Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Tria maxime veniunt hac in Sectione discutienda: Primum, quale fuerit tentatoris instrumentum: Secundum, quo motivo ad tentandum ductus fuerit: Tertium, quam in tentatione fraudem ac versutiam impleverit, quam ordinem servaverit, quo facilius Protoparentes

Notandum 1. Mosem rerum divinarum et humanarum primarium interpretem, diaboli cum Protoparentibus congressum delineasse c. 3. Genesis, his verbis: Sed et serpens erat callidior cunctis animalibus terrae, quae fecerat Dominus Deus, etc. Vel ut vertunt Septuaginta, serpens erat prudentissimus bestiarum, quae erant super terram: vel ut habet Chaldaeus, serpens erat sapientior cunctis bestiis agri: quibus verbis tria maxime significantur: Primo quidem diabolum serpente tamquam instrumento usum fuisse ad primos homines adoriendos et decipiendos. Secundo, quod ipsum serpentem daemon infecerit, et sese ipsius corpori intuderit, quatenus per os et linguam bestiae, velut per organum voces emitteret, et cum prima muliere colloqueretur. Unde S. Augustinus, lib. 11. De Civitate, c. 11. scribit: Diabolus colubrum in Paradiso corporali, animal scilicet lubricum, et tortuosis anfractibus mobile, et operi suo congruum, per quem loqueretur, elegit: eumque per angelicam praesentiam, praestantemque naturam spirituali nequitiae sibi subiecto, et tamquam instrumento abutens fallaciam sermocinatus est homini. Tertio denique serpens ille dicitur callidior cunctis bestiis terrae: quibus designatur eum verum fuisse, et non larvatum serpentem, quippe qui cum aliis bestiis terrenis comparatur. alias enim omnino claudicaret, et prorsus absona esset illa comparatio.

Notandum 2. Quod etsi diabolus huius lugende tentationis unicus fuerit architectus: nihilominus Moyses tentatorem, non diabolum, sed serpentem prudenter appellavit; nempe, ut omnem occasionem idololatria Iudaico populo, rudis quidem, et crassioris genii adimeret: cum enim non defuerint haeretici, qui existimantes omnem boni et mali notitiam primis parentibus fuisse a serpente suggestam, ipsum pro Numine habuerint et coluerint, quocirca Ophitae fuerunt appellati: etiam forte non defuissent ex Iudaeis, qui diabolum natura spirituali praeditum, pro numine habuissent; utpote qui sua prudentia, etiam repugnante Deo, Protoparentes suas in partes deduxisset, ut docte observat Anastasius Synaita lib. 10. Hexaemeron. Si quaeris, inquit, cur non nude, hoc Deus tunc est locutus, sed pro diabolo nominarit serpentem: aperte disce, quod cum multa et libidinose gratia loquens, noluit aperire Israeli, neque quae ad Angelos spectant, neque quae ad Satanam, qui conculearit Evam, ne cum eo coirent et adorarent tamquam Deo fortiorem, ut qui potuisset sua prudentia protoplastos a Deo ad se pertrahere. — Aliam rationem subiicit Severianus Gabalitanus episcopus, orat. 6, nempe quod Moses rudiori stilo et populari narratione res gestas initio mundi referre susceperit, quia non modo indoctum vulgus de rebus abditis erudiendum suscipiebat: sed illa erat nascentis et adhuc puerilis Ecclesiae aetas quae nondum altiorem doctrinam capere poterat. Nihil itaque absurdum, si lacte pascebat eos qui pro illo tempore velut infantes erant. Simili praecautione usus est Apostolus, 2. ad Cor. c. 11, cum virgines alloquens scribit: Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri. Unde Severianus: Paulus quidem, ait, tamquam fidelis minister et sacrarum Scripturarum custos, dictionem non invertit, sed sententiam indicavit. At quis sub serpente latebat eumque afflaret, manifestavit Christus eum Iudaeos alloquens. Ioan. 8. dixit eos oriundos ex patre diabolo qui homicida erat ab initio; quod videlicet universum humanum genus in primo parente lethaliter vulneraverit, et in peccati mortem induxerit.

Notandum 3. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. q. 2. quod ille modus tentandi non fuit in diabolica electione, sicut dicit S. Augustinus, lib. 11. de Genesi, c. 5, sed etiam ex divina permissione: non enim licet diabolo tentare omni modo, quo vellet, et posset; sed eo modo, quo Dominus permitteret: concessit autem divina sapientia (quae omnia ordinat, et gubernat, et permittit) quod diabolus tentaret hominem in effigie animalis bruti, et non cuiuscumque, sed serpentis: sic enim exigebat congruentia ordinis. Quod enim > homo tentaretur a diabolo in effigie bruti animalis congruum erat: tum respectu operis; tum respectu finis; tum etiam respectu divini iudicii. 1. Respectu operis, quia homo natus est inclinari ad bonum ut tunc maxime ex parte sensibili, et brutali, et ideo congruum erat ipsum tentari in effigie animalis bruti. 2. Respectu finis item similiter congruum erat, quia ad hoc ordinabatur tentatio, ut homo efficeretur similis animali bruto, cum contempto bono incommutabili, adhaereret bono commutabili, et ibi quiesceret: et ideo ad hoc insinuandum, in specie animalis bruti debuit tentari. 3. Respectu divini Iudicii etiam congruum fuit, quoniam Dominus iustus et fidelis non permittit hominem tentari ultra quam possit: et ideo sic passus est diabolum in tentatione latere, ut nihilominus possit ab homine deprehendi, et ideo non passus est, quod diabolus hominem tentaret omnino in specie consimili, nempe in specie vel effigie humana, sed potius brutali.

His ita praemissis, duo sunt hic maxime resolvenda: Primum, quare serpentem in instrumentum tentationis diabolus assumpserit: Secundum, quare eo usus fuerit in ea tentatione.

