur, potius credendum sit, in quibus ita est numerus conscriptus annorum, ut ante diluvium defunctus fuisse monstretur? quis enim non sentiat in his atque huiusmodi variis, et innumerabilibus quaestionibus, sive ad obscurissima opera Dei, sive ad Scripturarum abditissimas latebras pertinentibus, quas certo aliquo genere complecti, ac definire difficile est, et multa ignorari salva Christiana fide, et alicubi errare, sine aliquo haeretici dogmatis crimine?

Varias, easque praestantissimas hominibus ingenitas dotes Disputatione praecedenti delineavimus; iam quae fuerint Adami, et Evae in statu innocentiae naturales praecellentiae proferendum est. Observandumque imprimis cum sancto Bernardo Serm. 11. in Psalm. Qui habitat; nos quadrariam debere Deo gratiarum actionem propter quadruplex ab ipso collatum nobis grande beneficium. Primum, inquit, quod nobis praestitit, quod nos ipsi sumus. Siquidem ipse fecit nos, et non ipsi nos: parumne tibi videtur istud, quia te fecit! Cogita qualem te fecit. Nempe etiam secundum corpus egregiam creaturam, sed secunum animam magis, utpote imagine Creatoris insignem, rationis participem, capacem beatitudinis sempiternae. Porro secundum ambo simul, praeceteris creaturis, maxime admirandam coherentem sibi incompraehensibili artificio, investigabili sapientia Conditoris. Itaque tam magnum hoc donum quam magna res homo. Sed quam gratuitum patus? Planum est, quid nihil ante promeruit, qui primitus nihil fuit.

An postea sperabatur gratiam retributurus auctori? Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Nos igitur necessariam retributuri gratiam ei qui sic per omnia sibi sufficit: sed devotas relaturus gratias ei qui sic meruit sperabatur. Quidni gratias agat? Si quis oculorum lumen, si quis usum aurium, si quis narium, si quis manuum, si quis pedum, tibi praestitutum aliquo modo reparasse videretur: si quis sopitam quaris occasione excitasset in te rationem; quis non aliud tibi vehementissime succenseret, si quando forte beneficii huius immemorem, aut benefactori deprehendisset ingratum? Enimvero Dominus Deus ipsa etiam tibi instrumenta largitus, ex nihilo fecit haec omnia. Nec modo fecit, sed et compactit etiam, et formavit, ac suo quoque illustrarit officio. Quomodo non is omni iure sibi gratias exigit ampliores? Nam ne hoc quidem (licet maximo) contentus munere, qui dedit ut esses qui ante non fueras, adiicit etiam unde subsisteres qui iam eras. Nec minus liberaliter hoc quam illud mirabiliter est operatus. Faciamus, inquit, hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum. Quid deinde postea? et dominetur piscibus maris, et bestiis terrae, etc. Nam et coelestia sese elementa in usus creasse tuos ante docuerat: nempe facta memorantur, ut essent in signa, et tempora, et dies, et annos. Cui putas? Nulli utique nisi tibi. Cetera siquidem, quanta ad consolationem, quanta ex hoc iam ad correptionem, quanta etiam ad delectationem? Alia duo subdit; nempe beneficia redemptionis, et remunerationis, quae quoniam supernaturalia sunt, hic omittenda duximus.

Verum longe maiores, et ampliores gratiarum actiones Deo referre tenebatur primus hominum Parens propter ingentia sibi a Deo collata beneficia; quae sic eleganter expendit S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 26. Ferebat, inquit, homo in Paradiso sicut volebat, quamdiu colebat quod iusserat Deus: vivebat fruens Deo, ex quo homo erat bonus: vivebat sine ulla egestate, ita semper vivere habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret: potus ne sitiret: lignum vitae ne illum senecta dissolveret: nihil corruptionis in corpore, vel ex corpore ullas molestias nullis eius sensibus, ingerebat. Nullus intrinsecus morbus, nullus ictus mutabatur extrinsecus: summa in carne sanitas, in anima tota tranquillitas. Sicut in Paradiso nullus erat aestus, aut frigus: sic in eius habitatore nulla ex cupiditate, vel timore accedebat bonae voluntatis offensio. Nihil omnino triste, nihil erat vaniter laetum: gaudium rerum perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat charitas ex corde puro et conscientia bona et fide non ficta; atque inter se coniugum fida ex honesto amore societas, concors mentis corporisque vigilia, et mandati sine labore custodia, non lassitudo fatigabat otiosum, non somnus promebat inritum, etc. Premiserat autem cap. 10. Quam igitur felices erunt primi homines, qui nullis agitabuntur perturbationibus animorum, nullis taedebuntur incommodis! Tam felix universa societas esset humana, si nec illi malum, quod etiam in posteros traiicerent, nec quisquam ex eorum stirpe iniquitatem committeret, quae damnationem reciperet. Atque ita permanente felicitate, dono per illam benedictionem qua dictum est: Crescite, et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus compleretur: alia maior daretur, quae beatissimis Angelis data est, ut iam esset certa securitas peccaturum neminem, moriturumque neminem: et talis esset vita Sanctorum, post nullum laboris, doloris, mortis experimentum, qualis erit post haec omnia in incorruptione corporum reddita resurrectione mortuorum.

His ita praemissis, tria maxime veniunt in praesenti Articulo determinanda: Primum, quae et qualis fuerit Adami et Evae corporea formatio, et occupatio. Secundum, qua fuerit eorum mentis illustratio et sapientia. Tertium, qualis in statu innocentiae futura esset hominum propagatio.

Notandum 1. Adami nomen non solum esse appellationem totius humanae speciei, sicut est homo, sed etiam esse proprium primi hominum parentis, qui Hebraice dictus est Adam ab Adamah, idest terra, seu argilla rubra. Hebraice enim Adam est rubescere, et Adamah terra sic a rubedine dicta, qualis est argilla. Hinc Esau Hebraice dictus est Edom, cuius nominis ratio Geneseos 25. et 30. aperitur cum ipse ad Iacob ait: Da mihi de coctione hac rufa, nempe ex lenticulis, et statim infert Moses, quam ob causam vocatum est nomen eius Edom, nimirum quasi rufus.

Censent veteres aliqui Ecclesiae Patres, primum hominem ideo dictum Adam, quod eius corpus ex quatuor mundi partibus accepta terra plasmatum fuerit: indeque nomen Adam nactum, quod singula huius vocabuli litterae inchoent singulas quatuor illas mundi praecipuas partes, iuxta Graecum idioma, quod utique sic expendit S. Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De montibus Sina, et Sion adversus Iudaeos: Hebraicum Adam in Latino interpretatur terra caro tacta, eo quod ex quatuor cardinibus orbis terrarum pugno comprehendit terram, sicut scriptum est, palmo mensus sum Coelum, et pugno comprehendi terram, et finxi hominem ex omni limo terrae, ad imaginem Dei feci illum: Oportuit illum ex his quatuor cardinibus orbis terrae nomen in se portare Adam. Invenimus in Scripturis per singulos cardines orbis terrae esse a Conditoris mundi quatuor stellas constitutas in singulis cardinibus. Prima stella Orientalis dicitur Anatole. Secunda Occidentalis Dysis. Tertia stella Aquilonis Arctos. Quarta stella Meridiana dicitur Nesembria. Ex nominibus stellarum quatuor de singulis stellarum nominibus tolle singulas litteras principales, de stella Anatole, a, de stella Dysis, d, de stella Arctos, a, de stella Nesembria, m: in his quatuor litteris cardinibus habes nomen Adam.

Hanc ipsam sententiam confirmat S. August. tract. 9. et 10. in Ioan. ubi ait: In Adam quadrii quatuor litteris, quatuor orbis terrarum partes per Graecas appellationes demonstrantur. Si enim Graece dicantur Prions, decidens, Aquilo, Meridies, sicut eas plerisque locis Scriptura commemorat, in capitibus verborum invenis Adam. Idipsum docent Sixtus Senensis libr. 3. Bibliotheca, Salmeron Prolegomeno 1. in Evangelicam historiam, Pererius in primum Genesim. Quibus patet quantum risu dignus sit Erasmus, qui suo more ridet quod etymon nominis Adam cum sit Hebraicum, ex Graeca lingua petendum voluerint sancti Patres. Quid enim ineptum aut absonum nomina ex prima origine Hebraica cum communia fiunt aliis linguis, ex eisdem quoque linguis eorum etymon, et allusionem derivare? sic enim Optatus nomen Cepha, non Syriace, sed Graece interpretatus est caput.

Notandum 2. Primam mulierem ab Adamo appellatam fuisse Evam, eo quod futura esset mater omnium viventium, iuxta illud Geneseos, capite 3. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Qua utique significatio ut sit legitima, non Eva, sed Chaffa dicenda videtur, idest viva, vel vivificans, a radice Chaia, idest vixit. Non satis autem liquet an haec nominis impositio facta fuerit ante lapsum; sunt enim qui opinentur Adamum ingenti dolore stuporeque tactum, quod tantis bonis uxoris causa spoliatus esset, tantisque malis, ac morti malorum omnium maximo fuisset addictus, ipsam uxorem per acerbam quamdam ironiam appellasse matrem viventium, quemadmodum Graeci furias infernales appellant Eumenides, idest facites ac mites, a contrario nempe, quippe cum dicantur durae, et inexorabiles. Nisi forte cum Lyrano, et Abulensi dixeris Evam significare matrem omnium, non simpliciter, sed aerumnose, et misere in hac mortali vita viventium. Hinc pie aliqui contemplantur apte vocari Evam, quasi hoc nomen alludat ad eiulationem parvulorum ex Eva progenitorum. Masculus enim recenter natus eiulando dicit A, foemina vero dicit E, unde Poeta:

Dicent e, vel a, quotquot nascentur ab Eva.

Rursum Eva per anastrophem, et apocopen Latine est ave, per solam Anastrophen est ava, quod Beatae Virgini salutando detulit Gabriel Archangelus.

Notandum 3. Certum esse, quod corpus primi hominum Parentis a Deo formatum fuerit de limo terrae; id namque apertissimis verbis finxit Deus de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Quibus verbis quatuor hominis causas assignat: Efficientem quidem, nempe Deum, dicens: Formavit igitur Dominus Deus hominem. Materiam cum subdit: de limo terrae: formam cum addit: Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae: finem denique: factus est homo in animam viventem, idest, ut sit anima vivens, seu animal vivens, puta sentiens, seipsum movens, se et alia noscens, omniaque vitae opera exercens. Quamquam formam simul et finem hominis significantius, et expressius declaraverat supra dicens cap. 1. v. 26. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum. Siquidem ea est germana, et propria forma hominis, qua Dei similitudinem et imaginem gerit: haec autem est anima rationalis.

Finis autem hominis is est ut per opera meritoria, Dei adiutus auxilio, quam maxime fieri potest Deo assimiletur per gratiam sanctificantem in hac vita, et per gloriam in altera, ut scribit sanctus Ioannes 1. capite 3. Scimus quoniam cum apparuerit similes ei erimus.

Observandum pariter quod Hebraice, et Chaldaice sic habetur: plasmavit, vel finxit Deus hominem pulverem, vel lutum de terra; unde septuaginta Interpretes ita verterunt: Formavit Deus hominem pulverem accipiens e terra, quibus significatur hominem esse factum pulvereum, terrestrem: unde S. Paulus 1. ad Corinth. c. 15. primus homo de terra terrestris; et homines plerumque in Scriptura sacra dicuntur Terrigenae: quocirca terrenae nostrae originis contemplatio toties inculcatur in Scriptura sacra, ut nos admoneat fragilis, et caducae, ae brevi periiturae conditionis humanae. Quod utique diserte, ac pie tractans Rupertus in caput 20. libr. 2. De Trinitate. Dum, inquit, a Moyse dicta sunt. quae diligenter attendere operae pretium est, quia videlicet formavit Deus hominem, et non qualibuscumque, sed de limo terrae formaverit. Hoc namque sicut dictum erat perpendentes homines sancti, hunc ipsum Creatorem suum Plastem, seipsos autem lutum appellarunt eleganti confessione, et lacrimosa declamatione: et nunc Domine, inquit Isaias, capite 61. Tu Pater noster es, et nos lutum: fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos: et apud Ieremiam, capite 18. exprimitur idem plastes noster Deus, numquid sicut figulus iste non potero vobis facere, domus Israel? Ecce sicut lutum in manu figuli, ita vos in manu mea.

Ostendebat autem illi figulum facientem opus suam super rotam; et dissipatum est, inquit, vas quod ipse faciebat de manibus suis, conversusque fregit illud alterum, sicut placuerat in oculis eius, ut faceret. Hinc idem, qui supra, dicit Isaias: Vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae.

Haec et illis similia sciens ille Iurisperitus Coelestis Paulus ait in Roman. 9. O homo tu quis es qui respondeas Deo? numquid potest figmentum dicere ei qui se finxit, quare me fecisti sic? Aut numquid non habet potestatem figulus facere de eodem luto aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? Igitur et nos cum legimus, quia formaverit Deus hominem de limo terrae, non discutiendum nobis est cur ita poterit, sed potius illud timendum unicuique vestrum de seipso, ne vas, quod fecit ipse, dissipetur in manibus eius; et hoc abiecto faciat aliud vas sicut placuerit in oculis eius. Sic Rupertus.

His ita praelibatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum ubi formati fuerint Adamus et Eva. Secundum, quales et quali corpore donati. Tertium, quae fuerit, et futura esset eorum occupatio in statu innocentiae.

Conclusio prima. — Probabilius est Adamum extra Paradisum formatum esse: Evam autem in Paradiso.

Prima pars est omnium Sanctorum Patrum; eamque Scriptura sacra perspicue indicat Geneseos 2., v. 15. ubi de creato homine ait: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum: et Genes. 3. v. 23. Emisit eum Dominus Deus de Paradiso voluptatis ut operaretur terram, de qua sumptus est. Si Deus hominem creatum accepit, et posuit in Paradiso ubi antea unquam fuerat. non igitur creatus est in Paradiso: si ereatus extra Paradisum ad incolendam terram ex qua efformatus est, iam extra Paradisum e terra plasmatus fuit.

