Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Peccati gravitatem colligi posse vel ex ipsa specie peccati: sic adulterium gravius est simplici fornicatione; vel ex intentione affectus peccantis, ut si quis vehementiori studio, et intensiori affectu rapiatur ad peccandum; vel ex effectu peccati, idest, damno quod peccatum consequitur; sic homicidium gravius est furto: vel ex variis circumstantiis peccato adiunctis, quae gravitatem eius amplificant, ut sunt qualitas personae, locus, tempus, et id genus alia. Certum est autem, quod si attendatur species peccati primorum Parentum, illud non fuit omnium gravissimum; gravius enim fuisset si peccassent per blasphemiam, infidelitatem, aut per contemptum, vel odium Dei. Nee dubitanter dixerim, Iudam, et omnes haeresiarchas, puta Arium, Lutherum, Calvinum etc. secundum speciem peccati, gravius peccasse quam Adamum: peccavit enim is contra legem positivam; illi vero simul contra positivam, et naturalem: ille violavit praeceptum de re indifferenti; hi vero de re per se mala. Aliunde ergo inquirenda est primorum parentum peccati gravitas, quo censeatur omnium peccatorum gravissimum.

Notandum 2. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 21. art. 3. qu. 3. quod tribus modis dicitur unum peccatum esse gravius altero: aut propter maiorem libidinem: aut propter maiorem ingratitudinem: aut propter maiorem corruptionem. Si primum attendatur, certum est quod peccatum Adae nec fuit maximum simpliciter, nec maximum omnium peccatorum humanorum; ex maiori enim libidine diabolus peccarit; et etiam multi filii Adae ex maiori libidine peccant quam peccaverit primus Parens. Si vero secundo modo dicatur peccatum maius, scilicet quantum ad ingratitudinem, sic etiam peccatum Adae non fuit maximum simpliciter; quia diabolus ex maiori ingratitudine peccavit, cum plura bona in sua creatione perceperit, et de sublimiori statu lapsus fuerit: fuit tamen maximum omnium humanorum, quia in nobiliori statu, et altiori erat, quam aliquis posteriorum suorum, qui lapsus fuerit in peccatum. Restat ergo videndum, an illud peccatum Adae fuerit maximum ratione laesionis.

Notandum 3. Quod etsi Caietanus explicans illa verba Genesis cap. 3. Tulit mulier de fructu arboris, et comedit, affirmet primum Evae peccatum fuisse minimum, tum ex radice, hoc est affectu libertatis; tum ex ratione peccandi, appetitus scilicet similitudinis divinae; tum ex re appetita, quae fuit scientia boni et mali; tum ex specie actus exterioris, qui fuit comedere fructum pulchrum oculis, et ad vescendum suavem; tum ex causa peccandi, nimirum seductione serpentis; tum denique ex conditione peccantis, quia mulier erat, adeoque sexus infirmioris ad repugnandum diabolo: nihilominus si peccata utriusque parentis invicem conterantur, certum est quod Evae peccatum longe gravius fuit secundum aliquid peccato Adami, ut constabit.

Duo itaque haec in Quaestione sunt resolvenda: Primum, an et quomodo peccatum utriusque primi Parentis fuerit omnium peccatorum humanorum gravissimum: Secundum, quisnam, Adamas an Eva gravius peccaverit.

Conclusio prima. — Peccatum primorum Parentum non fuit omnium humanorum gravissimum ratione malitiae intrinsecae, nedum solum ratione laesionis, et ingratitudinis.

Haec est communis inter Theologos, eamque sic probat Doctor Subtilis in 2. dist. 22. qu. 2. n. 3. gravitas peccati colligitur vel ex eo quod opponatur intensiori seu perfectiori bonitati, vel ex eo quod sit contra bonitatem magis necessariam, hoc est contra illam qua praecipitur pluribus praeceptis: sed ex neutro capite peccatum primorum Parentum fuit gravius omnibus peccatis humanis. Non quidem ex eo quod opponatur perfectiori bonitati: cum enim perfectio amoris divini praestantior sit quam obedientia; maior enim omnium virtutum est charitas; propterea gravius est odisse Deum, quam non obedire ipsi. Non etiam ex eo quod sit contra bonitatem magis necessariam aut praeciptam pluribus praeceptis, quia nempe unicum violaverunt praeceptum sibi praescriptum de non edendo fructu vetito: peccata autem, inquit Doctor, quae fiunt ab Adami posteris contra decem praecepta Decalogi, sunt peccata contra quae praecipiuntur pluribus praeceptis, et quae servanda sunt ex lege naturae: ergo illud peccatum non fuit omnium gravissimum.