Conclusio prima. — Diabolus serpentem pro suae tentationis instrumento ex divina permissione congrue assumpsit.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor laudato loco, triplici ratione: Primo quidem, inquit, ratione operis: quia enim tentatio fiebat, et suggestionis ingressus, quae intrat ad cor ad modum serpentis, et ibi virus peccati diffundit, ex quo homo habet spiritualiter mori, ideo ut exterior effigies operi responderet interiori, congruum fuit hominem a diabolo tentari in effigie serpentis, cuius est serpere, et venenum diffundere, et diffundendo hominem interimere. — 2. Respectu etiam finis item congruum erat: quia enim intendebat diabolus faciem hominis, et caput, et superiorem mentem convertere deorsum, et totum prosternere, et sic prosternendo ad malum finem deducere, proponendo sibi praemium aliquod delectabile, ideo permissum est tentare in serpente, qui secundum totum corpus suum habet terram in suo incessu adhaerere. — 3. Congruum etiam erat respectu divini iudicii: quia enim ex illa tentatione divinum iudicium inter tentatum et tentantem debebat inimicitia exoriri, ideo tentatio hominis in serpente debuit fieri, quem post lapsum maxime exhorret, et qui maxime sua calliditate insidiatur, ut hominem laedat. Haec Bonaventura. — Non autem debemus opinari, inquit S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, quod serpentem sibi per quem tentaret, persuaderetque praedam diabolus deglutiit: sed cum esset in illo propter perversam et infirmam voluntatem, decipiendi cupiditas: nisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est: nocendi enim cupiditas potest esse a suo quoque animo propria: non est autem potestas nisi a Deo, et hoc abdita, altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud Deum. Docet autem Magister sententiarum dist. 21. quod si permissus fuisset daemon, forte venisset libentius in forma columbae: Diabolus enim, inquit, habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quam datur, vel ad subvertenda et perdenda causa irae, vel ad humilianda seu probanda causa misericordiae. Non permisit autem Deus, inquit Lyranus noster, hominem tentari per diabolum in specie gratiosa, et nobili, per quam posset facilius decipi: sed magis in specie horribili, in qua fallacia daemonis citius poterat deprehendi; seu, ut inquit Moses Bar-Cepha, lib. De Paradiso, cap. 27, non alio permissus est diabolus ad fallendam mulierem abuti animali; tum ut ibi appareret vilitas, et abiectio daemonis: tum etiam ut tortuosi et maligni animalis aspectu, facilius Eva fraudem deprehenderet. Addit S. Thomas Angelus in Genesim ideirco Deum permisisse diabolo tentare in specie serpentis, ut per hoc, quod est animal turpe et venenosum, posset Eva aliqualiter deprehendere dolum ipsius; ut tentatio scilicet esset minus violenta, et si caderet, esset Eva minus excusabilis. Unde Deus videtur hoc pacto etiam sibi providenti consuluisse, ne postea mulier in peccatum collapsa causaretur gravem aliquam violentiam, cui non facile restitisset, impellente ad facinus animali alio, vel corporis mole, vel oris formositate ad fallendum, incitandumque potentiore; totamque subinde sui delicti causam in Deum, non tanto, ac tam valido hosti obsistendo refunderet.

Dices. Quanto tentatio est occultior, tanto est ad decipiendum efficacior: ergo congruentius videbatur hominem tentari aliqua spirituali tentatione, quam in corporea specie, quo scilicet melius probaretur ipsius in Deum observantia. Insuper, tanto efficacior est tentatio, quanto tentans est in suggerendo affabilior: sed tentatio, et locutio, qua facta fuisset in assumpta specie, et effigie humana longe fuisset affabilior, quam quae tacta est per serpentem: ergo haec videtur minus congruere intentioni tentatoris. Denique, quanto maiorem tentans induit speciem sanctitatis, tanto magis praevalet in tentando: sed plurima sunt animalia, quae magis suis proprietatibus sanctitatem praetendunt quam serpens, puta columba, v. gr. et agnus: ergo videtur quod ipsa animalia debuerit diabolus tentator assumere. — Respondeo, has equidem formas forte diabolum assumpturum fuisse, si ipsi fuisset a Deo permissum; nihil enim nisi permissum moliri potuit: cur autem Deus in alia, quam in serpentina specie tentationem fieri non permiserit, iam diximus; nempe ut levior foret tentatio, et a tentatore illa serpentina species mulierem facilius avocaret.