Cur autem Deus noluerit creare hominem in Paradiso, variae rationes proferuntur ab auctoribus: Primo quidem, inquit Pererius in caput 2. Genes. quia habitatio Paradisi non conveniebat homini secundum eius naturam, sed propter dotem immortalitatis, quod ei Deus in statu innocentiae permansuri concediturus erat. Quod autem dotem immortalitatis non erat naturale homini, sed gratuito Dei munere ei tributum: quo igitur manifestius intellegeret Adam eum locum non esse sibi naturaliter debitum, sed sola Dei gratia concessum, congruum erat Adam creari extra Paradisum. Secundo, si Adam creatus esset in Paradiso, nec ante vidisset alia loca, forte putasset eum locum sibi convenire, ac deberi naturaliter: at creatus extra Paradisum ex comparatione aliorum locorum clarius agnoscens praestantiam Paradisi, sine dubitatione intellexit eximiam Dei erga se benevolentiam, ac beneficentiam, qui tam felici cum loco, ae domicilio dignatus esset. Tertio, ut Adam cautior esset, et ad exsequendum Dei voluntati promptior, atque in custodiendis iussis, et praeceptis eius diligentior, atque curiosior: certissime sciens tantisper sibi esse in Paradiso commorandum, dum ipsi Dei praecipito obtemperaret. Quarto denique, nullam habere posset dolendi, et de Deo conquerendi causam, cum ex Paradiso propter peccatum eiiceretur, quasi loco sibi naturaliter debito, et convenienti denegatus esset: cum tamen Deus propter peccatum naturalibus bonis hominem mulctare, ac privare minime soleat.

Quantum autem ad formationem Evae putat Iosephus lib. 1. Antiquitatum, cap. 1. eam extra Paradisum etiam fuisse formatam: narrata enim Adami, Evaeque productione, describens quoque Paradisi pulchritudinem et amenitatem, sic subdit: Verunt propterea Moses Deum hortum ad orientem plantasse omni virenti planta: in hunc hortum cum induxisset Deus ipsumdem cum uxore, iussit eos plenariam curam habere. Haec ille. Adamum ergo et Evam censet alibi procreatos. Deinde in Paradisum a Deo introductos aperte Iosephus affirmare videtur. Tertullianus lib. 2. adversus Marcionem idem indicare visus est cum ait: Nullus morborum, nec ipse quidem, Adam in Paradiso Dei natus est. Nihilominus Evam in Paradiso terrestri formatam fuisse Scriptura sacra aperte satis indicat, dum ait eam ex Adamo in Paradisum iam translato fuisse editam.

Confirmat haec omnia S. Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. 4. dicens: Adverte quia extra Paradisum vir factus est, et mulier intra Paradisum; ut scias quod non loci, non generis nobilitate, sed virtute unusquisque gratiam sibi comparat. Denique extra Paradisum factus, hoc est, in inferiori loco vir merito incrnitur: et illa quae in meliori loco, hoc est in Paradiso facta est, inferior reperitur. Mulier enim primo decepta est, et virum ipsa decepit: Unde Apostolus Petrus subiungit fortiori causae mulieres sanctos viris suis velut Dominis obedire memoravit.

Ex iis constat utrumque primum Parentem eandem efficientem causam habuisse; Deum nempe, immediatum et solum sui corporis animaeque suae artificem: at causam materialem omnino diversam; vir namque ex terra pulverea, mulier autem ex costa extracta ab Adamo costa formata fuit: ait enim Moses Genes. capite 2. v. 21. et 22. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis eius, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Quae verba tria maxime notatu digna complectuntur: Primum quidem, a Deo in Adam immissum fuisse soporem, hoc est, ut vertunt Septuaginta, extasim: somnus enim ille fuit extaticus, ita ut non modo soluta, et libera esset mens eius ad naturalem usum rationis, animique agitationem, sed etiam divinitus illustraretur, et prophetico spiritu impleretur, in ipso suo somno intelligens mulierem ex latere suo formari, et eius facti mysterium perspiciens, tum expergefactus dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Dicamus igitur fuisse illum quidem somnum, sed talem tamen, ut in eo ligatis sensibus, nihilominus mens soluta, et divinitus illustrata, et res quae id temporis gerebantur cerneret, et quae in eis latebant mysteria intellegeret.

Hunc autem somnum adeo sensus externos ligaverat, ut detractam sibi costam non senserit Adamus. Unde Alcimus Avitus, Carmine de formatione hominis, somnium istum Adamicum sic repraesentat:

Dumque petunt dulcem spirantia cuncta quietem, Solvitur et somno laxati corporis Adam. Cui Pater Omnipotens pressum per corda soporem Iecit, et immenso tardavit pondere sensus, Vis ut nulla queat sopitam solvere mentem. Non si forte fragor securas verberet aures, Nec si commoto coelum tunc intonet axe, Sed nec pressa manu rupissent membra quietem.

Hunc autem extaticum somnum figuram fuisse futurae mortis Christi, et ex eius latere exoriturae Ecclesiae, putat Magister Sententiarum in 2. d. 18.: Non sine causa, inquit, dormienti quoque viro potius, quam vigilanti detracta est costa, de qua mulier in adiutorium generationis viro est formata: scilicet ut nullam in eo sensisse poenam monstraretur, et divinae simul potentiae opus mirabile ostenderetur, quae hominis dormientis latus aperuit, nec eum tamen a quiete soporis excitavit. In quo etiam opere sacramentum Christi, et Ecclesiae figuratum est, quia sicut mulier de latere viri dormientis formata est, ita Ecclesia ex sacramentis, quae de latere Christi in cruce dormientis profluxerunt: seu ut loquitur S. Augustinus in Sententiis, sent. 328. Dormit, inquit, Adam ut fiat Eva: moritur Christus, ut fiat Ecclesia. Dormiente Adam fit Eva de latere: mortuum Christum lancea perforatur latus, ut superfluant sacramenta, quibus formetur Ecclesia.

Ipsis concinit supra laudatus Alcimus Avitus:

Istius indicium somni mors illa secuta est, Sponte sua subiit sumpto quam corpore Christus. Qui cum passurus ligno sublimis in alto Penderet nexus, culpas dum penderet orbis, In latus extensi defixit missile Lictor.

Protinus eriliens munarit vulnere clypeum. Qui circa populis iam tum spondente cratrum, Fuit martyrium signans et sanguinis unda. Inde quiescenti, gemina dum nocte iaceret, De lateris membro surgens Ecclesia nupsit.

Secundum quod occurrit in formatione prima mulieris notandum, est quod mulier formata fuit ex costa Adami, idque variis de causis, quas S. Thomas 1. parte qu. 92. art. 2. ita exponit: Primo, inquit, decuit mulierem ex viro formari magis quam ex aliis animalibus; Primo quidem ut in eo quaedam dignitas primo homini servaretur, ut secundum Dei similitudinem esset et ipse principium totius suae speciei, sicut Deus est principium totius Universi. Unde et Paulus dixit Actorum 17. quod Deus fecit ex uno homine genus hominum. Secundo, ut vir magis diligeret mulierem, et ei inseparabilius inhereret, cum cognosceret Evam ex se esse productam: unde dicitur Geneseos 2., De viro sumpta est; quamobrem relinquet homo Patrem, et Matrem, etc.

Unde quatuor de causis Adamus vehementer incitabatur ad diligendam Evam: nempe propter similitudinem eiusdem naturae; propter copulam carnalem; propter generationem prolis: super omnia vero, quod Eva esset aliquid ipsius, idest, de substantia eius procreata: namque ob hanc potissimum causam parentes tantopere liberos suos diligunt. Quod si animus Adami tanto mulieris amore non fuisset occupatus, cum postea eius suasu, atque impulsu lapsus esset in peccatum, ob idque tot ac tantis Dei muneribus ac donis expoliatus; ingens et implacabile adversus eam odium concepisset, semperque animum ab ea alienum, et aversum gessisset. Tertia vero ratio (inquit S. Thomas) est sacramentalis; figurabatur enim per hoc, quod Ecclesia a Christo sumit principium: unde Apostolus dicit ad Ephesios 5. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo, et in Ecclesia.

Quartam rationem addit Pererius in cap. 2. Genes., n. 187. nempe quod homo media quadam natura est inter Angelos, et animalia: quocirca mediam quoque conveniebat esse rationem originis humani generis. Et Angeli quidem omnes ac singuli proxime a Deo creati sunt: nec in tanto Angelorum numero unum aliquem reperire licet ex alio Angelo procreatum: animalia vero ex aliis orta sunt, sed non omnia, etiam quae eiusdem sunt speciei, ex uno generata sunt: siquidem in exordio mundi Deus cuiusque speciei animalium multos mares, multasque foeminas fecit, quibus caetera facile, ac numerose procreari possent: in homine vero medio quodam modo sese res habuit: primus enim homo proxime a Deo factus est; ex hoc fabricata est foemina: ex utroque autem omnis hominum soboles extitit.

Inde quatuor modos productionis humanae distinguere possumus: unum sine viro et foemina, ut Adami; alterum ex viro sine foemina, ut Evae: tertium ex foemina sine viro, ut Christi Domini ex Virgine Maria: quartum ex viro et foemina, ut ceterorum hominum, qui est naturalis et communis generationis modus.

Observandum pariter, quod non de qualibet corporis viri parte formata est Eva, inquit Magister Sententiarum laudato loco, sed de latere eius formata est; ut ostenderetur quia in consortium creabatur directionis. Ne forte si fuisset de capite facta, viro ad dominationem videretur praestanda: aut si de pedibus, ad servitutem subiicienda: quia igitur viri, nec dominae, neque ancillae parabatur, sed sociae. nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda: ut iuxta se ponendam agnosceret, quam de suo latere sumptam didicisset.

Tertium denique circa mulieris formationem ex praefatis Scripturae verbis notandum est quod Deus detraxerit unam costam Adamo, et repleverit carnem pro ea: unde dubium suboritur an illa costa detracta Adamo fuerit ex costis necessariis integritati corporis humani: tradunt enim Physiologi, et Medici, corpus nostrum viginti quatuor costis, duodenis utrovis in latere esse constructum, et coagmentatum: an vero fuerit illa costa redundans, et supervacanea, v. g. ut Adam in sinistro latere tredecim costas habuerit: utrovis autem modo dicatur, videtur res absurda. Si enim illa costa sit ex necessariis costis: ergo post eius detractionem, Adam fuit mutilus manens, et imperfectus: sin autem supervacanea erat: ergo Adam creatus est monstrosus, et deformis, habens scilicet in uno latere plures costas, quam in altero. quod erat insigne quid ad deformitatem, non minus certe, quam si factus esset biceps, aut triceps, aut utraque, vel alterutra manu senos habens digitos.

Respondent communiter Theologi costam illam partim fuisse supervacaneam Adae, partim necessariam: supervacaneam quidem, si consideretur Adam ut singularis quidam homo, et persona particularis: sic enim iusto costarum numero supererat illa costa, ad integritatem scilicet corporis Adae minime pertinens: sin autem consideretur Adam ut primus homo, futurusque principium totius generis humani, et ex quo formanda erat Eva, necessaria fuit illa costa, non quidem simpliciter, nec secundum naturalem ordinem et rationem. potuit enim aliud formari Eva, sed tamenmodo secundum Dei electionem et ordinationem, qui ex Adami actu corpus Evae fabricare constituerat.

Concedo ego probabilius hanc costam ab Adamo detractam, fuisse ex necessariis costis ad eius corporis constitutionem et integritatem pertinentibus: si enim fuisset illa costa superflua Adamo, et extra naturam eius, non posset vere dici, Evam esse formatam ex Adamo, nec vere dixisset Adam, Evam esse os de ossibus eius: costa enim illa non fuisset naturale et proprium eius os, sed quantum ad eum pertinebat, praeter naturam, et per accidens, et ad brevissimum tempus ei fuerat inditum. Ideoque ad significandam coniunctionem arctissimam Adami et Evae, ac mulieris ex viro naturalem originem et dependentiam, congruentius et convenientius erat formari Evam ex costa quae esset pars naturalis et necessaria Adamo, quam quae esset supervacua, et praeter naturam eius.

Rogabis. Cuiusne, Adamo an Evae detracta illa costa in resurrectione mortuorum reddenda erit? Videtur quidem Adamo reddenda, quia ab initio fuit Adami, ut pars eius integralis: contra autem videtur reddenda Eva: quoniam ex illa principaliter formata est Eva. — Respondeo. costam illam penes Evam remansuram, siquidem ex ea corpus eius quasi materia, et fundamento compactum fuit: adeoque necessum est illam in Eva subsistere. Nec inde corpus Adami imperfectum fore censendum est, siquidem loco ipsius costae Deus carnem substituit: non quidem mollem, sed induratam, et crassam, quae sub tractu costae usum et vices impleret. Adde, quod non omnia, quae corporis nostri fuerunt, in resurrectione sunt tribuenda: alioquin corpus nostrum monstruosum, et enorme resurgeret: quippe certum est partes carnis per totum vitae tempus lapsus ab ortu scilicet usque ad obitum continenter fluere, et deperdi; earumque in locum, alias et alias subinde per nutritionem regenerari. Si ergo omnes dispersae restituerentur, gyganteum foret corpus hominis resurgentis. — Addit Noyssius, cap. Genes. 23. v. 21. Adam formatam mulierem matrimonii vinculo sibi iunxisse in uxorem, Deo imperante. Quod egregie repraesentat Alcimus Avitus supra laudatus, ubi matrimonii leges sic praescribit:

Principio sacerdos tanti sacrare liguram Disponens vinclo, nectit connubia verbo, Vivite concordi studio, mundumque replete, Crescat longaevum felici semine germen, Non annis numerus, vitae nec terminus esset. Progeniem sine fine dedi, quam tempore toto aspicies, generi primus qui poneris auctor. Pronepos eductos spargens per saecla nepotes Viventes numeret proavos, inque ora parentum Ducant annosi natorum pignora nati. Tum lex coniugii, toto venerabilis aevo, Intemerata suo servabitur ordine cunctis. Foemina persistat, de viscere sumpta virili, Coniugio servare fidem: nec separet alter Quod iungit sociatque Deus: patremque relinquat Et matrem iusto constrictus amore maritus. Ista parentales non rumpant vincula curae, Ista sed amborum carnem teneatur ad unam. Taliter aeterno coniungens foedere vota, Festivum dicebat hymen, castoque pudori Concinit angelicum iuncto modulamine carmen. Pro thalamo Paradisus erat, mundusque dabatur In aeternum, et lotis gaudebant sidera flammis.