Probat 2. Peccatum Adami fuit maxime amor inordinatus suae uxoris: sed amor ille per se non erat contrarius praecepto de diligendo Deo, quod est maximum, nisi ea ratione qua cetera peccata opponuntur isti praecepto: nec etiam est contra secundum praeceptum de diligendo proximo, tam aperte, quam est odium proximi: quis enim dubitat gravius esse proximum odio habere, quam ipsum diligere cum excessu? Ergo, etc.

Confirmatur. Blasphemia gravius est peccatum quantum ad speciem intrinsecam, quam amor inordinatus, quo Adam dilexit Evam, et quam ex esu fructus prohibiti: siquidem illa est contra praeceptum legis naturae et primae tabulae, quo praecipitur Deus amandus et honorandus: hoc vero est tantum contra praeceptum positivum obedientiae et dilectionis proximi: ergo sequitur peccatum Adae minus grave fuisse, quam plurima peccata posterorum; meritoque infert Doctor ibidem, quod si Adam damnatus fuisset propter illa peccata, minorem poenam luisset, quam plures damnati.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor quadruplici ratione. Primo, minus est peccatum remissibile, quam irremissibile: sed peccatum illud fuit remissibile, ut supra probatum est: multa autem peccata sunt irremissibilia: ergo, etc. Secundo, gravius est peccatum, quod nullo modo est excusabile, quam quod aliquam habet excusationem: sed peccatum Parentum primorum aliquam habet excusationem, in hoc quod factum est ad alienam instigationem: peccatum autem in Spiritum sanctum colorem excusationis non habet: ergo peccatum illud non fuit gravissimum peccatum. Tertio, tanto gravius est peccatum, quanto ex maiori libidine procedit: sed in primis Parentibus regnavit minima libido, et voluntatis improbitas, cum eorum natura esset munda et sana: ergo videtur, quod illa transgressio ex inobedientia non fuerit maxima. Quarto, gravius est peccatum, quod est contra naturam, et rationem, et institutionem divinam, quam quod solum est contra divinum mandatum: sed peccatum primorum Parentum, quod ex illa tentatione secutum est, nec fuit omnino contra naturam, nec contra rationem, sed solum contra divinam institutionem: nam nec natura, nec ratio per se dictabat de illo ligno non esse edendum. Multa autem sunt peccata, quae sunt contra naturam, et rationem, et institutionem divinam, quae nos appellamus peccata contra naturam: ergo non videtur, quod illa primorum Parentum transgressio omnium peccatorum fuit maxima.

Probatur secunda pars, nempe quod illud primorum Parentum peccatum gravissimum fuerit ratione laesionis, et damni, ex eo sequentis: maior enim laesio, inquit Seraphicus Doctor, attendi potest, vel intensive, vel extensive. Intensive loquendo peccatum Adae non fuit equidem maximae laesionis; quia non depravarit voluntatem suam, sicut multa peccata depravant. Extensive vero loquendo, peccatum illud maxime laesionis fuit, quia nullum peccatum est, quod tot personis nocuerit, et in tot pertranseat sicut illud peccatum, quod perpetratum fuit: ex tentatione primaria enim damnum illud non fuit solum ipsis peccantibus proprium, sed etiam commune universo generi humano: illi enim primi Parentes suo casu, et ruina omnes posteros suos, quotquot deinceps fuerunt, futurique sunt, in peccati et mortis exitium pertraxerunt. Quapropter S. Paulus maximum hoc damnum ponderans cap. 5. ad Romanos, ait: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors: et ita in homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Gravissimum itaque fuit illud peccatum, si penses damnum ex eo consecutum, idest iacturam tantorum bonorum numquam deinceps recuperandorum, et tot, tantorumque malorum necessitatem, quam peccatum illud in universum genus humanum induxit.

