Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Tria maxime in Quaestione praesenti veniunt determinanda: Primum quidem, an rationalis anima sit substantia omnino spiritualis, et materia expers: Secundum, an sit incorruptibilis, et immortalis: Tertium, an sit ex traduce, hoc est, an sicut humanum corpus ex decisa a parentum corpore particula formatur, sic etiam anima filii ex parentis animae continua propagatione in posteros traducatur.

Notandum 1. Non solum a Gentilibus Philosophis erratum fuisse circa designandam animae substantiam, quam omnes, ut mox dictum est, corporeum quid affirmabant; sed etiam a nonnullis Christianae veritatis propugnatoribus. Imprimis namque Tertullianus lib. De anima cap. 5. ad 11. probat animam rationalem corpoream esse, aut saltem corpore generis sui supervestiri. Quum, inquit cap. 8. animae corpus adserimus propriae qualitatis, et sui generis: iam haec conditio proprietatis de caeteris accidentibus corpulenta praedicavit, ut non solum haec esse qua corpus ostendamus, sed et ipsa sui generis pro-corporis proprietate, ut etsi non adsint, hoc esse proprietatis non adesse corpori animae quoque corporibus, et caeteris adsint. Quamquam enim animam incorpoream explicari posse censeat S. Augustinus lib. 10. De Genesi ad litteram duobus ultimis capitulis, ubi ait: Tertullianus, quia corporem esse animam credidit, non ob aliud nisi quod eam incorpoream cogitare non potuit: et ideo timuit ne nihil esset si corpus non esset: qui sane, quamquam acutus est, interdum contra opinionem suam circa veritate superatur; tamen nihilominus revera censuit Tertullianus animam esse vere corpoream, et materia, licet subtiliori, obductam: quod utique probat, non solum variis Scripturae textibus, necnon philosophicis rationibus infra proponendis et dissolvendis; sed etiam revelatione quadam prophetica quam ita exponit cap. 9. Est hodie soror apud nos revelatuum charismata sortita, quas in Ecclesia inter Dominica solemnia per extasim in spiritu patitur: conversatur cum Angelis, aliquando etiam cum Domino; et videt, et audit sacramenta, et quorumdam corda dinoscit, et medicinas desiderantibus submittit. Iam vero prout Scripturae leguntur, aut Psalmi canuntur, aut allocutiones proferuntur, aut petitiones deleguntur: ita inde materiae visionibus subministrantur. Forte nescio quid de Anima disserueramus, cum ea Soror in spiritu esset. Post transacta solemnia dimissa plebe, quae usu solet nobis renuntiare quae viderit; nam et diligentissime digeruntur, ut etiam probentur: Inter cetera, inquit, ostensa est mihi Anima corporaliter, et spiritus videbatur; sed non inanis, et vacua qualitatis, immo quae etiam teneri re-promitteret tenera, et lucida, et aërei coloris, et forma per omnia humana: Haec visio est: Deus testis, et Apostolus charismatum in Ecclesia futurorum idoneus sponsor, etc. Videtur itaque Tertullianus ad id absurditatis de anima aërei et lucidi coloris, fuisse seductus per falsas quasdam revelationes cuiusdam Montanisticae foeminae, non quidem Priscillae, aut Maximillae, quae iam dudum antea suspendio perierant: sed cuiusdam earum Discipulae a daemone deceptae.

Notandum 2. Variam fuisse de anima rationalis incorruptione et immortalitate apud veteres Philosophos sententiam; plurimi namque illam omnino cum Epicureis, et Atheis mortalem dixerunt, quibus adnumerandi sunt omnes qui eam compositam, dissolubilem, et divisibilem affirmarunt: Si enim structilis, idest composita, inquit Tertullianus cap. 11. eiusdem libri De Anima, et dissolubilis: si dissolubilis, iam non immortalis... Nam et dividi, dissolvi est, et dissolvi mori est. Dividitur autem in partes, nunc in duas a Platone, nunc in tres a Zenone, nunc in quinque, et in sex a Galeno, et in septem a Sorano, etiam in octo apud Chrysippum, etiam in novem praeter Apollophanem, sed et in decem apud quosdam Stoicorum. Quid autem Aristoteles hic senserit, est satis ambiguum, quia varia, et implicata loquitur: attamen lib. 2. De ortu animalium, cap. 3. aperte dicit, solam mentem foris subintrare corpus, et solam quid divinam esse: ea quae ipsius operationi corporalis operatio non communicet. Cum autem animas caeteras doceat in materia vi seminis ingigni, eo quod omnis earum operatio a corpore pendeat, colligit animam humanam vi seminis non nasci, sed foris venire, ea quod a corpore non pendeat; adeoque sentire videtur illam esse incorpoream, et immaterialem.