Conclusio secunda. — Primi hominem parentes adeate perfecta, et ordinata corporis magnitudine ac pulchritudine conditi sint.

Haec colligitur ex Scriptura sacra, quae toties perfectissima esse opera Dei testatur; adeoque hominem praestantissimum Dei Creatoris opus, omnibus numeris absolutum in prima sua creatione formatum fuisse pariter quadrat. Probatur quidem de recte perfecta: prima enim illa Dei opera, quae in mundi molitione proxime ab eo facta sunt, perfecta esse decuit. Sicut igitur ceteras animantes corporis mole atque perfectas condidit; ita quoque, ac multo etiam magis hominem in perfecta statu condidisse existimandum est. Confirmatur ex eo quod statim ut creati sunt Adam et Eva, dixit eis Deus: Crescite, et multiplicamini, et replete terram: ex quo licet intelligere Adamum et Evam firma iam aetate, et ad generandum idonea esse procreatos. Hoc ipsum probat S. Augustinus, lib. 6. De Genesi ad litteram. cap. 13. ita scribens: Sed quomodo fecit hominem Deus de limo terrae? utrum repente in adulta perfecta, hoc est virili, atque iuvenili, an sicut nunc usque format in utero matrum, ut illud tantum proprium haberet Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus est de terra: an tamen modo, ut in hoc perficiendo, et per status augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos videmus? An potius hoc non est requirendum? Utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod Deum, et omnipotentem, et sapientem posse, ac facere congruebat. Ita enim certas temporum leges generales, qualitatibusque rerum in manifestum ex aliquo producendis attribuit, ut eius voluntas sit super omnia, etc. Quibus licet videatur hanc quaestionem utrinque librare, et indiscussam relinquere: nihilominus in nostras partes declinat, ut constat exemplis, quibus probat Deum unico temporis momento suum opus perfectum ad statum deducere posse, quem non nisi multo tempore agente natura posset comparare: unde subiicit: Nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentium coalescit, formatur, nascitur, roboratur? Nonne expectati sunt hi dies, ut in draconem virga converterentur de manu Moysis, et Aaron? Nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt, nisi nobis qui aliter naturae cursus innotuit; non autem Deo, cui hoc est natura, quod fecerit.

Putant aliqui Protoparentes creatos fuisse aetate iuvenili, ea scilicet qua Dominus noster Iesus Christus e mortuis resurrexit, hoc est inter trigesimum, et quadragesimum annum. Verum credibilius existimo eos illa aetate conditos, qua quinquagenarium esset aequanda: cum enim tunc longissima esset hominis vita, hoc est decuplo diuturnior, quam nunc sit: singulae etiam aetates longiores pariter erant, quam nunc sunt: longior erat pueritia, et adolescentia: et priori aetate longius productam, proxime consequens tardius accedebat: comparatione igitur, et proportione totius vitae nongentesimum annum excedentis, iuvenilis aetas primi hominis non ante quinquagesimum annum contingere ei potuisset.

Probatur secunda pars, nempe quod Adamus factus fuerit perfecta corporis magnitudine, non ad giganteam molem vergente: Scriptura namque, et sancti Patres concordi sententia confirmant perfecto animo et corpore Adamum fuisse a Deo procreatum: gigantea autem corporis moles naturae exorbitantis excessus est: adeoque haec non est praestantissimo divinorum operum tribuenda.

Dices: Iosue cap. 14. scriptum reperitur: nomen Hebron ante vocabatur Chariatharbe: Adam maximus inter Enacim dicitur est: Enacim autem fuisse gigantes manifestum est, ex his quae speculatores explorata terra Chanaan reversi dixerunt Iosue, cap. 13. lib. Numerorum: Populus, inquiunt, quem aspeximus procera staturae est, ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo, quibus comparati quasi locustae videbamur. Quibus significare videtur Scriptura Adamum fuisse maximum inter Enacios Gigantes: adeoque ipsum fuisse maximum Gigantem.

Nego consequentiam: praedicta enim verba Iosue non sunt intelligenda de primo homine, quem non in Hebron, sed in monte Calvaria sepultum infra demonstrabimus ex SS. Patribus: nec vocabulum illud Adam ibidem est proprium primi hominis Parentis nomen, sed est commune et appellativum, idem significans apud Hebraos, quod apud Latinos vocabulum Homo: unde urbs Hebron olim dicta est Chariatharbe, idest civitas Arbe, quod Arba maximus homo fuerit inter Enacines: maximus inquam est nominis celebritate, et rerum gestarum gloria; vel principatus amplitudine, potentia, aut diuturnitate; vel denique quia illius urbis conditor, aut gentis Enacinorum parens fuerit.

Conclusio tertia. — Corpora hominum exercitatio, perseverante felici innocentiae statu, fuisset terrae cultura, sed laboris et defatigationis expers.

Probatur ex Scriptura Genesis, cap. 2. vers. 15. ubi legimus: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis ut operaretur, et custodiret illum. Quae verba licet S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 10. videatur referre ad hominem, ut sit eorum verborum sensus, Deum ob eam maxime causam collocasse Adamum in Paradiso, ut ipsum Adamum magis ac magis operaretur, idest perficeret, praeceptis illustrioribus excolendo, et ad praestantiora virtutum opera invitando, atque adiuvando, seu ut loquitur, idem qui creavit hominem ut homo sit, ipse operatur hominem, atque custodit ut etiam bonus, beatusque sit. Quapropter, qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata, atque foecunda sit; ea locutione dicitur Deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius, sapiensque sit; eumque custodire, quod homo sua potestate in se, quam illius supra se delectatus, dominationemque eius contemnens tutus esse non posset. Haec interpretationem excludit Hebraicus textus, quia Hebraice pronomen illum, quod Graece, et Latine ambiguam habet relationem ad hominem, et ad Paradisum, Hebraice ponitur in foeminino genere, et necessario coniungitur cum vocabulo Eden, seu Paradiso, quod Hebraice significat hortum.

Unde praefatorum verborum sensus est: posuit Deus Adam in Paradiso, ut ipse Adam sua opera, cura, et industria ipsum Paradisum operaretur, idest excoleret, varia scilicet opera exercendo, quae ipsius loci culturam et ornatum concernerent: ipsumque custodiret, tum a feris, quae extra Paradisum erant, inquit S. Basilius, tum ab ipsis animalibus, quae erant in Paradiso, ne eius decorem, et amoenitatem laederent aut inquinarent: unde S. Chrysostomus, Homil. 11. in Genesim: Voluit Deus, inquit, purgam quandam, et moderatum curam penes hominem esse tam in custodiendo, quam in excolendo. Nam omnis molestiae expers erat cultura illa, et occupationis aliquid ei suppeditabat citra dolorem et aerumnam.

Hanc autem operationem, et custodiam non fuisse laboriosam et molestam, sed facilem et iucundam, per quam videlicet varia sibi loca, vel ad habitandum, vel ad commode et cum voluptate deambulandum sibi stravissent, et concinnassent primi hominum parentes, eleganter aperit S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litt., cap. 8. ubi cum sibi obiecisset, ante peccatum, Deum damnasse hominem ad laborem, et molestias agriculturae, respondet: Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolare quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud avocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat quando nihil accidebat adversi, vel terrae, vel coelo. Non enim erat laboris affictio, vel exhilaratio indulgentiae cum ea, quae Deus creaverat, humani operis adiutorio tractaret, feraciasque proferrent, unde Creator ipse ubertius laudaretur. qui animae in corpore animali constitutae rationem dedit operandi, et facultatem quantum animae volenti satis esset, non punctum inritum indigentiae corporis cogeret. Quod enim maius, mirabiliusque spectaculum est, aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis, tamquam interrogaretur quaque vis radicis, et germinis, quid possit, quidve non possit: unde possit, unde non possit: quid in ea valeat humorum invisibilis, interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia; inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus, etc.

Corollarium. — Ex his collige agriculturae primo antiquitatem: coepit enim cum homine et mundo, haec enim prima homini, et in statu innocentia iniuncta est, et post peccatum sola ei in poenitentiam et poenam indicta. Secundo dignitatem, tum quod a Deo sit instituta, et Adae praecepta: tum quod Adam, a quo omnis nobilitas descendit, eiusque nobiliores posteri nempe Abel, Seth, Noë, Abraham, omnesque prisci viri celebrerrimi, fuerint agricolae. Tertio innocens exercitium; haec enim pro aliis artibus homini innocenti in Paradiso commendata est tamquam nulli iniuria, sed omnibus proficua: quod utique eleganter explicat Virgilius 2. Georg.

O fortunatos nimium, sua si bona norint, Agricolas! quibus ipsa procul discordibus armis, Fundit humo facilem victum iustissima tellus.

Et rursum:

Hanc olim vitam veteres coluere Sabini Hanc Remus, et frater. Sic fortis Etruria crevit; Scilicet, et facta est rerum pulcherrima Roma. Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat.

Audiendus pariter Cicero lib. De Senectute, ubi ait, nihil sibi tam regale videri, quam studium agriculturae: omnium, inquit, rerum ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agricultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil libero homine dignius. Merito ergo ait S. Augustinus: agricultura artium omnium innocentissima: hanc tamen impius dampnare non erubuit Faustus Manichaeus; quod diceret agricolas violare praeceptum Dei, non occides. Hinc proceres illos Romanae nobilitatis, et antiquitatis viros, ex agris ad imperia, et dictaturas accersiri mos fuit: quibus illi cum essent pertaeti, ad priores agriculturae exercitationes revertebantur: seu, ut loquitur Valerius Maximus, illi etiam praedites, qui ab aratro arcessuntur, ut consules fierent, voluptatis emensae sterile, atque restitutissimum Populae solum versabant, deliciarumque gymnasia, castissimas glebas plurimo cum sudore dissipabant: imo vero quos pericula reipublicae imperitores asserebant, angustia rei familiaris bubulcos fieri cogit.

Notandum 1. Ex Hugone a S. Victore, lib. 1. De Sacramentis, par. 6. cap. 12. triplici cognitione primum hominem ab ipso sua conditionis exordio eruditum fuisse: Cognitione scilicet Creatoris sui, ut cognosceret, a quo factus erat. Secundo cognitione sui, ut cognosceret quid factum erat, et quid sibi faciendum erat. Tertio denique cognitione illius, apud quem secum factum erat, et quid sibi de illo, et in illo faciendum erat. Qualis autem triplex haec fuerit cognitio hic determinandum est.

Notandum 2. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 23. art. 2. qu. 3. quod quadruplex est genus cognoscendi Deum; videlicet per fidem, per contemplationem, per apparitionem, et per apertam visionem. Primum est gratia communis; secundum est gratiae excellentis; tertium gratiae specialis; et quartum gloriae consummantis. Et sufficientia istorum modorum ita colligitur; omne enim quod cognoscitur, cognoscitur per aliquid praesens; si igitur Deus cognoscitur, necesse est quod per aliquid praesens intellectui cognoscatur. Praesens autem voco hoc secundum quod Augustinus vocat, quod praesens est intellectui ad videndum. Aut igitur cognosco Deum per hoc, quod est praesens mihi, aut per hoc, quod est praesens aliis. Si per hoc quod est praesens aliis, sic est cognitio fidei: quod enim Deus sit Trinus et Unus, hoc ego credo Dei Filio, qui hoc enarravit et praedicavit, et Spiritui S. qui hoc inspiravit. Quod enim credimus debemus auctoritati, sicut dicit Augustinus. De Utilitate credendi, cap. 11. Si autem cognosco Deum per hoc quod est praesens mihi, hoc potest esse tripliciter: aut per hoc quod est praesens mihi in effectu proprio: et tunc est contemplatio; qua tanto est eminentior, quanto effectum divinae gratiae magis sentit in se homo, vel quanto etiam melius scit considerare Deum in exterioribus creaturis. Aut est praesens mihi in signo proprio: et sic est apparitio, sicut apparuit Deus Abrahae in subiecta creatura, qua ipsum Deum figuravit, et sicut Spiritus sanctus apparuit in columba. Aut est praesens Deus in lumine suo, et in seipso: et sic est cognitio, qua videtur Deus in vultu suo, sive facie ad faciem; et sic est aperta visio, quae tota dicitur merces omnium meritorum. Primum igitur, et ultimum genus cognitionis statui innocentiae non competebat. Primum quidem, propter cognitionem aenigmaticam, et propter hoc quod cognitio fidei ut plurimum est ex auditu. Ultimum vero ibi esse non poterat propter summam perfectionem: ideo homini non exhibebatur, sed potius in praemium promittebatur. Medii vero duo, scilicet contemplationis, et apparitionis utrique statui communia esse poterant: maxime cognitio contemplationis, quae in utroque statu est: ibi tamen potissime vigebat, tum propter animae puritatem, tum etiam propter carnis, et inferiorum virium subiectionem, quibus duobus ut plurimum anima caret in statu naturae lapsae; ideo non potest ad illum gradum contemplationis attingere. Hic S. Bonaventura. Non tacite tamen concederem Adamum non habuisse lumen fidei, siquidem fides est substantia rerum sperandarum, et totius aeternae salutis vertex, et cardo; nisi forte velit Seraphicus Doctor, quod Adamus habuerit quidem habitum fidei; non vero actum circa ea quorum evidentem ac scientificam notitiam habebat.