Aggravat etiam peccatum Adami, quod sapientia, et gratia Dei excelleret, nullamque haberet ad malum proclivitatem: quamobrem tanto fuit maior eius in peccando iniquitas, quanto maior erat in eo non peccandi facilitas: unde S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15. Si quis damnationem Adami, vel nimiam, vel iniustam putat, metiri profecto nescit quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Quod utique eleganter declarat ex contrario, scilicet ex comparatione obedientiae Christi Domini; Sicut, inquit, obedientia Christi eo praeclabilior fuit, quia factus est obediens usque ad mortem: ita inobedientia primi hominis fuit detestabilior, quia factus est inobediens usque ad mortem. Tum enim magna est inobedientiae poena proposita, et res a Creatore facilis imperata: quisnam satis explicet quantum malum sit non obedire in re facili, et tanto potestatis imperio, et tanto terrenti supplicio?

Accedit etiam ad gravitatem peccati utriusque primi parentis, quod mulier primum, deinde maritus contra Deum insurrexerint. Vere enim se contra Deum extulerunt, cum honore sibi divinitus collato, tanta praestantia non contenti, plus optarunt scire quam fas erat, ut Deo pares forent. Ibi etiam se prodit monstruosa ingratitudo: ad similitudinem Dei facti erant, hoc parum videtur nisi accedat aequalitas. Iam non est quod in extenuando Adae et uxoris peccato, frustra non minus quam praepostere laborent sinistri et pravi homines. Neque enim leve delictum, sed detestabile scelus est apostasia, qua se homo Conditoris sui imperio subducit, imo eum reiicit et abnegat. Adde quod non simplex apostasia fuit, sed cum atrocibus in Deum ipsum contumeliis et probris coniuncta. Deum mendacii accusat Satan, et invidiae et malignitatis: tam foedae et execrandae calumniae subscribunt. Tandem contempto Dei mandato, non modo suae indulgent libidini, sed diabolo se mancipant. Si quis brevius malit, infidelitas ambitioni ianuam aperuit. Ambitio vero contumaciae fuit mater, ut homines abiecto Dei metu, iugum excuterent. Hac ratione docet S. Paulus, inobedientia Adae peccatum intrasse mundum. Inde tamen non sequitur illud fuisse peccatorum omnium gravissimum.

Obicies 1. Ideo peccatum est grave, quia bonum adimit: ergo quod praestantius bonum adimit, gravius est: sed peccatum Adae maius bonum ademit quam ullum aliud; dum ademit iustitiam originalem a se, et posteris: ergo est maximum peccatum.

Distinguo primum consequens Doctor: quod magis adimit de bono ex natura sua intrinseca, concedit consequentiam: quod magis adimit de bono demeritorie, negat consequentiam: et similiter distinguit subsumptum: peccatum Adae ademit iustitiam originalem ex natura sua intrinseca, negat: demeritorie, concedit; et negat secundam consequentiam. Itaque gravitas peccati desumenda ex bono, quod per illud adimitur, non debet attendi quomodocumque, quia de facto omnia peccata mortalia auferunt gratiam habitualem, et ius ad beatitudinem; adeoque hac ratione peccata essent aequalia: sed considerari debent illa bona, quae per peccatum adimuntur secundum specialem incompatibilitatem, quam habent cum ipsis peccatis, v. g. quia odium Dei habet ex sua ratione particulari incompossibilitatem cum amore Dei; non vero cum amore creaturae, nec cum amore temperantiae, et quia intemperantia ex sua ratione particulari habet incompossibilitatem cum amore temperantiae: hinc gravitas odii, et intemperantiae desumi debet ex his bonis, quibus ex particulari sua ratione opponuntur: et hoc supposito, quandoquidem maius bonum sit amor Dei, quam amor temperantiae, propterea maioris gravitatis censeri debet odium Dei, quam intemperantia.