Notandum 3. Ex Seraphico Doctore lib. 2. d. 18. q. 2. a. 2. 3., quantum ad animae formationem tres potissimum esse sententias: quidam enim Philosophi dixerunt eam formari ab Intelligentia; ita quod sicut corpus caeleste concurrit ad productionem humani corporis; sic Intelligentia ad productionem animae: qualiter sensisse videtur auctor libri De Causis, Propositione 11. et 16. Secunda sententia fuit, quod animarum productio fiat per traductionem, ita quod anima traducatur ex anima, sicut caro ex carne: et sicut ab una candela accenduntur multae, sic ab una anima per sui communicationem absque diminutione vivificantur multa corpora... Circa quod ad mortem usque dubius haesit S. Augustinus, ut apparebit in Concl. 3. — Tertia sententia est quod animae non seminentur, sed formatis corporibus a Deo creentur, ita quod creando infundantur, et infundendo producantur.

Conclusio prima. — Anima rationalis revera spiritualis est secundum substantiam, et omnino omnis corporis, et materiae expers.

Haec est de fide. Probatur 1. Ex Eccles. 12. Revertatur pulvis in terram suam, et spiritus ad Deum. 1. Corinth. cap. 2. Quis hominum scit quae sint hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Idque sub anathemate sancitum est in Concilio Lateranensi, sub Innocentio III. ubi definitur, Animam ex qua homo constituitur, esse spiritualem. Item in sexta Synodo Constantinopolitana, Actione 11. decernitur, Verbum divinum assumpsisse carnem, et animam rationalem incorpoream.

Haec itaque propositio de fide est, quam omnes pene sancti Patres, praesertim S. Augustinus lib. De Civitate Dei, cap. 9. et lib. De Genesi, cap. 21. et sequentibus, ubi refellit errorem praedictum Tertulliani. Spiritualitas autem animae pluribus rationibus suadetur. Primo quidem: operari sequitur esse: sed anima operationes spirituales elicit: ergo spiritualis est. Maior constat: operatio enim dependet a substantia, et entitate rei operantis: ergo si entitas materialis sit, materiales pariter erunt operationes; ac proinde ubi spirituales operationes sunt, ibi est pariter substantia spiritualis. Probatur minor: quod fertur in obiectum ab omni materiae concretione praecisum, et liberum, est quoque immateriale ac spirituale: sed operationes animae nostrae sunt eiusmodi: ergo, etc. Probat minorem Doctor in 1. dist. 13. qu. 2. n. 10: Intellectus noster res abstractissimas a materia in Metaphysica contemplatur, singularia, et universalia; negativa, et positiva; possibilia, et impossibilia; existentia, et non existentia; sensibilia, et insensibilia; materialia, et spiritualia attingit: ergo per operationem, et facultatem spiritualem; nulla enim facultas corporea obiecta spiritualia percipit. — Hanc rationem sic expendit, et confirmat Cassiodorus lib. De anima, cap. 1. Quamvis, inquit, anima ipsius corporis mole praegravetur, tamen operationes rerum sollicite curiositate perpendit, caelestia profunde cogitat, naturalia subtili indagatione vestigat, et de ipso quoque Conditore suo aliquid nosse desiderat. Quod si esset corporalis, cogitationibus suis spiritualia non cerneret utique, nec videret. Cesset ergo de eius corporalitate suspicio: quando et definitionem corporis a se omnibus modis reddit alienam, et tales causas exquirit ad quas solus sublimis spiritus pervenire contendit. Hine est quod et Scripturis sonetis iustissime commonetur omnia mundi istius visibilia contemnere, quia ipsa incorporea est: ut merito ad spiritualia tendat, quibus se similem cognoscit esse formatam. — Confirmatur ex auctore libri De Spiritu et anima apud sanctum Augustinum tom. 3. qui ait: Animus invisibilis est, neque enim aliter invisibilia cernere valebit. Visibilia per corpus videt, invisibilia per se: et in se se videt, quod in visibilem se videt, videtur tamen in corpore per corpus, sicut sensus in littera manet, et per litteram videtur. Animus corporis dominator, rector, et habitator videt scipsum per semetipsum. Non quaerit auxilium corporalium oculorum, imo vero ab omnibus corporeis sensibus tamquam impedientibus, et perstrepentibus abstrahit se ad se, ut videat se in se, ut noverit se a se, et cum vult Deum cognoscere, elevat se super se mentis acie. Non enim aliquid tale est Deus, qualis est animus; non tamen videri nisi animo potest, nec ita videri ut animus potest. Incommutabilis siquidem est veritas sine defectu substantiae; non talis est animus: sed deficit et proficit, nocit et ignorat, meminit et obliquisceitur: modo vult, modo non vult, diffusus cogitationibus atque consiliis huc atque illuc vagatur, etc. — Hanc ipsam veritatem urget cap. 19. Invisibilis, inquit, et incorporea est anima: si enim visibilis esset, corporea esset; et si corporea esset, partibilis esset, et partes haberet, neque tota simul in uno loco esse posset. Nullum enim corpus, aut simul tangi totum potest, aut simul tangere totum potest. Anima vero in quibuscumque suis motibus, vel activus tota simul adest, tota videt, et tota visorum meminit: tota audit, et tota sonorum reminiscitur: tota odorat, et tota odores recolit: tota per linguum, et palatum sapores sentit, et discernit: tota tangit, et dura et mollia: tota simul approbat, vel improbat: calida vero, vel frigida summo tantum digito tota discernit.