Notandum 3. Ex eodem ibidem qu. 1. quod profectus in scientia, triplici via potest considerari: vel a parte scibilium, vel a parte modorum cognoscendi, vel a parte maioris habilitationis in cognoscendo. Secundum primum modum, cum quaedam sint res quae fiunt cursu naturali, vel mirabili: quaedam quae fiunt voluntario cursu; certum est quod in earum rerum cognitione quae quidem cursu naturali fiunt, non profecisset Adam, quantum ad novi habitus acquisitionem: accepit enim (sicut dicit Hugo, et Magister in littera) ab exordio omnium rerum plenam notitiam. Proficere tamen potuisset quantum ad alium modum cognoscendi, et quantum ad maiorem habitum sciendi. Quantum ad alium modum, proficere poterat, quia quod noverat simplici notitia, cognoscere poterat experientia: et quod noverat intellectu, cognoscere poterat et sensu. Proficere etiam poterat quantum ad maiorem habilitationem, quia ex frequenti consideratione eorum quae noverat, promptior fuisset, et paratior ad iudicandum de his rebus quarum habebat cognitionem per habitum innatum. Etsi enim primus homo non haberet tarditatem hebetudinis, per aggravationem corporis mortalis, habebat tamen spiritus eius quamdam minorem velocitatem per vegetationem corporis animalis: et sic in cognitione rerum naturalium Adam quodammodo minime stetisset. — In earum vero cognitione quae fiunt cursu voluntario, et mirabili, sive supernaturali simpliciter, proficere potuisset: non solum quantum ad modum cognoscendi, sed etiam in acquirendo novam cognitionem. Nec mirum, quia ad hoc quod cognosceret divina mysteria indigebat superna illustratione: ad hoc vero quod cognosceret secreta alterius, indigebat ipsius directione. Nec talis profectus statui innocentiae derogabat, cum etiam beati Angeli in cognitione divinorum mysteriorum, et humanorum secretorum proficiant: propter quod dicitur ad Ephesios 3. Ut innotescat Principibus, et Potestatibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei. Haec ille.

His ita praelibatis, restat hic determinandum qualis fuerit Adami sapientia et scientia, tum quantum ad res naturales, tum quantum ad supernaturales.

Conclusio prima. — Adamus in statu innocentiae perfectissimam habuit rerum omnium naturalium scientiam, et certam ac evidentem cognitionem.

Probatur primo ex illo Ecclesiastici, c. 17. ubi de protoparentibus sic legimus: Disciplina intellectus replevit illos: creavit illis scientiam spiritus: sensu implevit cor illorum, et bona ac mala ostendit eis; quibus haud obscure quatuor principes Philosophiae partes indigitantur. Logica quidem per disciplinam intellectus, quia illa tota est in tradendis regulis et praeceptis, quibus intellectus instructus perfecte ratiocinatur: Metaphysica vero, per scientiam spiritus, quia circa nobilissimas entis species, Deum nempe, et Angelos versatur: Physica autem per quam sensu implevit cor illorum, idest animam eorum exornavit scientiis a rebus corporeis sensuum adminiculo excerptis: et per ultima verba, aperte Moralis exprimitur, quia circa bonum, et malum cognoscendum intellectum dirigit, ut voluntas istud amplexetur, et hoc abhorreat.

Probatur item ratione triplici: Prima quidem: quae Deus proxime et immediate producit, ea sunt perfectissima: sed Adamum solus Deus nullo causae efficientis interveniente concursu creavit, tam secundum corpus quam secundum animam: utraque igitur parte perfectissimus a Deo creatus est. Ergo quemadmodum formatus est perfecto corpore, videlicet quantum ad integritatem aetatis, proceritatem staturae, robur, et firmitatem virium, et potentiam generandi alios; ita haud dubium est eum fuisse creatum animo, et mente perfectum: adeoque cum naturalis perfectio mentis scientia sit, hanc habuit Adamus ab initio. — Secunda ratio: sicut Adamus humani generis secundum carnalem generationem sator, et parens futurus erat, ideo creari cum oportuit aetate perfecta, et ad generandum idonea: cumque idem futurus esset primus Doctor Rectorque hominum, conveniens profecto fuit eum creari cum perfecta facultate docendi, et regendi alios homines: id autem sine scientia praestari non potest. Namque, ut scribit Aristoteles in primo, et secundo libro Metaphysices, Signum scientis est posse alios docere: et quod est causa cur alia sint talia, ipsum maxime tale esse necesse est. — Tertia ratio: si Adam creatus esset sine scientia, eamque paulatim studio, et opera comparare sibi debuisset, longo tempore in veritatis ignoratione versatus esset: ignorantia autem veritatis, et inscitia rerum quae patent sensibus, admodum molesta et acerba fuisset homini sciendi cupidissimo: atqui nihil molesti vel acerbi in eo statu, vel animo, vel corpori accidisset: non igitur ignorans et inscius creatus est Adam. Etenim si diu ille fuisset ignorans, facile fuisset propter veritatis et rerum ignorationem, falsis eum assentiri opinionibus, et in absurdos errores prolabi; videlicet approbando falsa pro veris, aut vera pro falsis reprobando, quod, ut praeclare dixit Augustinus, non est natura hominis conditi, sed poena damnati.

Dices 1.: Adamus credidit serpentem, qui eum decepit, esse loquacem: ergo eius naturam non agnoscebat, ac proinde non erat Philosophus. Deinde, credidit huic serpenti scientiam promittenti, et ut ipsam obtineret, impositum a Deo sibi mandatum infregit: ergo tunc scientiam non habebat. Denique post esum fructus vetiti Scriptura sacra testatur apertos fuisse Protoparentum oculos: non quidem oculos corporis, quia non erant coeci, sed oculos mentis, et cordis: ergo erant ignari, ignorantia enim coecitas mentis vocitatur.

Respondeo ad 1. et ad 2., negando Adamum existimasse serpentes esse loquaces: sed credidit sub serpentina specie aliquem Angelum delitescere, qui vera sibi loqueretur, promittendo scientiam, non naturalem et philosophicam, quam perfectissime iam possidebat, sed supernaturalem, theologicam, et independentem, qualem scilicet Deus in se complectitur, ut constat ex illis verbis ore serpentino prolatis: Eritis sicut Dii scientes bonum, et malum. Quibus adde non Adamum, sed Evam a serpente fuisse deceptam. Ad 3. dico apertos fuisse mentis eorum oculos, non per alicuius novae scientiae infusionem, aut acquisitionem, sed per prioris usum, et experientiam; cognoverunt enim se nudatos et expoliatos omnibus dotibus et ornamentis innocentiae, ac gratiae originalis, quibus in sua formatione ditati fuerant, expertique sunt rebellionem partis interioris adversus superiorem, corporis videlicet adversus animam, quae ante peccatum ipsis erat ignota.

Dices 2.: cum Caietano explicante locum Moysis de impositione nominum ab Adamo facta: Adamus non habuit scientiam omnium rerum corporalium, siquidem evidenter non novit elementa, coelos, et sidera: nam cum hae sint principes mundi partes, ex quibus hic mundus coagmentatus, et integratus constat, eorum perfecta cognitio reservata est soli Deo, qui ait David Psalm. 116. Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat: unde sequitur rerum coelestium cognitionem soli Deo cognitam, adeoque non ipsi Adamo concessam.

Nego antecedens; primo namque falsum est caelorum et astrorum cognitionem soli Deo reservatam; siquidem Salomon, cap. 7. libri sapientiae de seipso ait: Ipse dedit mihi horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositiones orbis terrarum et virtutes elementorum, initium et consummationem et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes et consummationes temporum, morum mutationes et divisiones temporum, anni cursus et stellarum dispositiones: naturas animalium et iras bestiarum, vim ventorum et cogitationes hominum, differentias virgultorum et virtutes radicum, et quaecunque sunt absconsa et improvisa didici: omnium enim artifex docuit me sapientia. Quibus patet Salomoni concessam perfectam scientiam orbis terrarum elementorum, et stellarum, et omnium quae abscondita sunt, et abstrusa: ergo multo magis Adamo. Nec verum est earum rerum perfectam cognitionem soli Deo sic reservatam esse ut eam Adamus obtinere non potuerit. Nec refert, quod Adamus nomina imposuerit tantum volatilibus, et terrestribus animantibus, non vero terrae, nec mari, nec coelis, et sideribus, quasi non habuerit eorum scientiam. Etenim perfectam habuit scientiam lapidum, metallorum, stirpium ac piscium, quibus tamen rebus eum nomina imposuisse nusquam legimus: — Observandum tamen tria excipienda esse ab hac generali scientia quam in Adamo fuisse contendo: Primo quidem non cognovit omnia futura contingentia. Secundo, certo et evidenter non novit arcana et secreta cordium, haec enim utraque cognitio etiam Angelos latet. Tertio denique, non habuit scientiam omnium praesentium individuorum cuiuslibet speciei: non enim novit omnia individua piscium, nec omnem numerum arenae, aut lapidum: huiusmodi enim cognitio nec pertinet ad perfectionem humani intellectus, neque conferebat ad perfectionem et felicitatem status innocentiae.

Quaeres: An Adamus sapientia praecesserit ceteros homines?

Assero: siquidem primo habuit maiorem scientiae amplitudinem; novit enim omnia naturalia, quod nulli adhuc concessum fuit. Deinde praestantiorem habuit modum sciendi; alii namque plurima norunt probabili tantum ratione, vel non ex causis, sed ex effectibus, vel non ostensiva demonstratione, sed ea solum, quae ducit ad impossibile: Adamus vero perfectam cuiusque rei, et ex propriis eius causis cognitionem tenebat. Tertio denique firmiorem habuit scientiae immobilitatem: non enim in statu innocentiae deperdi potuisset scientia, neque per diuturnam cessationem a actu, neque per corruptionem interioris sensus, neque per oblivionem, ut in ceteris mortalibus interdum contingit.

Nec refert quod Scriptura sacra Salomonem faciat sapientiorem omnibus hominibus qui eum antecesserant, quique post eum futuri erant: sic enim loquitur Deus Salomoni 3. Regum, cap. 3. Dedi tibi cor sapiens, et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Inde namque non concluditur Salomonem fuisse Adamo sapientiorem: alioqui liceret inferre ipsum etiam antecessisse sapientia Christum Dominum, in quo reconditi sunt omnes thesauri sapientia et scientiae: quod utique nullus fidelis admiserit. Itaque protata Scriptura verba tantum significant vel quod Salomon fuerit sapientior iis omnibus qui studio, labore, et arte sibi sapientiam acquisierunt, in quorum numero Adamus non est censendus: vel quod fuerit sapientior omnibus, non quidem hominibus, sed Regibus, et principibus, ut ipsemet indicat sub finem primi capitis Ecclesiastae: Ego, inquit, magnus effectus sum, et praecessi omnes sapientia qui fuerunt ante me in Hierusalem: vel denique sapientior dicitur iis omnibus, qui tune temporis sapientes consuebantur: quod utique significatur 3. Regum, cap. 5. his verbis: Praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium, et Aegyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus: sapientior Aethan Ezrahites, et Heman, et Chalcol, et Dorda filiis Mahol etc... Et disseruit super lignis a Cedro quae est in Libano usque ad hyssopum quae egreditur de pariete: et disseruit de iumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus, et veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis.

Conclusio secunda. — Praeterea Adamus in statu innocentiae habuit cognitionem rerum supernaturalium.

Haec sufficienter colligitur tum ex praecedenti Conclusione, qua probatum est cum fuisse conditum in statu perfectissimo quantum ad corpus et animam: adeoque necessum fuit eum habere cognitionem omnium praestantissimam, qualis est ea qua de rebus supernaturalibus habetur: tum ex Articulo sequenti, quo probabitur eum fuisse formatum cum gratia gratum faciente, cuius quasi fundamentum est fides: Impossibile enim est, inquit S. Paulus ad Hebraeos 11., sine fide placere Deo: Fides vero est cognitio rerum supernaturalium; definitur enim ab codem Apostolo, ibidem, substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.

Insuper haec veritas ratione theologica suadetur: Adamus namque principaliter propter finem supernaturalem, quam propter naturalem fuerat a Deo conditus: ergo quemadmodum ut finem suum naturalem consequeretur, a primordio concussa fuit ei scientia rerum naturalium, multo magis consentaneum fuit cognitione rerum supernaturalium, sive per fidem, sive per contemplationem ipsum instrui, quibus finem suum supernaturalem obtineret: concludendum igitur cum Hugone a S. Victore, lib. 1. De Sacramentis, parte 6. cap. 12: Cognovit ergo homo Creatorem suum: non ea cognitione quae foris ex auditu solo percipitur, sed ea quae potius intus per inspirationem ministratur. Non ea quidem qua Deus modo a credentibus absens fide quoeritur: sed ea qua tunc per praesentis contemplationis scientiam manifestius cernebatur.