Conclusio secunda. — Revera diabolus serpentis corpori infusus fuit, et per os, et linguam bestiae velut per organum humanas voces edidit. Ita S. Augustinus lib. 11., De Civitate Dei, cap. 11. necnon, et lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 29. ubi ait: Diabolus in serpente ipse locutus est, utens eo velut organo, movensque eius naturam eo modo, quo ipse ille movere, et moveri illa potuit ad exprimendos verborum sonos, et signa corporalia, per quae mulier suadentis intelligeret voluntatem. In ipsa erro muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad verba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio, atque persuasio, quamvis occulto instinctu adiutaret interius, quod exterius egerat per serpentem. Arbitror itaque serpentem per illos blandiculos motus, et quasdam quasi gesticulationes, et girationes dulciolas, sed veneno et interitu totas, interius commovente daemone, in familiaritatem mulieris irrepsisse, seseseque primo intuendum obiecisse. Conveniunt omnes paene sacri Interpretes serpentem illud, quo tamquam instrumento diabolus usus est, variegata sua pellicis pulchritudine mulierem ad sui aspectum pellexisse, ut illam facilius ad colloquium induceret. Cum autem varia sint serpentium genera, cuius fuerit ille a daemone assumptus multa somniant: quid enim in re tam incerta, et ab omni humana coniectura longissime remota, cuius ne vestigium quidem ullum expressit Moyses, ausit quis pro certo affirmare? Reperuntur tamen aliqui fuisse basiliscum: sed minus congrue videntur coniicere: taedissimus enim aspectus, et adlatus pestilentissimus huius serpentis non invitarent Evam ad colloquium, sed potius averterent: de illo enim Plinius, lib. 8. cap. 21. scribit: Basiliscum Cyrenaica generat Provincia, duorum non amplius digitorum magnitudine, candida in capite macula, ut quoddam diadema insignem: sibilo omnes fugat serpentes, nec flexu multiplici, ut reliqua corpus impellit: sed celsus, et rectus a medio incedens, necat frutices non contactos modo, verum etiam adflatos. exurit herbas, et rumpit saxa, etc. — Coniiciunt aliqui fuisse Scytalem, illius nimirum pulchritudine, et magnitudine ducti: Scytale enim, inquit Solinus, cap. 30., tanta praefulget tergi varietate, ut notarum gratia videntes retardet, et quoniam reptando pigrior est, quod consequi nequit, miraculo sui cupiat stupentes. Hanc Solini descriptionem confirmat Delrio ad primum versum capitis tertii Genesis, ubi testatur se aliquando vidisse spolium unius Scytalis; quod quidem erat septempedale, totum artificio naturae pulcherrimae variegatum, auri splendore, et argenti nitore radians. — Asserit Rupertus serpentem a daemone assumptum, fuisse unum ex illis, qui faciem virgineae similem praeferré dicuntur: at huiusmodi serpentem in orbe visum aliquando fuisse, tanquam anilem fabulam, merito ridet Lyranus noster. Unde existimarem satius dicendum, serpentem illum fuisse nostrum vulgarem anguem, vel colubrum; cuius natura est, quod sit sanguinens, lactis avidus, cortice tectus, tergi varietate praefulgens, notarum caerulearum gratia videntes retardans. Cur autem serpens ille dicatur callidior, vel prudentior, vel sapientior, cunctis bestiis terrae, rationem profert S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 2. Translato enim sermone, inquit, dictum est, prudentissimus, vel sicut pleraque latinae codices habent, sapientissimus, non proprio sensu quo in bonum accipi solet sapientia, vel Dei, vel Angelorum, vel animae rationalis: tamquam si sapientes apes etiam, formicasque dicamus, propter opera velut imitantia sapientiam. Quamquam iste serpens non irrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, idest, diabolico, posset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores Angelis supernis sedibus sua perversitate, et superbia merito deiecti sint: natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis, propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam implens serpentem, eique spiritum suum miscens, eo more quo lares daemonium implere solet, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animum vivum, irrationalemque creaturae? Aetione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia: cum proprie, magisque usitate in Latina dumtaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur: astuti autem male cordati intelligantur.

Notandum 1. Quod etsi diabolus vitiis omnibus, quorum substantia creata spiritualis capax est, inficiatur; qua de causa Apostolus ad Ephesios 6. daemones appellat spiritualia nequitiae in coelestibus: nihilominus tribus maxime peccatorum motibus agitatur. Praecellitur enim potissimum superbia, ira, et invidia: superbia quidem: Omne enim sublime cadet, inquit Iob cap. 11. Ipse est Rex super universos filios superbiae: hinc de daemonibus maxime intelligendum venit illud Psalmi 73. Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper. Ira pariter: est enim leo rugiens, et quaerens quem devoret, inquit S. Petrus: unde Christus Dominus Ioannis 8. Phariseos alloquens ait: Vos ex Patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere, ille homicida erat ab initio: quapropter recte monuit S. Ioannes Apocalypsis 12.¹ Vae terrae, et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam. Invidia denique. nam inquit Sapiens cap. 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum. — Quaeritur autem quonam ex illis motibus ductus fuerit daemon, ut primos parentes impugnaret et expugnaret.

Notandum 2. Ex Hugone a S. Victore in Innotationibus in Mattheum, cap. 3. et 4. quod superbia est amor propriae excellentiae: invidia est livor alienae felicitatis; ira est irrationalabilis perturbatio mentis... Per superbiam bonum ad proprietatem amatur: superbus enim gaudet se habere quod alius non habet; vel ut habeat quod alius non habet: propterea igitur, quia excellentiam ad proprietatem amat, odit communionem, et nascitur invidia filia superbiae. Invidia quippe odium est felicitatis alienae, quae de superbia nascitur; non enim tibi displicere poterat id alium habere, nisi quod tu prius solus habere voluisti: propterea laedit te, et gravis est tibi aliena felicitas, quia in ea tibi tuus ostenditur defectus, et ex ea argueris non esse, quod vel esse gaudebas, vel concupiveras ut esses. In superbia igitur iniuste delectaris: in invidia iuste cruciaris: in superbia perverse tibi placet, quod tu es; in invidia inique tibi displicet, quod alius est.... In hoc nonnihil iustitiae invidia habere cognoscitur, quod qui iniuste agit, iuste punitur. Post hanc sequitur ira, hoc est irrationalabilis perturbatio mentis, qua ira dicitur, cum malum illatum pati dedignaris, ideoque turbaris impatientia agitatus, quia non substines adversitatem. Est autem bona ira, qua dedignaris malum facere: mala vero, qua dedignaris malum pati: illa respuit culpam, ista non suscipit iustitiam: propter hoc mala ira ex adversitate occurrente turbatur, et impatientia quietem mentis exagitat: neque stare iam vult animus ad tolerantiam poenae, quae iusta est, quemadmodum prius stare noluit per continentiam culpae, qua iniusta est. Auget enim miseriam, dum cruciatum carnis suscipit ad dolorem mentis.