Tota est visus, tota est auditus, tota meminit: et cum tota meminit, tota est memoria: cum tota vult, tota est voluntas: cum tota cogitat, tota est cogitatio; cum tota diligit, tota est dilectio. Ergo non est corporea; siquidem corpus est divisibile in partes, nec per unam potentiam tam diversa potest operari. — Idipsum confirmat sanctus Augustinus Epist. 27. ad S. Hieronymum, ubi ait: Porro si corpus non est nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudine, altitudine ita sistitur, vel movetur, ut maiore sui parte maiorem locum occupet, et minori breviorem, minusque sit in parte quam in toto: non est corpus anima: per totum quippe corpus, quod animat, non locali diffusione, sed quadam vitali intensione porrigitur: nam per omnes eius particulas tota simul adest, nec minor in minoribus, et in maioribus maior: sed alicubi intensius, alicubi remissius, et in omnibus tota, et in singulis tota est: neque enim aliter, quod in corpore etiam non toto sentit, tamen tota sentit..... Proinde, et in omnibus simul, et in singulis particulis corporis sui tota simul esse non posset, si per illas ita diffunderetur, ut videmus corpora diffusa per spatium locorum minoribus suis partibus minora occupare, et amplioribus ampliora: quapropter si anima corpus esse dicenda est, non esset corpus quale terrenum est, nec quale humidum aut aëreum, aut aethereum, omnia quippe illa maiora sunt in maioribus locis, et minora in minoribus, et nihil eorum in aliqua sua parte totum adest: sed ut sunt partes locorum, ita occupantur partibus corporum. Quanquam autem hic aperte non pronuntiet animam esse omnino materiae expertem; idipsum tamen alibi distincte exprimit, maxime vero in Tractatu ad Psal. 145. Semper nam corpus, ait quia corpus est, infra animum est, et quaeris anima cuius excellentissimo corpore excellentior invenitur. Rursus in eodem Tractatu: Natura, inquit, animae praestantior est, quam natura corporis: excellit multum, res spiritualis est, res incorporea est: vicina est substantiae Dei. Idem docet et in libro duodecimo De Genesi ad litteram, cap. 32. et 33. et in libro 8. De Civit. Dei, cap. 16.

Obicies. 1. Ex Scriptura sacra suadetur animam esse corpoream: ergo talis aestimanda. Probat antecedens Tertullianus libro De anima, cap. 1. Corporalitas animae, inquit, in ipso Paradiso relucet; dolet enim apud inferos anima cuiusdam, et punitur in flamma, et cruciatur in lingua, et de digito animae felicioris implorat solatium rooris. Imaginem existimas exitum illum pauperis fretantis, et divitis moerentis! At quid illic Lazari nomen si non in veritate res est? sed et si imago credenda est, testimonium erit veritatis: si namque non haberet anima corpus, non caperet imago animae imaginem corporis, nec mentiretur de corporalibus membris Scriptura; si non erant. Concludit: Igitur si quid tormenti, sive solatii anima percepit in carcere, seu diversorio inferum in igne, vel in sinu Abrahae, probata erit corporalitas animae: Incorporalitas enim nihil patitur, non habens per quod pati possit: aut si habet hoc erit corpus, in quantum enim omne corporale passibile est: in tantum quod passibile est, corporale est.