Quarum autem rerum supernaturalium cognitionem adeptus fuerit, nobis incertum est. Probabiliter tamen videtur quinque genera rerum supernaturalium ab eo fuisse cognita: Primo quidem noverat praemia supernaturalia viris iustis, et Deo sancte ac pie servientibus esse in coelis reposita; adeoque noverat Deum ut remuneratorem in ordine gloriae ac beatitudinis aeternae. Nam, ut scribit S. Paulus ad Hebraeos 11. Appropinquantem ad Deum oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Hinc sine dubio noverat se propter finem supernaturalem conditum, cum enim factus esset usu rationis et liberii arbitrii perfecte praeditus, et potens ab initio bene vel male agendi, convenientissimum erat ultimum finem eius statim ipsi notum fieri: ut sciret quo sua omnia, ac seipsum referre deberet. Inde novit etiam omnia media necessaria ad finem illum supernaturalem consequendum, qualia sunt gratia gratum faciens, tres virtutes Theologicae, quae non a nobis proficisci, nec propriis viribus comparari possunt, sed gratuito donari a Deo. — Secundo, conveniunt omnes pene Theologi, Adamum in statu innocentiae distincte novisse mysterium sanctissimae Trinitatis, ut affirmat S. Epiphanius initio libri Panarius haereses. Et revera quidem; non enim consentaneum erat primum hominem, tantisque bonis, tum naturalibus, tum supernaturalibus cumulatum, Trinitatis mysterium ignorare; maxime cum hoc mysterium in ipsius Adami formatione indicatum fuerit his verbis: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: et postmodum Deus ipse coram Adamo dixerit: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est. — Tertio, novit etiam futuram Filii Dei Incarnationem, ut affirmat Doctor Subtilis, docens quod etsi Adamus non peccasset, nihilominus Filius Dei fuisset incarnandus. Addit S. Prosper in cap. 1. prima partis De promissionibus Dei, et praedictionibus, etiam ipsi Adamo notam fuisse coniunctionem Christi cum Ecclesia: quod utique significavit Adamus ipse 2. Genesis de uxore proferens: Propter hoc relinquet homo patrem, et matrem, et adhaerebit uxori suae: quae verba S. Paulus ad Ephesios, c. 5. coniunctioni Christi cum Ecclesia adaptat, subditque: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo, et in Ecclesia. — Quarto, etiam non est improbabile Adamum novisse Angelorum lapsum, qui propter superbiam caelo deturbati ad Tartara detrusi fuerunt: haec namque cognitio Adamo multum proderat, tum ad humilitatem, tum ad observantiam Dei mandatorum, quia scilicet tam tremendum iudicium declinare posset: quod utique significare videtur Ecclesiasticus, cap. 17. ubi inter varias dotes Protoparentibus a Deo concessas, etiam reponit, quod iudicia sua ostendit illis. — Quinto denique, Adamus perfectam sui cognitionem habuit: nam, ut scribit Hugo Victorinus loco laudato, congruum erat ut homo a prima sua formatione perfectam sui cognitionem haberet, quatenus et debitum obedientiae suae erga superiorem agnosceret, et debitum providentiae sua erga inferiorem non ignoraret. Hoc siquidem erat semetipsum agnoscere: conditionem, et ordinem, et debitum suum. sive supra se. sive in se, sive sub se, non ignorare: intelligere qualis factus esset, et qualiter incedere deberet, quid agere, quid cavere similiter. Hoc totum erat semetipsum agnoscere. Si horum cognitionem et discretionem homo non habuisset, semetipsum non cognovisset, neque praevaricationis horum postmodum exitisset reus, si prius ad eorum cognitionem non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur, utrum homo tune a principio cognitionem eorum quae circa ipsum ventura fuerunt habuerit, idest, lapsum, et ruinam suam praescierit, et caetera omnia mala, quae primum in ipsum, postea per ipsum in omnes qui fuerunt ex ipso transierunt: et similiter utrum praescierit bona quae habiturus fuisset, si in obedientia perstitisset; illud omnino probabile, et consequens esse videtur, quod ad institutionem, et formam recte vivendi spectabat magis, ut ei facienda indicerentur potius, quam ut futura praedicerentur. Illud namque et arbitrii libertatem, et obedientiae puritatem minuere omnino videretur, si ipse homo ante meritum, futurorum praescius diceretur: quia nec bona sperare cum praescientia malorum potuisset; neque cum praescientia bonorum mala ventura timuisset. Propter hoc igitur magis conveniens iudicatur, primum hominem eorum quidem, quae facienda erant, scientiam, et praeceptum accepisse: sed eorum quae futura erant, praescientiam non habuisse, ut liberum ad utramque partem arbitrium staret. Haec Hugo. — Hoc ipsum confirmat S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 18. ubi de primo homine in Paradiso existente, inquirit: Si futuri sui peccati praescius erat divinaeque vindictae, beatus unde esse unde poterat? Ergo tractus in Paradiso non beatus. Si autem non erat futuri peccati sui praescius: ergo per hanc ignorantiam, aut eiusdem beatitudinis incertus: et quomodo iam crede beatus? aut falsa spe certus non scientia, et quomodo non stultus? Respondet: Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui obedienter servienti dandum adhuc esset angelorum consortium, et mutatio corporis ex animali in spirituale, possumus intelligere beatam vitam secundum quemdam modum, etiamsi non erat, quales fuerunt quibus Apostolus dicit: vos qui spirituales estis, instruite huiusmodi in Spiritu lenitatis, intendens teipsum, ne et tu tenteris. Non absurde tamen nec improbe dicimus, beatos iam fuisse hoc ipso, quod spirituales essent, non corpore, sed etiam fidei spe valentes, in tribulatione patientes. Quanto magis ergo, et ampliori modo beatus erat homo in Paradiso ante peccatum, quamvis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter premium futura commutationis, ut nulla esset tribulatio cui tolerandae patientia militaret? Quamvis enim non vana praesumptione de incerto certus velut stultus, sed spe non infidelis, antequam apprehenderet illam vitam, ubi certissimus ipsius aeternae vitae sud futurus esset, posset exultare, quemadmodum scriptum est, cum tremore, et exultatione, multo abundantius in Paradiso quam sancti in his terris, beatus esset modo quodam inferiore quam in illa vita aeterna sanctorum supercoelestium angelorum, non tamen nullo.

An autem cognitio rerum supernaturalium, et divinarum, quam in statu innocentiae habuit Adam, fuerit sublimior, et clarior quam fides, licet interior fuerit, et obscurior, quam sit cognitio earundem rerum per lumen gloriae; ita ut lumen illud quod habuit Adam, medium quodammodo fuerit inter lumen fidei, et lumen gloriae: affirmare videtur Hugo Victorinus ibidem cap. 12. dicens: sciendum tamen est, quod illam primam cognitionem hominis quam de Creatore suo habuit, sicut maiorem, et certiorem illa cognitione, quae nunc in sola fide constat, revera dicimus: ita etiam illa, quae postmodum in excellentia divinae contemplationis manifeste revelabitur, minorem necesse est confiteamur. Cognovit ergo summus homo Creatorem suum, non tamen ita excellenter, sicut postea cognoscere debuisset, si perstitisset: sicut enim inobedientia hominis per subsequentem ignorantiam primae cognitionis multum abstulit: sic eidem cognitioni si in obedientia homo perstitisset, per subsequentem revelationem plurimum addendum fuit. Hic Hugo. Inde S. Bonaventura in 2. dist. 23. qu. 3. art. 2. qu. 3. ait, quod revera cognitio status innocentiae media est inter cognitionem status gloriae, et status miseriae, sicut etiam locus Paradisi medius est inter hanc vallem miseriae, et Patriam coelestem: et quemadmodum Paradisus terrestris plus se tenet cum terra quam cum Coelo, sic Adae cognitio sive status innocentiae, plus conformis est cognitioni status praesentis, quam futuri. Unde in solo statu gloriae videbitur Deus immediate, et in sui substantia, ita quod nulla erit ibi obscuritas: in statu vero innocentiae, et naturae lapsae videtur Deus mediante speculo, sed differenter: quia in statu innocentiae videbatur Deus per speculum clarum: nulla enim erat in anima peccati nebula: in statu vero miseriae videtur per speculum obscuratum per peccatum primi hominis, et idem nunc videtur per speculum, et in aenigmate. Enigma enim, sicut dicit S. Augustinus in lib. De Trinitate, est similitudo obscura. Haec S. Bonaventura. — Haec autem cognitio, quam Adamus habuit in statu innocentiae, adeo sublimis et excellens fuit, ut rerum coelestium contemplatione recreatus, mens eius in extasim plerunque agitaretur: quod utique sancti Patres luculenter explicant, expendendo videlicet illa verba Genesis 2. Immisit Dominus Deus soporem in eum. vel ut vertunt Septuaginta, immixit extasim: unde S. Augustinus De Genesi ad litteram, lib. 9. cap. 19. Illa extasis, inquit, quam Deus immisit in Adam ut soporatus obdormiret, recte intelligitur a Deo immissa, ut et ipsius mens per extasim particeps fieret, tamquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret novissima: denique evigilans tamquam propheta plenus, cum ad se allatam costam multierem suam videret, protulit continuo quod magnum documentum commendat Apostolus: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea, etc. quae verba cum primi hominis fuisse Scriptura ipsa testetur, Dominus tandem in Evangelio Deum dixisse declareret, ut hinc intelligeremus propter extasim, quae praecesserat in Adam, eum non divinitus tamquam Prophetam dicere potuisse.

Notandum 1. Nonnullos e sanctis Patribus existimasse, quod si perseverasset innocentia status, homines sine commixtione sexus nascerentur. Eius imprimis sententia fuit S. Gregorius Nyssenus, in libro De hominis opificio, asserens c. 17. quod si non peccasset primus homo, nullus foret usus nuptiarum, nec multiplicati fuissent homines, ut nunc fit, per copulam carnalem; sed certa quadam, et ignota ratione propagatum iri hominum genus, eo scilicet modo, quo multiplicatos Angelos esse credidit, si ab eo rite emulatio, inquit, in qua Angelis equales creemus. per peccatum non excidisset, nihil neque nos ad multiplicationem nuptiis opus habuissemus: sed quaecunque tanta in incorruptae naturae multiplicationis est ratio, quae quidem nempe verbis explicari, neque coniecturis hominum comprehendi potest, et est in illis tamen aliqua: cadem et in iis, qui paululum a dangelis minorati sunt, hominibus valeret. quae ad profinitum usque cultum Creatoris modum humani generis incrementa perdueret.

Eadem est opinio sancti Damasceni, lib. 2. cap. 30. affirmantis hominum per semetipsos propagationem, et successionem, ex condemnatione ad mortem propter transgressionem contigisse. Quibus consona sunt quae scribit sanctus Chrysostomus Homil. 18. in Genesim, explicans illa verba capitis quarti: Adam cognovit uxorem suam. Eorum autem potissima ratio fuit actus coniugalis turpitudo propter aestum libidinis, et corruptionem integritatis: quocirca

Notandum 2. Ex S. Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. quaest. 3. quod si perseverasset innocentiae status, fuisset equidem delectatio in actu coniugali, moderata tamen, et mensurata, secundum quod eam valebat temperare ratio hominis: et ideo non erat tanta quanta est modo. Nunc enim quia virtus illa maxime exivit rationis imperium, dum ratio amisit originalis iustitiae vinculum, et retinaculum, per quod imperabat viribus interioribus: idem laxatis sibi habenis, toto impetu, et conatu se praecipitat in delectabile sibi oblatum, non propter intensionem virtutis moventis, sed propter defectum virtutis retardantis. Unde sicut equus lascivus rupto freno velocius currit, et impetuosius, quam cum infrenatur et detinetur a suo sessore, licet non habeat maiorem virtutem, et sic in proposito intelligendum est se habere. Et hoc est quod dicit Aug. De Civit. Dei. Nuptiae illa digna felicitate Paradisi, si peccatum non fuisset, et diligendam prolem gignerent, et pudendam libidinem non haberent. Et ideo concedendae sunt rationes ostendentes, quod non esset tune tanta delectationis intensio, quanta est nunc, cum modo tanta sit, ut modum et ordinem debitum non observet. Haec Seraphicus Doctor.

Notandum 3. Ex codem qu. 1. quod integritatis corruptio tria dicit: scilicet claustrorum apertionem, poenalem passionem, et foedam delectationem: Primum est naturae: Secundum est poena: Tertium vero est corruptionis vitiositatis, quae tenet medium inter culpam, et poenam. Si igitur vir cognovisset uxorem in tempore naturae institutae, fuisset ibi claustrorum apertio: non tamen fuisset ibi poenalis passio, nec foeda delectatio; quia vis generativa nec esset corrupta, nec esset infecta: imo obedirent rationi illa membra, sicut dicit Augustinus, sicut obediunt os, manus, et lingua. Unde sicut manus aperitur et clauditur, et os aperitur et clauditur, nec est ibi passio vel poena, nec delectatio foeda, sic fuisset in natura instituta: nec turpius fuisset tune loqui de istis membris, quam sit loqui de aliis; nec enim turpe est loqui propter hoc, quod natura horret, et erubescit actum illum ratione foeditatis, quae in ipso consistit; sed ratione annexae intemperantis et inordinatae delectationis.

Conclusio prima. — Revera propagatum esset genus humanum in statu innocentiae per commixtionem sexuum. Ita convenit numerosior sanctorum Patrum caterva, quibus visum est non alio modo, quam usitata coniunctione sexuum posteritatem Adami gignendam fuisse: absque tamen illo aestu libidinis, qui rationem anteverteit. Unus prae caeteris sufficiat S. Augustinus, qui lib. 1. contra Iulianum, cap. 1. ait: Neque enim etiamsi natura humana primorum hominum peccato vitiata non esset, possent filii nisi de corporum commixtione generari: sed ideo sub diaboli potestate sunt, qui de corporum commixtione nascuntur, antequam per Spiritum renascantur, quia per illam nascuntur concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, et adversum se cogit concupiscere spiritum. Et lib. 2. De peccato originali, c. 35. et 36. Essent autem proculdubio, inquit, nuptiae, etiam non praecedente peccato, quia neque ob aliam causam ei ad adiutorium non alterius viri, sed femina facta est. Et illa Dei verba, crescite, et multiplicamini, non est damnandorum praedictio peccatorum: sed fundandarum benedictio nuptiarum, etc. Si autem peccato non fuisset dehonestata natura, satis ut opinamur tales futuras fuisse nuptias in Paradiso, ut in eis ad prolem seminandum non naturae voluntas, sicut pes ad ambulandum, manus ad operandum, lingua ad loquendum: sed aestu libidinis membra genitalia moverentur: nec sicut nunc fit, virginitatis integritas ad concipiendos fetus, vi turbili violatur ardoris: sed obsequeretur imperio tranquillissimae charitatis. Et eo modo non esset dolor, et cruor virginis concumbentis, quomodo non esset etiam matris gemitus parientis.

Probat hanc veritatem S. Bonaventura loco laudato quaest. 1. tum auctoritate Scripturae, tum ratione. Dicitur enim, inquit, hominibus in statu innocentiae, sicut scribitur, Crescite, et multiplicamini, et replete terram. Et aliud textus dicit, Mulierem in adiutorium viri esse factam. Rationi etiam rectae hoc consonat, quae dicit, potentiam generandi spectare ad completionem naturae: usum vero generationis ad complementum, et perfectionem civitatis supernae; et quia in statu innocentiae natura perfectior erat, quam in statu viae: et si homo stetisset, superna civitas suorum civium numerositate nequaquam fraudata esset; ponendum est quod homo in statu innocentia generare poterat, et genuisset; et quia nec vir per se, nec mulier per se suffecisset ad generandum, ideo per commixtionem fieret coniunctio unius ad alterum, et mutuum sibi praeberent auxilium in procreatione prolis ad multiplicandum genus humanum, et ideo si homo stetisset, esset generatio, et sexuum commixtio. — Confirmatur ex Genesi 2. Mulier data est in adiutorium hominis: at non ad aliud sane, quam ad generationem prolis; namque ad omnia alia, vel melius, vel certe non minus bene vir a viro iuvari posset. Deinde, distinctio sexuum non est nisi propter generationem: sed in primaria sui conditione, distinctio fuit in humana specie, sicut in aliis: ergo si sexus distincti ad unum effectum non concurrunt nisi commisceantur, videtur quod si homo stetisset, vir, et mulier commixti essent. Denique vir habuit vim generativam: sed planum est quod intra se prolem concipere non poterat; cum nec haberet locum, in quo fetus vegetaretur, nec viam per quam egrederetur: ergo videtur quod ut generare posset, necessarium erat sibi cum muliere commisceri, et convenire.