Notandum 3. Trium praefatorum vitiorum invidiam esse magis cruciativam, et afflictivam: unde recte monet S. Bernardus, tractatu De interiori domo, cap. 33. Tristius invidia nihil est, quae protinus ipsum nuctorem torquet, discruciatque suum. Omnino igitur fugienda est, et exerrenda: quoniam in illa Deus offenditur, proximus laeditur, animus affligitur: Invidia enim semper torquet possessoris sui animum, quamvis saepe laedere non possit suum, cuius quem saevit, proximum. Quapropter S. Augustinus lib. De disciplina Christiana, cap. 1. invidiam vitium diabolicum appellat. Cernet, inquit, Deus invidiae pestem ab animis omnium, nedum Christianorum: vitium enim diabolicum est, quo solo diabolus reus est, et inexplicabiliter reus: non enim dicitur diabolo ut damnetur, quia adulterium commisisti, furtum fecisti, vitam alienam rapuisti: sed quia homini stanti, tu lapsus continuo incidisti. His ita praelibatis, sit

Conclusio unica. — Diabolus duobus animi vitiis motus est ad tentandum hominem in Paradiso, superbia videlicet, et invidia. Haec est Seraphici Doctoris in 2. dist. 20. q. 1. ubi ait: mens diaboli ab his duobus vitiis possessa, videlicet superbia et invidia, videns hominem in statu quo poterat cadere sub diabolicam potestatem, et in quo poterat ascendere ad supernam felicitatem ex qua ipse ceciderat, ex superbia motus est, et ex invidia, ut ipsum a superna felicitate impediret. Superbia quidem fuit motivum primum, invidia vero proximum et immediatum: esto enim quod non posset dominium super hominem acquirere, adhuc studuisset ipsum a Paradisi gaudiis impedire. Haec Seraphicus Doctor. Quod mirum in modum explicat, et confirmat S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 14. Nonnulli, inquit, dicunt ipsum ei casum a supernis sedibus accidisse, quod inciderit homini facto ad imaginem Dei; porro haec invidia sequitur superbiam, non praecedit: non enim causa superbiendi est invidentia: sed causa invidendi est superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae: invidia vero sit odium felicitatis alienae, quod inde nascatur satis in promptu est: amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequantur: vel inferioribus, ne sibi coaequentur: vel superioribus, quod eis non coaequetur: superbiendo igitur invidus, non invidendo superbus est. — Qua autem de causa diabolus homini inviderit, varii varia proferunt. Sanctus namque Bernardus arbitratur huius diabolicae in homines invidiae tomitem subiecisse cognitionem illam, quam Deo revelante daemon acceperat. Verbum divinum fore incarnandum, ut Deus homo, hominum simul, ac Angelorum caput esset. — Sunt qui arbitrentur propterea diabolum homini invidisse, quod Deus ipsum constituerit totius mundi Monarcham. Ita censet Anastasius Synaita cap. 1. Cum igitur Deus, inquit, aspectabilem hunc mundum fabricaretur, hoc est coelum, et Terram, quaeque terra continentur, arbitrabatur diabolus, ut quidam Doctorum ait, se a Deo constitutum iri Regem et Dominum aspectabilis Creaturae. Postquam autem productum hominem vidit, et a Deo collatum ipsi terrenarum omnium rerum dominatum, aegre hoc ferens, et invidens homini, decepit ipsum. Huic sententiae subscribit Tertullianus, lib. De patientia, cap. 5. tametsi impatientiae hoc ascribebat, quod invidiae ceteri: Igitur, inquit, natales impatientiae in ipso diabolo deprehendo, iam tunc eum Dominum Deum universa opera, quae fecisset imagini sui, idest homini, subiecisse impatienter tulit: nec enim daluisset, si sustinuiset: nec invidisset homini, si non doluisset. Ideo decepit eum, quia inviderat; inviderat autem, quia doluerat; doluerat, quia patienter utique non tulerat, etc. Quae omnia eleganter expendit Prudentius in Hamartigenia, ubi docet diabolum invidia in recentem creatum hominem exarsisse:

Arsit enim scintilla odii de fomite zeli, Et dolor ingenium subitus constavit iniquum. Fuderat argillam, simulacrum et fragile statui Concaluisse Dei: Dominum quoque conditione, Qui cunctum proprio regeret moderamine Mundum, Impositum naturae Soli, pelagique, polique, Ut famulans homini locupletem fundere partum Nosset, et effusum terreno addicere Regi: Instavit fermento animi stomachante tumorem Bestia, deque acidis vim traxit acerba medullis.

Affirmant alii, et quidem, ut mihi videtur, rectius, daemonem idcirco invidia in hominem exarsisse, quod videret eum in Coelum, unde ipse deiectus est, deducendum esse. Quod egregie explicat S. Ambrosius lib. De Paradiso, c. 12. ubi expendens illud Sapientiae 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum, ait: Invidia autem causa beatitudinis hominis in Paradiso positi: et ideo poenam ipse diabolus acceptam gratiam tenere non potuit, invidit homini, eo quod de limo, ut incola Paradisi esset, electus est. Considerabat enim diabolus, quod ipse, qui fuerat superioris naturae, in haec saecularia et mundana ceciderat: homo autem inferioris naturae sperabat aeterna. Hoc est ergo quod invidet, dicens: Iste inferior adipiscetur, quod ego servare non potui? De terrenis migrabit ad Coelum, cum ego de Coelo lapsus in terram sim? Multas vias habeo quibus hominem decipere possim: de limo factus est, terra ei mater est, corruptibilibus involutus est: etsi anima superioris naturae, tamen et ipsa lapsui potest esse obnoxia, in corporis carcere constituta, quando ego lapsum vitare non potui. — Ita subscribit S. Gregorius Papa in lib. Pastoralis, par. 3. c. 11. similiter expendens eadem verba Sapientiae: Invidia autem diaboli, etc. Quia enim, inquit, ipse malignus spiritus adversarius noster Coelum perdidit, condito ad hoc homini invidit, et damnationem suam perditus adhuc alios perdendo cumulavit. Illis pariter concinit S. Augustinus, lib. 10. Confessionum, c. 36. Instat, inquit, adversarius verae beatitudini nostrae: ubique spargens in laqueis, euge, euge, ut dum avide colligimus, insidante capiamur... atque isto modo sui similes factos secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii. — Eleganter ista omnia describit Alcimus Avitus Viennensis episcopus, lib. 2. Poematum, ubi daemonis in homines recens conditos livorem et invidiam describit in hunc modum:

Vidit ut iste novos homines in sede quieta Ducere felicem nullo discrimine vitam, Lege sub accepta Domino famulari Orbem, Subiectisque frui placida inter gaudia rebus:

Commovit subitum zeli scintilla raporem, Excrevitque calens in saeva incendia livor. Vicinus tunc forte fuit, quo concidit alto, Lapsus, et immeritam traxerit per prona caterram. Hoc recolens, casumque premens in corde recentem, Plus doluit perdidisse sibi quod possidet alter. Tunc mixtus cum felle pudor sic pectore quaestus Explicat, et tali suspiria voce relaxat. Proh dolor, hoc nobis subitum consurgere plasma, Invisumque genus nostra crevisse ruina! Me celsum virtus habuit, nunc ecce reiectus Pellor, et angelico limus succedit honori, Coelum terra tenet, vili compage levata Regnat humus, nobisque perit translata potestas. Non tamen in totum perit: pars magna retentat Nec differre iuvat: iam nunc certamine blando Congrediar, dum prima salus, experta nec ullos Simplicitas ignara dolos, ad tela patebit. Et melius soli capientur fraude, priusquam Foecundam mittant aeterna in saecula prolem. Immortale nihil terra prodire sinendum est, Fons generis pereat, capitis deiectio victi Semen mortis erit: pariat discriminaleti Vitae principium: cuncti feriantur in uno: Non faciet vinum radix occisa cacumen. Haec mihi deiecto tandem solatia restant, Si nequeo clausos iterum conscendere coelos. His quoque claudentur: levius cecidisse putandum est, Si nova perdatur simili substantia casu, Si comes excidii subeat consortia poenae, Et quos praevideo nobiscum dividat ignes. Sed ne difficilis fallendi causa putetur, Haec monstranda via est, dudum quam sponte cucurrit in pronum lapsus: quae me iactantia regno Depulit, haec hominem Paradisi limine pellit. Sic ait, et vocem gemitus clausede dolentis.

Dices 1. Invidia est respectu boni, quod invidens potest acquirere: sed diabolus non poterat aeternam beatitudinem adipisci: ergo propter illius adeptionem homini non invidebat. — Nego maiorem: quia, ut inquit Seraphicus Doctor loco laudato, ad secundum, non solum invidet aliquis illud quod potest obtinere; sed etiam illud quod natus est habere, quamvis non possit; sicut truncatus, et caecus invidet aliis visum, et progressum. Licet autem diabolus non possit ad beatitudinem pervenire, ad eam tamen naturalem habet inclinationem, ideoque invidet eis, qui ad eam obtinendam destinantur.

Obicies 2. Invidia est respectu boni, quod desideratur; nullus enim invidet alicui propter aliquid, nisi quia illud amat, et cupit: sed diabolus non cupiebat mandatis Dei obedire, nec ad supernam patriam ascendere, nec amicus Dei fieri: siquidem in desperationem lapsus est: ergo hac de causa homini non poterat invidere. — Respondeo ibidem Seraphicus Doctor, quod invidia non solum est respectu boni desiderati, sed etiam respectu eius boni cuius obtentu minuitur bonum desideratum, vel aestimatur minui: cum autem diabolus propter superbiam efferri, et sublimari desideraret, ideo per exaltationem hominis suum bonum impediri existimabat, et ideo invidit, et ex invidia oppugnavit primos Parentes.

Instabis. Invidia, ut dictum est, non est nisi respectu eius quod natum est diminuere bonum proprium: sed beatitudinis acquisitio nullius bonum potest diminuere: ergo non potest esse motivum invidiae. — Respondeo quod etsi hominis beatificatio et exaltatio revera non minuat alicuius bonum, tamen secundum estimationem factam (inquit Seraphicus Doctor ibidem) credi potuit illa hominis glorificatio esse boni a daemone desiderati diminutiva, et ex illa falsa aestimatione oriri potuit invidia: affectiones enim non tantum oriuntur ex iudiciis certis, sed etiam ex suspicionibus, et aestimationibus falsis.

Notandum 1. Ex Hugone a S. Victore Annotatione in lib. 4. Reg. cap. 11. quatuor generatim esse tentationem modos:

Primo enim, inquit, tentatio est levis, sed occulta, quando videlicet aliquis leviter tentatur, et tamen nondum intelligit, an malum sit illud, de quo tentatur: v. g. quando aliquis de officio, sive praelatione leviter tentatur; levis tentatio est et occulta, quia nescit an sibi expediat id quod desiderat. Alia est tentatio levis, sed manifesta, quando aliquis leviter, sed manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione leviter tentatur; tentatio levis est, quia leviter tentatur, et manifesta, quia manifeste de malo est. Alia est gravis tentatio, et occulta, quando aliquis graviter tentatur, et tamen non novit, an noxium sit sibi illud, de quo tentatur: v. gr. quando aliquis de praelatione, vel aliquo ministerio graviter tentatur; gravis est tentatio, quia graviter tentatur; occulta vero dum nescit, quod ibi lateat diabolica trapa, ad hoc enim diabolus de exaltatione tentat, ut per exaltationem magis corruat ad damnationem. Alia denique est tentatio gravis, et manifesta, quando aliquis graviter, et manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione graviter tentatur; tentatio gravis est, quia graviter tentatur; et manifesta, quia manifeste de malo est. Quos omnes tentationis modos Psalmista bene designat, ubi dicit Psalmo 90. Non timebis a timore nocturno: a sagitta volante per diem: a negotio perambulante in tenebris: ab incursu, et daemonio meridiano: tentatio enim levis, sed occulta, timor est nocturnus: tentatio levis, et manifesta, sagitta volans in die: tentatio gravis, et occulta, negotium perambulans in tenebris: tentatio autem gravis, et manifesta, incursus, et daemonium meridianum.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 21. ad dubium 3.