Obicies 2. Poena correspondet culpae: sed peccato Adae maxima poena fuit inflicta; nimirum mors sua, et posterorum: ergo erat maximum.

Distinguo maiorem idem Doctor: ita ut non infligatur poena maior, quam possit merito infligi pro culpa, concedit; ita non possit aliquando fieri, ut maior infligatur pro peccato non maiori, negat maiorem: et concessa minore, neganda est consequentia. Solum ergo potest colligi gravitas peccati ob gravitatem poenae, quando tanta poena infligitur ob unum peccatum, quanta non posset iuste infligi ob alterum peccatum: non fuit autem tanta poena inflicta ob peccatum Adae, quanta non posset infligi propter aliqua peccata, quae et ipsemet committere posset, et alii etiam homines. Seu, ut loquitur Doctor, peccatum illud est maius, cui debetur maior poena: dummodo illa poena sit formaliter punitio illius culpae: sic autem peccato Adae non debebatur maxima poena. Imo si ipse damnatus fuisset pro illo peccato, non fuisset ita graviter punitus pro isto peccato, sicut multi alii. Et cum dicas, quod mors infligebatur sibi pro illo pec-cato, qua est maxima poena; dico quod non dicebatur immortalis ante culpam per aliqua intrinseca, quae postea fuissent corrupta per peccatum: sed per gratuita sibi collata. Videmus autem aliquando, quod ex parva culpa subtrahuntur maxima beneficia, licet pro illa non infligatur maxima poena, imo modica.

Conclusio secunda. — Peccatum Evae secundum speciem intrinsecam gravius fuit peccato Adami: secundum autem quasdam circumstantias, gravius fuit peccatum Adami quam peccatum Evae.

Haec est communis quoad utramque partem contra Caietanum supra, et Bellarminum, lib. 3. De amissione gratiae. Primam partem sua sententia firmat S. Chrysostomus Epist. 3. ad Olympiadem, in qua ait: Et quidem usque adeo gravius est, scilicet Evae peccatum, ut collatum cum Adami peccato, ne peccatum quidem existimetur, quia vir non est seductus, sed mulier, quae in fraudem impulsa fuit, a Dei legem violavit(?), et sibi ac marito venenatum poculum temperavit.

Probat hanc veritatem Doctor Subtilis in 2. dist. 21. qu. 1. n. 1. quia Eva peccarit appetendo aequalitatem aliquam cum Deo in scientia boni et mali: sic autem non peccavit Adam: sed gravius erat peccatum tantae ambitionis, quam peccatum effectus inordinati, quo amavit Adam uxorem. Deinde Eva induxit virum ad peccandum, quod etiam certe gravissimum erat peccatum, quod non fuit commissum ab Adamo, nec aliquod aequivalens: ergo gravius peccavit Eva. Quod si etiam Adamus ambiret aequalitatem illam cum Deo, sicut Eva fecit, adhuc ratione scandali huius ab Eva commissi deberet dici simpliciter gravius peccasse, quam Adam. Nam, ut ait S. Ambrosius libro De Paradiso, c. 21. Mulieris, inquit, prior error initus est: vir enim mulieri, non mulieri vir auctor fuit erroris. Unde et Paulus ait: Adam non est deceptus, mulier autem decepta in praevaricatione fuit.

Qualiter vero Eva maritum suum convenerit, et ad esum fructus vetiti sollicitaverit, perbelle explicat Alcimus Avitus, Poemate 2.

Ignarus facti diversa parte revertens Adam, diffusi totus per gramina campi Coniugis amplexus atque oscula casta petebat. Occurrit mulier, cui tunc audacia primum Flabat femineos animosa in corda furores, Et sic orsa loqui, gemesum namque timebat Asservans misero pomum exitiale marito: Sume cibum dulcis vitali ex germine coniux, Quod similem Summo faciet te forte tonanti Numinibusque parem. Non hoc tibi esca donum Sed iam docta fero. Primus mea viscera gustus Attigit, audaci dissolvens pacta periclo. Crede libens, mentem scelus est dubitasse virilem. Quod mulier potui praecedere forte timebas? Saltem consequere, atque animos attolle iacentes. Lumina cur flectis? cur prospera vota moraris? Venturoque diu tempus furaris honori? Haec effata dabat victurae fercula mortis, Intereunte anima lethum dum crimina pascunt. Accipit infelix malesuadae verba susurri Inflexosque retro deiecit ad ultima sensus. Non illum trepidi concussit cura pavoris, Nec quantum gustu cunctata est femina primo, Sed sequitur velox, miseraeque ex coniugis ore Constanter rapit inconstans letale venenum.