Dices 1: Sexuum commixtio turpitudinem infert: at in statu innocentiae nulla fuisset inhonestas, nec turpitudo: ergo nec sexuum commixtio.

Respondeo: Distinguo maiorem: sexuum commixtio cum immoderato libidinis ardore, et effrenatis concupiscentiae motibus, turpitudinem infert, concedo; ubi haec non adsunt, nego. Turpitudo equidem, et taeditas, quae in ipso generationis actu nunc inest, sentitur propter deformitatem libidinis, et sexuum immoderatam voluptatem, quam primi nostri parentes statim post peccatum, ut verbis utar Augustini, senserunt, erubuerunt, et se operuerunt. Verum hic ardor libidinis turpificans et deformans actum generationis, non fuisset in statu innocentiae. Siquidem in eo animus fuisset omnino subiectus Deo; et pars interior hominis perfecte subdita fuisset, et obediens rationi; ita ut qua facilitate, ac moderatione nunc movemus caetera membra corporis, pedes ad ambulandum, manus ad capiendum, os et linguam ad loquendum; eadem tunc facilitate in eo statu absque perturbatione rationis, sine ardore libidinis, et citra omnem faeditatem, movebat homo, regebat, et moderabatur ea membra corporis, quae ad generandum natura comparavit.

Dices 2: Non potest esse generatio nisi ex decisione seminis: sed in statu innocentiae non fuisset seminis decisio; semen enim est superfluum nutrimenti: ubicunque autem est superfluitas, ibi est vitiositas: sed in natura instituta non erat vitiositas: ergo nec superfluitas: igitur nec humor seminalis. Deinde, semen est superfluitas tertiae digestionis: sed si homo stetisset, non esset in eo superfluitas secundae digestionis, utpote stercus, et urina: ergo nec superfluitas tertiae. Prima patet per Philosophum: secunda manifesta est, quia illa superfluitates nunquam sunt sine foeditate, et ignominia: ergo si foeditas, et ignominia non sunt in homine nisi per culpam, nullo modo esset in eis superfluitas.

Nego minorem: et ad eius probationem respondeo cum S. Bonaventura loco laudato quaest. 2. duplicem esse superfluitatem, nempe residuitatis, et impuritatis. Superfluitas residuitatis est in semine; et haec superfluitas necessitatem non excludit, imo idem ipsum, quod necessarium est, est superfluum, sed necessarium speciei, superfluum individuo: necessarium virtuti generativae, sed superfluum nutritivae: et haec superfluitas non repugnat bonitati et complexioni naturae, quia non sonat in vitium, sed in complementum. — Est et alia superfluitas impuritatis, sicut stercus, et urina, defluxio rheumatis, missio sudoris, et consimilia, et haec est in duplici differentia: quaedam venit ex debilitate virtutis contentivae et conservativae, sicut sudor et rheuma, et talis non fuit in Adam, propterea quod virtutes naturales in ipso erant in suis operationibus efficaces; alia vero est, quae venit ex nutrimenti impuritate, et haec fuisset in Adam, qualis est superfluitas egestionis, et urinae, quae sunt propter separationem puri ab impuro; et illud quod purum et idoneum est, assumatur in alimentum, illud vero quod est minus idoneum, eiiciatur exterius, licet non cum tanto foetore et foeditate, sicut et hoc satis indicant vasa, et intestina, et foramina, quae sunt homini a sua prima conditione naturaliter deputata. Haec S. Bonaventura.

Dices 3: Fieri nequit prolis generatio absque corruptione signaculi, et integritatis virginalis: sed in statu innocentiae nulla fuisset corruptio: ergo nec prolis generatio.

Respondet S. Augustinus lib. 14, De Civitate Dei, cap. 26. quod in tanta facilitate rerum, et felicitate hominum, absit ut suspicemur non potuisse prolem fieri sine libidinis motu: sed ea voluntatis nutu moverentur illa membra quo cetera: et sine ardoris illecebroso stimulo, cum tranquillitate animi et corporis, nulla corruptione integritatis infunderetur germen maritalis uxoris: neque enim quia experientia probare non potest, ideo credendum non est; quando illae corporis partes non ageret turpiter ardor, sed spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet: ita tunc potuisse altero coniugis salva integritate feminei genitalis virile semen immitti: sicut nunc potest eadem integritate salva ex utero virginis fluxus menstrui cruoris emitti: eadem quippe via posset illud iniici, qua hoc potest eiici, ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis impulsus foeminea viscera relaxaret: sic ad fovendum et concipiendum non libidinis appetitus, sed voluntarius usus naturam utramque coniungeret.

Respondeo 2. Probabilius videri signaculum virginalis integritatis etiam tunc per actum generationis apertum iri. Modus enim quo nunc fit actus generationis per apertionem vulvae muliebris naturalis est, quippe qui etiam in caeteris animalibus servetur. Excepto igitur ardore immoderatae libidinis, et deformitate concupiscentiae, quae ex peccato ac privatione Iustitiae originalis actui generationis contigerunt, etiam hic modus fuisset in statu innocentiae: quae enim naturalia sunt homini non sunt mutata propter peccatum. Deinde, cur veremur dicere integritatem corporalem feminine ablatam iri tunc per actum generationis, cum non possimus infirmari eam corruptam iri in partu per egressum prolis ex utero? Nisi quis adeo excors, et amens sit, ut quod in beatissima Virgine eximium, et singulare fuit miraculum ut clauso utero Filium suum ederet, id omnibus feminis in eo statu usitatum futurum fuisse opinetur. — Addo, sententiam S. Augustini explicari posse eo sensu, quo illam usurpavit, et distinxit S. Bonaventura, ut observatum est in 3. Notabili.

Quaeres: An si perseverasset innocentiae status, soli nati fuissent homines, qui nunc electi sunt ad beatitudinem aeternam? — quaest. 100. a. 2. ubi respondendo ad auctoritatem pettam ex S. Gregorio Papa dicente quod si perseverasset innocentiae status, soli praedestinati essent nascituri, Dicendum, inquit, quod si Adam non peccasset non generaret ex se filios gehennae: ita scilicet, quod ab ipso peccatum contraherent, quod est causa gehennae. Possent fieri filii gehennae per liberum arbitrium peccando. Adiicit equidem: Et si filii gehennae non fierent per peccatum, hoc non esset per hoc quia essent in gratia confirmati, sed propter divinam providentiam, per quam a peccato conservarentur immunes. Ubi vides in hac secunda parte responsionis indicare eos non esse peccaturos, nempe mortaliter ad gehennam, praeservante eos Deo a peccato. Cum tamen ponat primo loco priorem responsionem negantem istam praeservationem, dicendum magis inclinare ad eam sententiam.

AFFIRMANTEM vero sententiam tuetur Subtilis Doctor in 2. dist. 20. qu. 2. Dico, inquit, quod soli nunc electi fuissent in statu innocentiae nati; idque probat primo auctoritate S. Gregorii 1. Moralium cap. 36. dicentis: si parentem primum nulla peccati rubigo corrupisset, nequaquam ex se filios gehennae generaret, sed illi qui nunc per Redemptorem salvandi sunt, soli ab illo electi nascerentur; cuius assertioni cum nulla ratio theologica, nullaque implicantia repugnet, etiam ipsi fides non est deneganda.

Probat 2. Doctor ratione theologica, quia omnis ordinate volens finem aliquem et ea media quae ad eius consecutionem conducunt, prius vult media proximiora fini, quam remotiora: sed Deus est ordinate volens: ergo primo vult seipsum, vel bonitatem suam communicandam creaturae tamquam finem ipsius ultimum: ergo pariter velle debet media, quae proxime conferunt ad fruitionem suae beatitudinis, et bonitatis. Atqui ex his mediis propinquior est electio hominis ad gloriam, quam quod producatur ab hoc vel illo homine, aut quod permittatur peccatum: ergo prius electio illa fit quam decernatur permissio peccati, aut nativitas illius hominis ab hoc vel illo homine; adeoque huiusmodi parentes non poterunt variare determinandos, et eligendos ad beatitudinem a voluntate divina, quin iidem in numero nascantur.

Verum quoniam haec Doctoris probatio solum potest intelligi de electione incompleta, et tantum designativa, non autem de electione absoluta, completa, et determinata, ut diximus demonstrando hominum praedestinationem efficacem fieri solum post praevisa merita, ideo aliter censeo probandam esse S. Gregorii, necnon et Subtilis Doctoris assertionem. Illi soli tunc nati fuissent homines, qui praevidebantur in gratia finali ex hac vita migraturi: sed soli nunc electi tales sunt: ergo soli tunc fuissent nati. Minor constat: Maior pariter, tum quia aperte fatetur S. Gregorius, quod si stetisset Adamus, nequaquam ex se filios gehennae generasset; ergo omnes tunc generandi erant in gratia finali ex hac vita migraturi: tum quia, ut probabitur infra, omnes Adami posteri, si ipse stetisset, post devictam a prima peccandi tentationem, et occasionem, revera fuissent in gratia confirmati; adeoque nullus eorum ex hoc mundo migrasset absque gratia sanctificante: tum denique quia licet aliqui peccassent, nihilominus de peccato poenitere potuissent, et amissam gratiam sanctificantem per actum contritionis reparare, ac per ferventiorem charitatis actum debitas suo peccato poenas luere; imposterumque peccandi occasiones maiori cum prudentia devitare, et firmiori animo repellere: ergo eorum nullus ex hac vita migrasset absque gratia sanctificante, sicque eorum nullus damnatus fuisset. — Accedunt in confirmationem plures rationes probabiles et coniecturae, quas sic refert Franciscus Macedo a S. Augustino, collat. 6. diff. t. sec. 4. Prima sumitur a conditione illius status, qui cum esset integritatis et innocentiae, similis virginitati esse debebat: nempe aut manere integer, aut perire corruptus, non enim dabatur medium. Secunda a simili, seu potius ab opposito: per peccatum Adam totus ille status funditus periit: igitur per illius innocentiam totus penitus, ac ex integro staret. Tertia a proportione inter propagationem naturae et transfusionem iustitiae: quemadmodum enim ab uno parente tota natura traducta in posteros, ita et iustitia videbatur transfundenda, ita Deo ordinante, ut una alteri responderet. Quarta a pacto Dei cum homine: quod eiusmodi videtur fuisse, ut si Adam obediret, omnis eius posteritas salvaretur: si secus, tota damnaretur, uti accidit per peccatum. Quinta a differentia huius status a statu Redemptionis post peccatum: quia si in eo statu essent peccata mortalia, privatorum esset Mediator et Redemptor necessarius, et gratia redemptionis necessariae, quae conditio est propria praesentis status naturae lapsae, non alterius. Unde sequitur ex absurdo. Sexta, scilicet confusione horum statuum, fieret enim ille status omnino similis statui nostro cum Redemptione et cum gratia Mediatoris, cum Sacramentis ac remediis peccatorum quae non videntur sine gratia Redemptoris posse deleri: atque adeo consequenter esset in eo Christus passibilis, et gratia Crucis, vel quiddam simile. Ita Macedo.

His coniecturis auctoritate sua etiam suffragantur SS. Patres. Nam praeter S. Gregorium Magnum iam laudatum, addit S. Anselmus, lib. 1. c. 18.: Si primi parentes sic stetissent ut tentati non peccassent, ita confirmarentur cum omni progenie sua, ut ultra peccare non possent. — Favet etiam S. Augustinus, lib. 12. De Civit. Dei, cap. 23. ubi quaerens an in statu innocentiae alii homines generandi essent a primis parentibus, obiecto fore ex iis aliquos peccatores, ac proinde solos eos primos parentes iustos remanere, contra affirmando sic ait: Multo potius est credendum, quod sanctorum numerus quantus complendae illi sufficit beatissimae Civitati tantus existeret, et si nemo peccasset, quantus nunc per Dei gratiam de multitudine colligitur peccatorum. Similia habet lib. De correptione et gratia, cap. 10.

An autem revera soli ipsi, qui de facto eliguntur ad gloriam, idest, iidem in individuo homines, qui nunc sunt ad beatitudinem aeternam efficaciter destinati, perseverante innocentia nati fuissent, affirmare videtur Doctor in 2 dist. 20. quaest. 2. n. 3. ubi ait: Dico (sicut dictum est) quod idem homo in numero, non solum quoad animam, sed etiam quoad corpus organicum, potuit esse filius Adam, et filius Abrahae; et ex quocumque istorum duorum fuisset, idem in numero fuisset, quia si nihil substantiae filii sit de substantia Patris, sed totum de menstruo, ut vult Philosophus, secundo De generatione animalium, vel si ibi concurrat semen viri cum isto semine mulieris, dico tamen quod eadem materia ex qua iste generatur, quae fuit in statu naturae lapsae sub forma alimenti, talis potuit esse in statu innocentiae, sub forma alia, puta pomi, vel huiusmodi. Ita Doctor, quibus verbis duo statuit, nimirum, quod iidem numero nati fuissent in statu innocentiae qui iam sunt praedestinati; tametsi forte eosdem non habuissent parentes, quia, inquit, idem homo potest esse filius Adae et Abrahae, seu diversum habuisse patrem. In hoc enim homine individuo sunt duo, nempe forma et materia, scilicet anima et corpus. Anima autem non dependet a parentibus, sed creatur et infunditur a Deo; corpus vero formatur ex semine quod non est tam proprium unius, quin possit alterius, cum ex diversis alimentis idem semen possit generari. — Tertium in re tam dubia et incerta solum probabiliter licet opinari: sufficiat itaque cum ipso Doctore, et S. Gregorio constanter asserere, neminem eo in statu hominum fore damnandum, sed omnes futuros esse praedestinatos et salvos.