Tentationem quinque modis considerari posse: scilicet quantum ad motivum, quantum ad instrumentum, quantum ad effectum, quantum ad gradum, et quantum ad modum. Primo quidem, quantum ad motivum considerari potest, vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, sic tentatio dividitur in eam, quae est ab hoste, et a carne, et a mundo, ut dicitur in quadam Sequentia: Mundus, caro, daemonia, diversa movent praelia. Si specialiter, ita quod motivum dicatur non solum id quod movet per modum obiecti, sed etiam quod inducit et excitat per modum impulsivi, sic recte dividitur tentatio in eam quae est ab hoste, et in eam quae est a carne, quoniam utrumque ad malum incendit. — Similiter quantum ad instrumentum, tentatio considerari potest dupliciter: Primo quidem generaliter, et sic est illa divisio S. Gregorii, nempe quod tentatio quaedam est per vitia, quaedam per flagella: secundo specialiter, et sic est illa divisio tentationis, quam ponit glossa super illud, omnem escam abominata est, etc. ubi dicitur quod quadruplex est tentatio: quarum prima est error, sive nescientia vi veritatis: secunda, difficultas vincendarum concupiscentiarum: tertia, taedium boni: quarta, tempestas saeculi. — Tertio modo, scilicet quantum ad effectum, consideratur pariter tentatio, vel generaliter, et sic est duplex: alia nempe diabolica, alia humana: quarum prima terminatur ad mortale peccatum: secunda vero, vel ad nullum, vel solum ad veniale, ut habet glossa super illud: Tentatio vos non apprehendat, etc. Si specialiter, sic est illa divisio S. Augustini dicentis lib. De Doctrina Christiana, quod diabolus tentat, aut revocando carnem, aut infundendo naturalia, aut expoliando gratuita. — Si autem consideretur tentatio quantum ad gradum, fieri etiam potest dupliciter: si generaliter, tentatio alia est exterior, alia interior: si specialiter tentatio perficitur tripliciter, nempe suggestione, delectatione, et consensu, ut inquit S. Gregorius super illud Iacobi: Unusquisque tentatur a concupiscentia, etc. — Denique si consideretur tentatio quantum ad modum tentandi, haec consideratio fieri potest vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, id fit, vel explicite, vel implicite. Si implicite, sic sunt quatuor gradus tentationis supra assignati ab Hugone. Si autem explicite, sic est illa quam ponit S. Bernardus per septem membra: quarum prima est importuna, scilicet qua procaciter insistit. Secunda dubia, scilicet qua animum dubietatis nebula involvit. Tertia est subita, scilicet quae iudicium rationis praevenit. Quarta occulta, quae scilicet deliberationis ordinem praeterfugit. Quinta violenta, qua vires nostras transcendit. Sexta fraudulentа, qua scilicet animum seducit. Septima perplexa, qui variis vitiis impedit. Si autem consideretur specialiter tentatio, prout contrahitur ad tentationem diaboli, sic modi eius possunt dupliciter assignari: vel implicite, et sic dividit S. Augustinus dicens in quodam sermone, quod diabolus tentat ut leo, tentat ut Draco: vel explicite, et sic illa divisio Gregorii super Iob, ubi ait: Fideli famulo Dominus cunctas hostis callidi machinationes insinuat, scilicet, quod opprimendo rapit, insidiando circumvenit, minando terret, suadendo blanditur, desperando frangit, promittendo decipit.

Notandum 3. Quod etsi Eva recens a Deo formata, divinis gratiae donis, et humanae sapientiae muneribus illustrata fuerit, necnon et instituta mundi sublunaris Regina, animantium princeps, mater futura totius generis humani, supernorum Angelorum aemula, Coelique, ac sempiternae fruitionis Dei candidata: nihilominus longe minor fuit eius perfectio quam Adami, ad eam namque non pertinebat habere certissimam, et perfectissimam omnium animalium, omniumque proprietatum, virtutum, et facultatum eorum scientiam: sed habere cognitionem rerum agendarum, et eorum, quae spectant ad rei familiaris administrationem, et ad officia omnia, quae erga maritum, et liberos tractanda et perficienda erant: inde mirum non est, quod serpentem secum loquentem non obstupuerit; nam, ut docent SS. Bonaventura, et Thomas in 2. dist. 21. existimare potuit spiritum aliquem Angelicum in serpente latitantem sibi esse benevolum, suaeque utilitati bene consulere. Vel quia recens condita nesciebat facultatem loquendi nulli animali naturaliter esse datam: nam et novitas rerum, et inexperientia ipsius Evae, et quod perfectio conditionis muliebris perfectam omnium rerum naturalium scientiam minime deposceret, eius nescientiae causa fuit. Cur autem daemon in serpente latitans Evam prius quam Adamum impugnaverit, quaque arte illam expugnaverit, hic est determinandum.

Conclusio prima. — Sagaci ad decipiendam malitia diabolus primo mulierem tentavit, ut ea expugnata facilius Adamum impugnaret, et deiceret.