Secundam partem probat Doctor ibidem, nempe quod peccatum Adami, secundum quasdam circumstantias, gravius fuit peccato Evae: peccatum enim, inquit, potest aggravari ex circumstantia accidentali, propter excellentiam personae, et dignitatem, quae ex hoc magis debet praecavere peccatum. Item propter fortitudinem, et possibilitatem resistendi. Ideo dicit Magister in littera, quod quia Adam exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat, quanto leviori impulsu erat prostratus. Tentatio enim carnis difficilius vincitur: quia de nostro contra nos roboratur: quia igitur Adam fuit circumspectior, et nobilior, et fortior ad resistendum, ideo per accidens suum peccatum fuit maius. Denique tradita fuit Adae iustitia originalis tamquam digniori, et circumspectiori, et fortiori, ita quod si eam perderet, pro se, et tota sua posteritate perderet. Non sic autem fuit tradita mulieri, ideo Adae peccatum accidentaliter fuit gravius peccato Evae: formaliter tamen per se modo, et praecise in se peccatum Evae fuit gravius.

Hoc ipsum probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. qu. 3.

Percatum, inquit, potest dici gravius altero tribus modis: videlicet ingratitudine, libidine, et consequenti corruptione. Si igitur loquamur de maiori gravitate quantum ad ingratitudinem, gravius peccavit vir, quam mulier: pro eo quod abundantiora dona suscepit; et idem cum beneficiorum oblitus, benefactorum suum contempsit, et offendit. magis ingratus fuit, et in sui ingratitudine maiori culpabilior extitit.

Si autem loquamur de maioritate quantum ad libidinem, sic amplius peccavit mulier quam vir; pro eo quod magis improba voluntate peccavit, dum concupivit Deo assimilari, et ardentius appetiit. dum credidit hoc se obtinere posse, quod diabolus ei suggessit; et idem propter voluntatem magis improbam mulier peccavit ex maiori libidine. et quantum ad hoc culpabilior viro fuit. — Si autem loquamur de maioritate culpae quantum ad corruptionem sequentem, distinguendum est; quia aliquid potest dici corrumpere dupliciter: aut per modum causae, aut per modum occasionis. Si per modum causae, quia peccatum viri fuit causa transsusionis peccati in posteros, et ita corrupit se, et alios, maior consecuta est ex peccato viri corruptio, et quantum ad hoc. culpa viri dicitur fuisse gravior: si vero per modum occasionis, quia peccatum mulieris fuit occasio peccati viri, et ita per consequens omnium aliorum, hoc modo mulier potest dici ceteros corrupisse, non solum posteros, sed etiam virum suum. Unde non solum peccavit in se, sed etiam in proximum; et quantum ad hoc dici potest in muliere gravius fuisse peccatum.

Per hanc distinctionem responderi potest ad rationes, quae ad utramque partem adducuntur, pro eo quod secundum diversa membra huius distinctionis procedunt. — Aliter posset dici, et quasi in idem cedit, quod peccatum potest dici gravius altero, aut pensatis conditionibus ex parte peccantis, aut ex parte peccati. Si pensemus gravitatem ex parte peccantis, gravius peccasse dicitur vir, quam mulier. tum propter donorum praecellentiam. tum propter status praesidentiam: quia mulieri quodammodo praelatus erat. Si autem pensentur conditiones ex parte peccati, gravius peccavit mulier, quam vir, tum propter impietatem in Deum; tum propter iniquitatem in proximum: Deum enim sua ambitione inhonoravit, et proximum suggestionis suae deiecit.