Varias, casque praecellentes hominis innocentis supernaturales dotes fuisse constat, gloria namque, et honore ipsum Deus coronaverat, et constituerat super opera manuum suarum, inquit Regius Vates. Gloria, inquam, hoc est omnibus divinae sapientiae charismatibus illustraverat; Honore autem, quoniam virtutibus omnibus, et gratiis gratis datis ac gratum facientibus imbuerat: Constituerat denique super opera manuum, supremum ipsi in omnes animantes, et mundana quaeque dominium concedens. Ita quod sapientia doctorem, gratia iustum, et dominio totius orbis Monarchum effinxerat. Hunc autem talem statum S. Bernardus in Sermone primo de Annunciatione, sic delineat:

Videre mihi videor, dilectissimi, quatuor virtutibus hic amictum primum hominem ab ipso suae creationis exordio, et ut Propheta meminit vestimento salutis indutum. Etenim in his quatuor illa salutis integritas: nec sine his omnibus potest constare salus: praesertim cum nec possint esse virtutes si ab invicem separentur. Acceperat ergo homo Misericordiam, custodem scilicet atque pedissequam, ut ipsa praeveniret, ipsa sequeretur eum, ipsaque protegeret, et conservaret ubique. Vides qualem nutritium contulit parvulo suo Deus, qualem dedit pedissequam homini recens orto.

Sed erat illi necessarius etiam eruditor, tamquam ingenuae, et rationabili creatura, ut non sicut iumentum aliquod custodiretur, sed tamquam parvulus educaretur. Cui sane magisterio nemo poterat aptior inveniri quam Veritas ipsa, quae eum in agnitionem summae perduceret aliquando veritatis. Interim vero ne sapiens inveniretur ut malum faceret, essetque peccatum ei tamquam scienti bonum, et minime facienti, Iustitiam quoque qua regeretur accepit. Adhuc autem ad pacem qua foveretur, et delectaretur, addidit manus benignissima Creatoris Pacem utique duplicem, ut nec intus pugna, nec foris timores, idest, nec caro concupisceret adversus spiritum, nec esset ei creatura ulla formidini: nam et bestiis omnibus libere imposuit nomina, et serpens ipse, qui violentia non praesumpsit, fraude magis eum aggressus est. Quid huic deerat quem misericordia custodiebat, docebat Veritas, regebat Iustitia, Pax fovebat?

Subdit autem qualiter homo, per peccatum his spoliatus fuerit. Perdidit homo, inquit, Iustitiam cum Eva serpentis, Adam mulieris voci obedivit potius quam divinae... Perdidit et misericordiam, cum sic exarsit Eva in concupiscentia sua, ut nec sibi, nec viro, nec filiis parceret nascituris, simul omnes terribili maledicto, et necessitati mortis addicens. Adam quoque indignationi divinae mulierem, pro qua peccaverat, obiecit: quasi post tergum eius volens declinare sagittam... Privata est etiam mulier veritate: primo quidem male detorquens quod audierat, morte morieris, et dicens ne forte moriamur: demum serpenti credens penitus abneganti, et dicenti; Nequaquam moriemini. Privatus est et Adam veritate, ubi eam confiteri erubuit, folia, hoc est, excusationum operimenta praetendens... Parem quoque protinus amiserunt, quia non est pur impis, dicit Dominus. Nonne enim contrariam legem invenierant in membris suis, quos de novo pudere coeperat nuditatis? Timui enim, inquit, eo quod nudus essem. Non sic miser, non sic paulo ante timebas! non quarebas folia. licet corpore nudus sicut et modo.»

His praemissis, tria maxime veniunt in hoc Articulo discutienda: Primum. quid et qualis fuerit Iustitia originalis: Secundum, quae et qualis fuerit Adamo, et Evae concessa gratia: Tertium, quodnam fuerit dominium eorum in res corporeas, maxime vero animatas.

Notandum 1. Varias esse inter principes Theologia Magistros de Iustitia originali sententias, nam Henricus Gandavensis quodlib. 6. qu. 11. tradit Iustitiam originalem fuisse quamdam naturalem rectitudinem humanae voluntati insitam. per quam poterat ipsa voluntas appetitui sensitivo dominari. illunque ad nutum quo vellet flectere: cui rectitudini opponitur curvitas naturalis, et pronitas ad malum inflicta voluntati propter peccatum. Quod utique explicat exemplo virga. qua primo est recta. deinde flectitur, et curvatur. Confirmatque ex eo quod si Iustitia originalis non fuerit quidpiam pure naturale, non apparet qualiter homo per peccatum vulneratus fuerit in naturalibus, solum enim diceretur spoliatus donis gratuitis, si Iustitia originalis, quam per peccatum amisit, fuisset quid supernaturale. — Verum hanc sententiam, ut falsam et improbabilem reiicit et impugnat Doctor in 2. dist. 29. n. 3; unde ceteri Theologi cum ipso Subtili Doctore consentiunt Iustitiam originalem fuisse quid supernaturale. At dissentiunt invicem in illa explicanda. Primo namque plurimi Thomistae cum Soto. lib. 1. De Virtute, et Gratia. c. 5. existimant Iustitiam originalem fuisse ipsammet gratiam sanctificantem primis Parentibus concessam, suasque in partes deducere nituntur S. Thomam 1. parte qu. 95. art. 1. et in 2. dist. 20. art. 1. Omnino oppositam sententiam tuentur S. Bonaventura in 2. dist. 29. art. 2. qu. 2. et Alensis 2. parte qu. 90. necnon et Caietanus 1. parte qu. 95. conformiter explicans S. Thomam. Hi namque affirmant Iustitiam originalem esse supernaturalem quamdam charitatem a charitate et gratia sanctificante omnino distinctam. Ceteri vero Theologi contendunt Iustitiam originalem neque esse charitatem, et gratiam sanctificantem, nec quid unum ab eis diversum, sed quid aggregatum ex charitate simul, et aliis donis gratuitis primis Parentibus collatis. quibus nempe eorum voluntas perfectissime Deo, appetitus autem sensitivus voluntati subiiceretur, nec adversus eam rebellaret.

Notandum 2. Certissimum esse primos Parentes, quamdiu eorum innocentia viguit. non expertos fuisse rebellionem illam partis interioris adversus superiorem, qua solito concupiscentia, et praecepti fomes nominatur. Idque colligitur Primo. ex illo Eccles. 7. Deus fecit hominem rectum. Secundo, ex Apostolo ad Rom. 7. aseribentem repugnantiam carnis contra spiritum, et concupiscentiae contra rationem, praecepto tamquam causa. Tertio a posteriori, quia Adam et Eva ante peccatum erant nudi, et non erubescebant; sed post peccatum cognoverunt se nudos, et statim se cooperuerunt, propter motus scilicet inordinatos quos tunc sentiebant, a quibus ante erant immunes. Quarto, auctoritate S. Augustini. et aliorum Patrum. qui ubique concupiscentiam ponunt tamquam effectum peccati originalis. Qua doctrina est etiam multorum Conciliorum, et speciatim Conc. Tridentini sess. 5. in decreto de peccato, ubi dicit, Concupiscentiam vocari quidem praeceptum, non quia vere et proprie peccatum sit, sed quia ex peccato est, et ad peccatum inclinat. — Hoc autem donum appellatur Iustitia, quia erat naturalis perfectio totius hominis, omniumque facultatum eius, optimaque dispositio et affectio omnium animae potentiarum, et inter se, et in ordine ad suos cuiusque actus, per quam scilicet Deus dicitur fecisse hominem rectum. Originalis porro nominatur, quod eam ab origine sua habuerint primi Parentes, et quod per originalem generationem ex Adamo transferenda erat in eius posteros, non quidem virtute naturalis propagationis, et seminis, aut ullius causae pure naturalis, sed proxime a Deo, non aliter quam ipsa naturalis anima ab ipso creatur statim ac corpus organicum ipsius suscipienda capax est.

Notandum 3. Quinque maxime Iustitiae originalis effectus posse distingui. Primo namque naturam humanam efficiebat integram; hoc est, suis facultatibus ad operandum expeditam; et omnibus, quae naturaliter ei competunt, absolutam, et perfectam. Secundo, eam constituebat rectam, naturali scilicet ea rectitudine, ex qua oriebatur vehemens. et prompta hominis ad omne bonum moralis propensio, et ab omni malo alienatio, et aversio, cuius rectitudinis defectu, qui propter peccatum accidit, induit homo quamdam animi curvitatem, et obliquitatem, toties in divinis litteris nominatam et exprobratam; qua: nihil aliud est quam naturalis quaedam inclinatio animi ad bona creata, et caduca, et aversio a bonis aeternis, et divinis. Tertio, ita vires omnes naturae nostrae perficiebat ordinate, ut inferiores pertectissime subiicerentur, et obedirent superioribus, ac earum actiones nequaquam impedirent, nec retardarent, quin potius eas iuvarent; superiores autem nulla tristitia in regendis ac moderandis inferioribus afficerentur. Quarto, hominem non modo omnis veri cognoscendi cupidissimum efficiebat; sed etiam omnium rerum, quae naturaliter sciri possunt, perfectam cognitionem, et scientiam consequendi capacem praestabat, necnon ad omne bonum morale perficiendum, omneque malum, et vitium declinandum valentem, ac constantem reddebat. Quinto denique, praestabat homini felicitatem omnem naturaliter expetibilem: ita ut, inquit S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 10. Nullum bonum abesset homini, quod recta voluntas optare posset: nullumque malum adesset, quod hominis feliciter viverentis carnem, vel animum offenderet.

His ita praelibatis, determinandum est: Primo, quid fuerit Iustitia originalis, an videlicet aliquid supernaturale, an vero pure naturale. Secundo, an fuerit aliqua supernaturalis qualitas, a charitate et gratia sanctificante distincta. Tertio, quonam in subiecto reposita fuerit, an in corpore, vel animo.

Conclusio prima. — Iustitia originalis revera erat aliquid supernaturale. Haec est contra Henricum, cuius opinionem ut falsam et improbabilem sic impugnat Doctor laudato loco. Primo quidem: si, ut vult Henricus, necessarium est quod per peccatum auferatur illa qualitas naturaliter rectificans, quatenus nimirum sit differentia inter hominem peccatorem, et hominem constitutum in puris naturalibus: si, inquam, hoc esset necessarium, sequeretur quod voluntas non posset peccare, nisi prius haberet ipsam rectitudinem naturalem: quia secundum ipsum, peccatum est corruptio ipsius rectitudinis: sed hoc est absurdum: tum quia voluntas ex se est libera ad conformandum se recte rationi, vel non conformandum: tum quia de facto peccat ulterius, dum iam est peccato inquinata; adeoque dum non habet illam rectitudinem : ergo ad peccandum non est necesse, quod tollatur illa qualitas rectificans. — Confirmat 1. Si Deus crearet voluntatem sine ista rectitudine, (ut revera potest; haec enim, ut fatetur Henricus, est separabilis a voluntate, utpote ab ea realiter distincta) possit illa proculdubio, cum esset libera, elicere actum rectae rationi, et legi divinae, vel congruentem, vel discrepantem; et consequenter posset peccare : si enim potuit peccare primus homo, etiam Iustitia originali instructus, multo magis peccare posset, si eam non haberet; nec enim illa compellebat ad non obediendum, imo ad obedientiam stimulabat, et adiuvabat: sed in tali casu non esset privatus rectitudine illa naturali per peccatum, quod committeret: ergo ad peccandum non est necesse, quod homo privetur tali qualitate naturali rectificante. — Confirmat 2. Si necessario deberet qualitas rectificans tolli per primum peccatum, etiam deberet tolli per secundum peccatum: sed hoc est falsum, quia non potest tolli per secundum, cum iam sublata fuerit per primum; quod autem non existit tolli nequit: ergo neque per primum debet tolli. Si igitur primum peccatum corrupit illam rectitudinem, ut vult Henricus, etiam secundum et tertium debebat corrumpere; quod utique est impossibile, cum illa per primum peccatum supponatur ablata.

Impugnat secundo: illa rebellio appetitus contra rationem itidem et aequaliter fuisset in homine creato in puris naturalibus: ergo illa non accidit ob privationem ullius rectitudinis naturalis. Probatur antecedens: naturale est omni appetitui ferri in suum proprium obiectum: et si est appetitus non liber, naturale est ei summe, et quantum potest ferri; talis enim appetitus naturali pondere ducitur, et sicut non est in potestate eius agere, vel non agere, ita nec tanta vel tanta potest esse intensio actus; sed agit quantum potest. Cum igitur appetitus sensitivus hominis, etiam in puris naturalibus, haberet proprium suum obiectum delectabile, toto nisu tenderet in illud, et ea ratione impediret actum rationis: istae enim potentiae cum sint in una et eadem anima, propter hanc unitatem impediunt se mutuo in actibus suis intensis. Quare deberet tunc ratio reprimere, et cohibere impetum illum appetitus: quod sine aliqua eius difficultate, et tristitia fieri non posset. Quamobrem ibi esset rebellio: haec enim non est aliud quam inclinatio potentiae inferioris ad suum obiectum delectabile, et difficultas superioris potentiae in refraenando illum appetitum.

Dices 1. Mortalitas, et rebellio partis sensitivae contra rationem sunt effectus et poenae peccati: ergo si natura staret in puris naturalibus absque dono aliquo supernaturali, et absque peccato, nulla exset mortalitas, nec rebellio: et consequenter haberetur immortalitas, et concordia partis sensitiviae ad rationem: adeoque propter illam immortalitatem, et concordiam non est ponendum aliquod donum supernaturale, et consequenter Iustitia originalis, quae confert hos effectus immortalitatis, et concordiae, non dicit aliquod donum supernaturale. — Distinguo antecedens. Doctor, sunt poenae de facto, supposita collatione doni. per quod excluderentur, quo dono privabatur homo propter peccatum, concedit antecedens: absolute et simpliciter, aut considerata ipsa natura secundum se praecise, absque donis gratuite superadditis, negat antecedens: ut sic enim considerata natura, ipsius conditio esset morti subiici, et pati illam rebellionem, non minus quam est conditio naturalis canis mori, et lapidis descendere deorsum.

Dices 2. Si Iustitia originalis esset donum supernaturale: ergo peccatum originale esset tantum carentia istius doni supernaturalis, quia est tantum carentia Iustitiae originalis: sed hoc est absurdum; quia sic qui constitutus esset in puris naturalibus, esset aequalis conditionis cum habente peccatum originale, quandoquidem uterque careret omni dono supernaturali: sed absurdum est eos fore aequalis conditionis: sic enim uterque esset puniendus. — Respondet ibidem Doctor; quidquid sit de prima consequentia, negando subsumptum. cum sua probatione; quia licet uterque esset aequalis quantum ad omnes perfectiones positivas naturales, et quantum ad carentiam omnis doni supernaturalis; tamen essent differentes in hoc, quod qui haberet peccatum originale haberet debitum mortis fundatum in pacto divino inito cum primo homine habendae Iustitiae originalis; constitutus autem in puris naturalibus non haberet tale debitum; unde in illo carentia doni supernaturalis, in quo consisteret Iustitia originalis, esset privatio; in hoc autem non esset privatio, sed simplex carentia alicuius formae, quam non teneretur habere.