Haec patet evidenter ex Scriptura sacra, constatque aperte ex Mosis narratione, qua refert Gen. 3. Evae cum serpente colloquium, subditque: Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu illius, et comedit, deditque viro suo. Unde Ecclesiast. cap. 25. scriptum est: A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimus. Tentavit autem daemon prius Evam, quam Adamum, quod eam nosset primo, faciliorem ad credendum, secundo infirmiorem ad resistendum; tertio ad causam procliviorem. Hoc autem ei notum erat ex imbecilliori et ignobiliori constitutione corporis, et natura sexus, ex minori praestantia et perfectione donorum naturalium, et quia multierem Deus propter virum fecerat: ipsum autem Adamum sciebat in omnibus rebus instructiorem esse, firmioremque ad resistendum: unde existimavit quod persuasa et decepta muliere, per eam facile Adamum ad peccatum impelleret.

Hanc veritatem luculenter explicant sancti Patres, imprimis S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 11. Femina, inquit, parte scilicet inferiore illius humanae copulae incepit, ut gradum perveniret ad totum, non existimans virum facile credulum, nec errando posse decipi: sed dum alieno cedit errori. Hinc S. Ambrosius Sermone 15. in Psalmum 118. docet diabolo visum esse quod amor mulieris fortior esset ad virilem animum subruendum, quam propria sua venena, et diabolici insultus: Serpens ille callidus, et astutus, inquit, ad consuendas nequitiae suas artes, femininis magis illecebris, quam suis commisit venenis. Itaque femina virum, quem serpens tentare non est. nusa est, molli quadam, et conciliatricula amatoria sedulitatis affectione traxit.

Subscribit Odo lib. 3. Moralium in Iob; ubi innuere videtur tentationem per multierem vehementiorem esse, quam per diabolum; inquiens enim de tentatione Iob a muliere facta, postquam a daemone tentatus fuerat, ait: Antiquus hostis humanum genus duobus modis tentare consuevit, ut videlicet corda stantium, aut tribulationibus frangat, aut persuasibilibus molliat: in utrisque ergo contra beatum Iob se vehementer exercuit: nam Patri familias intulit damna rerum: vertitque ad subtilia tentandi argumenta convertitur: cor igitur mulieris tenuit, et quasi scalam quod ad cor viri ascendere posset, invenit.

Idipsum probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. q. 3. duplici ratione; quarum prima petitur ex parte sapientiae Dei: secunda ex parte astutiae diaboli. Prima, inquam, ex parte sapientiae Dei:

Dominus enim tali ordine permisit diabolum tentare; tum propter viri exercitationem; tum etiam ne mulier haberet excusationem: tum etiam propter eruditionem nostram. Propter viri exercitationem, quia ipse adeo fortis erat, et spirituali mente praeditus, quod non solum poterat resistere serpentis tentationi, sed etiam suggestioni mulieris; et ideo fortiori tentatione permissus est tentari. Propter mulieris caeremoniendam excusationem primo debuit ab ipsa tentatio incipere: nam si vir primo peccasset, cum vir sit caput mulieris, et dominetur ei, non esset multum mirandum, si mulier ei consentiret. imo magnum haberet excusationis colorem. Propter nostram eruditionem etiam hoc permissum est: in illo enim modo tentandi sensibili cognoscimus nos modum et progressum tentationis invisibilis: et sicut ille a serpente venit ad virum mediante muliere; sic iste a sensualitate pervenit ad superiorem portionem rationis mediante interiore.

Ex parte similiter astutiae diaboli potest sumi ratio:

Diabolus attendebat mulierem esse 1. minoris sapientiae. 2. debilioris constantiae. 3. importunioris adhaerentiae. Quia minoris sapientiae erat facilior ad seducendum; et ideo diabolus seductor per eam voluit sibi facere transitum ad virum. Quia debilioris constantiae, facilior erat ad pervertendum: et ideo diabolus expugnator aggressus est hominis civitatem ex ea parte, ex qua erat aditus minus munitus. Quia vero importunioris erat adhaerentiae, cogitavit diabolus quod si ipsa primo vinceretur, non quiesceret, quousque perverteret virum: unde dicitur de muliere, quod laqueus est euntorum, et sequentator eius, vincula sunt manus illius. Propterea diabolus astutus impulsor incepit a sexu femineo. Et sic patet quod, sicut dicit Scriptura, per omnem modum congruum fuit tentationem incipi a muliere: tum quia hoc diaboli astutia expectabat: tum quia hoc divina providentia disponebat.

Haec Seraphicus Doctor.

Dices 1. Non maiorem habebat Eva pronitatem ad peccandum quam Adamus; siquidem pari cum ipso donabatur innocentia, gratia et sapientia; nec in ea sensitivus appetitus adversus animam repugnabat: ergo facilius non erat daemoni Evam tentando expugnare quam Adamum: nulla igitur apparet ratio cur daemon potius mulierem, quam virum tentare debuerit. — Respondeo, equidem Evam non habuisse maiorem ad peccandum pronitatem, quam Adamus; non tamen aequalem cum eo stabilitatem, et firmitatem obtinebat; enim non haberet corruptionem in efficiendo, nec deceptionem in aspectu, inquit Seraphicus Doctor. facilius tamen poterat cadere quam vir, in quo et natura erat fortior, et gratia creditur fuisse abundantior.

Dices 2. Maius est dedecus, ac vituperium vinci a muliere, quam a viro. et longe gloriosius est virum vincere quam mulierem: cum ergo diabolus affectu superbae gloriae avidissime expetat, congruentius videbatur, ut virum prius impugnandum quam mulierem adoriretur. — Respondeo, equidem nobiliorem esse partam victoriam de viro quam de muliere: verum laudabilius est mulierem luctando superare, quam virum impugnando, succumbere: quoniam autem diabolus timendum habebat, ne si tentationem suam ordiretur a viro, ipsum constanter sibi repugnantem expertus esset, idem sagaci cautela, et malitia iudicarit satius incipiendam tentationem a muliere, quam victui faciliorem iudicabat.