Dices 3. Voluntas in puris naturalibus est recta; non enim videtur aliqua curvitas pertinere ad naturam eius, quia talis refunderetur in Deum, qui est illius auctor: ergo si absque aliquo supernaturali produceretur, haberet rectitudinem originalem; et consequenter Iustitiam originalem: ergo Iustitia originalis non involvit aliquid supernaturale. — Respondeo 1. cum Doctore, in voluntate, seu in homine posse considerari duplicem rectitudinem, et Iustitiam originalem: unam quae nihil aliud est quam facultas liberi arbitrii ad bene operandum, absque aliqua deordinatione peccati actualis aut habitualis: aliam quae est aliquod donum inferens secum effectus concordiae potentiae inferioris sensitivae ad superiorem rationalem, et immortalitatis, quam ab origine supponit habuisse primos Parentes de facto, et habituros eorum successores nisi peccarent. De priori rectitudine procedit argumentum, non de posteriori; unde concesso toto, quod nihil facit ad rem, Respondeo 2., cum eodem Doctore, distinguendo antecedens: rectitudine excludente peccatum quodcumque, concedo antecedens; rectitudine excludente rebellionem et mortalitatem, nego antecedens. Similiter distinguo consequens: rectitudinem originalem, et iustitiam excludentem curvitatem peccati. concedo consequentiam : excludentem rebellionem, et mortalitatem peccati, nego consequentiam. Distinguo etiam ultimum consequens: ergo Iustitia originalis, hoc est rectitudo naturae excludens peccatum, concedo consequentiam: hoc est illa, quae tollit rebellionem, et mortalitatem, nego consequentiam.

Dices 4. Ex sententia omnium Theologorum, homo propter peccatum Adae non modo est spoliatus gratuitis donis, sed etiam vulneratus in naturalibus: ergo non solum perdidit rectitudinem supernaturalem, sed etiam naturalem sibi inditam, alioquin tantum diceretur spoliatus gratuitis. — Respondeo. Quod homo dicatur vulneratus in naturalibus, non respectu naturae humanae consideratae in puris naturalibus, sed prout condita fuit a Deo cum Iustitia originali, qua habebat vim rectificandi et perficiendi omnia naturalia in ordine ad omne bonum connaturale homini: qua iustitia propter peccatum amissa, illa quoque perit perfectio potentiarum naturalium, eamque ob causam dicitur homo vulneratus in naturalibus. Si quis autem crearetur in puris naturalibus, non esset aequalis homini peccato originali infecto; nam quia hic debitor est Iustitiae originalis, quam accepit in Adam. ille vero nequaquam, propterea hic reus est. ille autem minime: et damnum non videndi Deum utrique contingens, uni est privatio, et poena ob peccatum; alteri est mera negatio dignitatis ex conditione naturae.

Conclusio secunda. — Iustitia originalis distincta erat realiter, et diversa a gratia sanctificante.

Haec videtur esse genuina Doctoris Subtilis sententia in 2. dist. 29. num. 1. ubi ait: Quid si Iustitia originalis fuerit aliquod donum supernaturale, non tamen oportet, quod sit principium merendi. Se enim habet ad gratiam, quae est principium meriti, sicut excedens, et excessum: excedens quidem, quia fini ultimo coniungit firmius voluntatem, quam gratia: ita enim coniungit secundum aliquos, quod non putiebatur secum aliquod peccatum veniale; Charitas autem compatitur. Et secundum praedicta, saltem ita coniunxit, quin facilius, et delectabilius erat ei pati ab aliqua tristitia inferiori, quam alicui delectationi inferiori acquiescere, recedendo a delectatione finis. Istam facultatem non fuit gratia, cum qua stat pronitus ad malum, et difficultas ad bonum. Sed excedit gratia in hoc, quia ipsa coniungit fini, ut bono supernaturali, et supernaturaliter per meritum attingendo tale bonum: non sic istud donum, sed tantum coniungebat illi bono ut convenienti, et delectabili.

Secundo, gratia gratum faciens perficit hominem in ordine ad finem supernaturalem, non autem in ordine ad finem naturalem, neque ad naturalem integritatem, et perfectionem hominis: hoc autem praestabat Iustitia originalis; erant igitur dona diversa, et ad diversos fines, et status hominis pertinentia. Et quemadmodum per Iustitiam originalem non perficiebatur homo supernaturaliter, quia erat donum naturae ad complendam eius integritatem, et perfectionem datum; ita gratia gratum faciens, quia est ordinis supernaturalis, et ad supernaturalem statum, et finem hominis. non habebat vim perficiendi hominem naturaliter, et in his quae ad naturae humanae absolutionem pertinent: cumque possimus animo fingere, et cogitatione concipere hominem aliquem, secundum omnem naturae, et potentiarum eius integritatem et rectitudinem naturalem perfectum sine gratia supernaturali gratum faciente; ordo enim naturalis est diversus, nec per se dependens a supernaturali; consentaneum praeterea est, rem diversam fuisse Iustitiam originalem a gratia gratum taciente, nec repugnare ab ea separari posse.

Tertio denique si Iustitia originalis non esset a gratia sanctificante distincta, sequeretur quod Adamo per poenitentiam. et nobis per baptismum restitui debuisset illa originalis iustitia: Adamus enim per poenitentiam, gratiam quam per peccatum amiserat recuperavit; eaque per Sacramentum baptismi etiam baptizatis tribuitur: sed falsum consequens: ergo et illud unde sequitur.

Dices. Iustitiae originalis effectus erat subiicere appetitum sensitivum rationali, et animam Deo: sed hoc ipsum praestat gratia sanctificans, adcoque non videtur esse diversus habitus. — Distinguo minorem. Idem praestat gratia sanctificans cum eadem facilitate qua iustitia originalis, nego; cum aliqua repugnantia ex parte utriusque appetitus, concedo: itaque iustitia originalis nedum animam Deo, et corpus animae subiiciebat; sed etiam hanc praestabat subiectionem absque ulla reluctantia, imo cum summa complacentia, et delectatione utriusque partis subiectae. Secus vero contingit in subiectione quae fit per gratiam sanctificantem: siquidem haec subiectio nonnisi summa cum difficultate impletur, quainquam enim Apostolus gratia sanctificante. eaque eximia illustratus fuisset, nihilominus gemebundus exclamabat: Sentio aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae.

Conclusio tertia. — Iustitia originalis adaequate sumpta non erat unus, et simplex habitus: sed multiplex Dei donum quo totus homo rectus, perfectus evaderet: adeoque non unicum, sed varium subiectum desiderabat. Ita Doctor loco laudato n. 1. ubi cum probasset necessarium fuisse homini donum aliquod supernaturale quo faciliter se retraheret a delectabilibus sensibilibus, et moderaretur appetitui sensitivo; rursus affirmat alia dona fuisse necessaria in appetitibus inferioribus, quibus delectabiliter moverentur a voluntate iuxta rectam rationem, etiam quando sua delectabilia desererent. Si dicatur, inquit, quod ipsa potentia inferior ex parte sui delectabiliter obediat rationi, tunc videtur, quod oporteat aliquid ponere in potentia inferiori, quo sic delectabiliter feratur in delectabile voluntatis; non enim videtur, quod ex natura illius potentiae esset delectabiliter avelli a suo delectabili; nec etiam erat ex natura sua, in quantum est inferior voluntate, delectabiliter avelli a suo delectabili ab ipsa voluntate, quia iste ordo essentialis manet nunc, et tamen nunc non est talis delectatio: Oporteret enim ponere in singulis potentiis appetitivis inferioribus singula dona, ita quod quaelibet per suum donum delectabiliter moveretur a voluntate, et ipsa voluntas per donum suum delectabiliter moveret se ad potentias inferiores, et si essent talia plura dona, potissimum tamen fuit iustitia originalis, quae fuit in voluntate. — Quibus patet, quam perperam quidam Recentiores affirment

Doctorem asserere iustitiam originalem unicum fuisse ac simplicem habitum. in sola voluntate collocandum. Fuit ergo iustitia originalis complexio omnium habituum, quibus homo idoneus fiebat ad exercendas expedite et perfecte omnes actiones suae naturae convenientes. Quod autem non fuerit unicus et simplex habitus. inde patet. quod facultates animae nostrae, aliae sint incorporeae atque immortales. ut mens, et voluntas: aliae mortales et corporeae, ut quae ad animam sentientem et alentem pertineant: qui autem fieri potuit. ut unus numero habitus tot potentias non solum numero et specie, sed etiam genere distinctas perficeret, praesertim cum habitus distinguatur per actus, et actus per obiecta? Nam in qua. obsecro, potentia unus ille habitus Iustitiae originalis fuisset? Si in intellectu, quomodo perfecisset voluntatem? Et quamvis in utraque facultate fuisset, quomodo tamen vires. et potentias animae sentientis expeditas. et perfectas ad agendum convenienter iudicio et imperio rationis facere potuisset? Non igitur erat unus habitus Iustitia originalis, sed continebat omnes habitus, quibus ad integritatem, et rectitudinem hominis, omniumque facultatum eius complendam opus est. — Itaque in speculative intellectu continebat omnes scientias speculativas rerum omnium, quae naturaliter sciri ab homine possunt, ut Metaphysicam. Physicam, omnesque disciplinas Mathematicas. — In Intellectu practico circa ea. quae agenda sunt homini tam privatim. quam publice, exquisitissimam habebat prudentiam; artes quoque eas, quae usum habent ingenuum, ac liberalem. et honestam oblectationem, ut est Agricultura. Musica, Architectura. Ars pingendi, ac fingendi. - In voluntate duo erant habitus: unus erga Deum, scilicet Religionis, quae Deo ut supremo omnium rerum principio, et fini naturali. cultum, honoremque tam interiori veneratione animi. quam externis ritibus, et caeremoniis adhibet: alter erga proximum nempe Iustitiae. quae in distributivam. et commutativam dividitur. — In appetitu vero sensitivo, qui duplex est. irascibilis et concupiscibilis, erant virtutes morales, quibus illi donantur, et rationi obedientes efficiuntur, nempe Temperantia et Fortitudo: naturale enim est ut potentiae perficiantur per suos habitus: et hic est modus naturalis, quo potentiae singulae perficiuntur, ut idoneae sint ad obeundas uti oportet functiones suas. Praedictos autem omnes habitus Iustitia originalis continebat in gradu perfectissimo, et, ut vocant, heroico.

Quaeres: utrum in statu Innocentiae appetitus sensitivus ita subiectus esset rationi, ut numquam contra ipsius praescriptum insurgeret, nec ipsi repugnando, nec eam praeveniendo?

Respondet Doctor in 2. dist. 29. num. 1. hac in re nihil certi posse determinari: Potest enim dici, inquit, quod si originalis Iustitia in anima habuit illum effectum, facere scilicet perfectam tranquillitatem in anima quantum ad omnes potentias, ita quod natura inferior non inclinaretur contra iudicium superioris, aut si inclinaretur quantum est ex se, posset tamen a superiore regulari et ordinari sine difficultate superioris, et sine tristitia inferioris: cum hoc non habuerit potentia fluctuans in puris naturalibus, necesse est ipsam ponere donum supernaturale, quo sit ista tranquillitas in anima. Deinde quaerit: sed numquam ex hoc tollitur omnis rebellio, ut potentia inferior delectabiliter se retrahat a suo delectabili proprio? Respondeo, inquit, si voluntas abstinet delectabiliter a condelectando potentiae inferiori, totus homo delectabiliter abstinet a delectabili appetitus sensitivi inferioris: non autem totus homo sine tristitia abstinet, si ipsa illa inferior abstinet cum tristitia: hoc enim convenit homini simpliciter, quod ei convenit secundum potentiam superiorem, nec propter hoc ab eo negatur, etsi non conveniat ei secundum potentiam inferiorem. Subdit autem: nec forte necesse est ponere, quod ullus sensus appetitus potuit tunc tristari, et auditus audire turpe venustabile, et utrumque potuit offendere appetitum sensitivum, sicut et conveniens sensibile delectare; sed voluntas tunc bene usa fuisset istis tristitiis, et delectabilibus appetituum inferiorum, ita quod non contristata fuisset immoderate ab appetitibus inferioribus, sicut bene usa fuisset delectabilibus eorum non immoderate condelectando. Quibus Doctor in dubio relinquit quidnam sentiendum sit circa propositam quaestionem. — Crederem tamen probabilius esse in illo felici Iustitia originalis statu ita fuisse motus appetitus sensitivi rationi subditos, ut nunquam ipsi repugnarent, nec ipsam praecurrerent : alioqui nullum videretur discrimen inter statum innocentiae, et naturae integrae, ac inter statum naturae lapsae per Christi gratiam reparatae. Hancque sententiam probat Apostolus ad Rom. 7. ubi rebellionem carnis adversus spiritum, maxime ex peccato natam affirmat. Docet etiam S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 19. ubi ait: Motus appetitus ante peccatum in Paradiso vitiosi non erant. Non enim contra rectam voluntatem ad aliquid movebantur: unde necesse esset eos ratione tamquam frenis regentibus abstinere. Nam quod nunc ita moveantur, et in eis qui temperanter, et iuste, et pie vivunt, alias facilius, alias difficilius tamen cohibendo, et refraenando modificentur, non est utique sanitas ex natura, sed languor ex culpa.

Quaeres: Qualiter factum fuisset, ut in illo statu voluntas rationalis naturaliter coniuncta appetitui sensitivo non alliceretur, et afficeretur eius delectationibus, et ab illis seipsam abstineret, sine ulla difficultate aut molestia? — Respondet Doctor ibidem, id propterea accidisse, quia voluntas longe maiori delectatione detinebatur circa obiectum suum, quam erat delectatio sensibilis; delectabilius enim erat illi ultimo suo fini, et iis quae ad finem illum ordinantur adherere, quam oblectamentis sensuum perfrui.