Dices 3. Audacis ac generosi animi est fortiores impugnandos aggredi: sed diabolus est audacissimus, et procacissimus, maximeque de suis viribus praesumens: non debuit ergo mulierem, sed virum, utpote uxore sua longe fortiorem, adoriri. — Respondeo, Maiorem esse veram cum generoso animo, et aperta pugna quis adversarium impetat: non autem ubi pugnatur magis astutia quam audacia: diabolus autem non tantum est audax, et procax, inquit Seraphicus Doctor, imo etiam astutus, et fallax: et idem in tentando non est aggressus viam difficiliorem, sed potius efficaciorem: adeoque debiliorem partem prius censuit impugnandam, ut ea devicta, fortiorem minori negotio expugnaret.

Quaeres 1. Cur Deus permisit primos Parentes a daemone tentari, quos noverat tentatione deiiciendos?

Respondet S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 6. ideirco Deum permisisse, ut iam, inquit, per tentationem probetur, et aperietur virtus, et est palma gloriosior, non consensusse tentatum, quum non potuisse tentare. Cum etiam ipse qui derelicto Creatore eunt post tentatorem, magis magisque tentent eos, qui in verbo Dei permanent, probentque illis contra cupiditatem derelictionis exemplum, et incutiant contra superbiam timorem pium. Ende dicit Apostolus: intendens teipsum ne et tu tenteris. Humilis est enim quantum ista humilitas, qua subditur Creatori, ne tamquam eius adiutorio non indigens, de nostris viribus praesumamus, per Scripturas omnes divinas cura continua omnibus commendatur. Cum ergo etiam per iniustos iusti, ac per impios pii proficiunt, frustra dicitur: Non crearet Deus quos praesciebat malis profuturos, ut et utiles eorum bonis voluntatibus exercendis admittendisque nascuntur, et iuste pro sua mala voluntate puniantur.

Quaeres 2. Quomodo serpens accesserit ad Evam: utrum nempe in Paradiso, an extra Paradisum?

Respondet Rupertus lib. 3. De operibus Trinitatis, cap. 2. serpentem extra Paradisum fuisse; Erat enim, inquit, Paradisus propria hominis habitatio, ei pro magna gratia Creatoris data, boni operis, et diligentissimae custodiae conditione interposita: num si serpentibus communibus erat Paradisus, sequitur ut et lupis, atque Leonibus, ceterisque bestiis non caruerit ille deliciarum locus: et idem non tantae beatitudinis aestimandus fuerit, ut merito Paradisus voluptatis appellaretur, et ab ipso Deo plantatus fuisse diceretur. Non igitur serpens, praesertim a diabolo corporaliter invadente possessus, in Paradiso fuit: sed mulier corporis, et cultus causa, dum incontinenter deambulat, forte prospectans quis extra Paradisum mundus esset, et cum serpens utpote astutus, dulcedini terrae illius propius, et ambitiosius inhiat, locus diabolo datus est, et occasio breviter porrecta, unde tentaret Evam. Haec Rupertus. — Verum reclammat communis fere omnium sanctorum Patrum, ac Theologorum sententia, et satis aperte indicare videtur ipsa Mosis narratio serpentem illum fuisse intra locum Paradisi, utpote qui cum Eva de arbore scientiae boni, et mali praesente, et in prospectu fuerit confabulatus.

Quaeres 3. Quomodo ipsum serpentis cum muliere colloquium non fuerit notum Adamo?

Respondeo forte Evam recentеr formatam ab Adamo recessisse, et per hortum excurrisse, eo scilicet tempore, quo Adamus ipse caelestium orbium aspectu, totiusque naturae consideratione, aut ipsius rerum omnium Creatoris Dei contemplatione totus detineretur, nec proinde mulierem sibi a Deo traditam, ut pastorem, et maritum decebat, sedulo curaret et contineret. Quo experimento docentur aliae coniuges facile a viris non recedere, ne forte in serpentes et tentatores incidant. Unde prudenter non minus, quam pie S. Gregorius Nazianzenus ad Olimpiadem scripsit: Externa negotia viro committe; noli pedem tuum limine crebro efferre, ne ad publicos ludos, turbamque inconditam proficisci: hinc enim pudor verecundis etiam excutitur, nullisque oculis iungitur, pudoris autem iactura flagitiorum omnium certissima est parens. Domus tibi urbis, ac nemorum instar sit; ne aspectus tui copiam aliis facias, quam propinquis, usque gratissimis et honestis, et sacerdoti, ac senectuti iuventute praestantiori; imo nec in piorum virorum, quos tamen maritus tuus a domo sua non arceat, conspectum prodeas, quamvis alioqui eos charos habeas, honoreque prosequaris. Quid enim tantum utilitatis afferre potest, quantum probus maritus, si in eo solum amorem defixeris? Cura etiam, ut ad hominum aspectum erubescas, oculos caecos, superciliumque humi depressum habens. Hoc tibi insuper summo studio cavendum, ne lingua tua precipiti, atque effrenato impetu feratur: tacere praestat, quando loqui utile est: quam loqui cum tempus indecoro, atque inhonesto sermone silentium indicit. Utinam haec prima mulier observasset, ut nec pedem extra mariti conspectum efferret, nec incaute cum serpente sermonem institueret! utinam, nec sui videndi copiam serpenti faceret, nec serpentem ipsa videret! ab aspectu enim ad sermonem, a sermone ad inobedientiam, et ab inobedientia ad interitum funesto gressu processit.