Respondeo 1. Dici posse cum sancto Augustino, ideo Tertullianum animam corpoream credidisse, quod eam incorpoream cogitare non potuit; et ideo timuit ne nihil esset si corpus non esset: ait namque ipsemet Tertullianus ibidem: Nihil enim si non corpus... Simili ratione explicari possunt haec S. Hilarii verba, Comment. in cap. 5. S. Matthaei: Nihil est quod in sua substantia et creatione corporeum sit, et omnium sive in caelo, sive in terra, sive visibilium, sive invisibilium elementa formata sunt. Nam et animarum speries, sive obtinentium corpora, sive corporibus exulantium, corpoream tamen naturae suae substantiam sortiuntur: quia omne quod creatum est in aliquo sit necesse est. Etiam sic, vel aliter restringendum, quod Ioannes episcopus Thessalonicensis ait, synodo Nicaena II. initio actionis V. de Angelis et archangelis et eorum potestatibus, quibus et nostras animas adiungo, ipsa catholica Ecclesia hic sentit, esse quidem intelligibiles, sed non omnino corporis expertes, rerum tenui corpore praeditas, aerem, aut ignem, etc. Postea vero vel angelos, vel daemones, vel animas diceret incorporeas. Nec ea Ioannis verba ab aliis reiiciuntur qui Synodo interfuerant. Haec, inquam, eodem sensu accipienda sunt quo praefata Tertulliani verba, nimirum ut corporeum dicatur id quod solidam habet entitatem, non vero fictitiam aut chimaericam, ut plenius iam diximus agendo de immaterialitate Dei, nec contrarium evinci potest ex verbis S. Lucae ibi quae Tertullianus producit; inde enim concludere non licet animam esse corpoream, ut late deducit S. Augustinus lib. 1. De anima et eius origine, ad Vincentium Victorem, qui in eadem qua Tertullianus errore iacebat. Probat idipsum Claudianus lib. 3. De statu animae, cap. 3. contra Faustum, asserens pariter membra haec animae non corporaliter, sed spiritualiter et metaphorice esse interpretanda; ita quod Christus Dominus iis parabolae involucris poenarum interni acerbitatem delineare voluerit.

Dices 2. Ex eadem Tertulliano ibidem cap. 5. corporalium, et incorporalium passiones inter se non communicant: Sed anima compatitur corpori, cui laeso ictibus, vulneribus, ulceribus condolescet: et corpus animae, cui afflictus cura, angore, amore, horrescit per detrimentum sui vigoris, cuius pudorem et pavorem rubore atque pallore testatur. Igitur anima est corpus ex corporalium passione communione. — Distinguo maiorem: res spirituales non communicant in passionibus cum rebus corporeis, secundum entitatem et effectum, concedo; secundum coniunctionem et affectum, nego: cum enim res incorporeae rebus corporeis tamquam forma informantes uniuntur, ut aliquid unum efficiant, sicut anima rationalis unitur corpori cum quo hominem integrat, et constituit, necessum est, quod fiat mutua passionum communicatio, ita quod corpore dolento anima tristetur; non quidem per acceptionem corporei doloris, sed per affectum quo suum corpus prosequitur, tamquam suam compartern, suumque nativum domicilium. — Fateor tamen vix Tertullianum excusari posse ab errore eorum qui existimant animam constare tenuissimo corpore, ratione cuius visibilis sit saltem in extasi. Huiusmodi exempla producit idem Tertullianus, lib. De anima; at haec illius sententia inter eas reputanda est quae ab Ecclesia reprobantur.

Conclusio secunda. — Anima rationalis revera est immortalis et incorruptibilis.

Haec est de fide. Probatur innumeris Scripturae sacrae textibus, tum ex Veteri, tum ex Novo Testamento deducendis. Maxime vero ex illo Sapientiae 3. Iustorum animae in manu Dei sunt, et merces eorum apud Altissimum, et non tanget illos tormentum mortis: visi sunt oculis insipientium mori; illi autem sunt in pace. Et si coram hominibus tormenta positi sunt, spes illorum immortalitate plena est. Insipientes vocat eos, qui putant animas cum corporibus simul mori, atque dissolvi. Hinc ibidem cap. 5. inducit eos insipientes nimium seram in inferis poenitentiam agentes, et prae angustia spiritus gementes ad intuitum felicis animarum sortis, in haec verba erumpentes: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, et finem illorum sine honore: ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter Sanctos sors illorum est: ex quibus miram, et certissimam hanc inferunt consequentiam; Ergo erravimus a via veritatis et iustitiae, lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis. Quid ad animarum immortalitatem astruendam apertius? quid ad nebulonum caecitatem et impudentiam redarguendam efficacius? — Faceremus nunquam si hic exscribere contenderem omnes auctoritates et sententias quae in Novo Testamento nostrarum animarum immortalitatem astruunt: nulla enim in eo occurrit legenda pagina, qua de premiis vel de suppliciis vitae aeternae, de mercede vel de poena improbis post obitum repromissa sermonem non faciat. Unicum solum profero, illud nempe Christi Domini oraculum, Matth. 10. quo suaviter nos blandiendo consolatur, et monet corporis interitum non esse timendum; Nolite, inquit, timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. Quasi diceret, ait S. Hieronymus: Nolite timere maledictum corporalis mortis, quod temporaliter solvitur. Timete maledictum spiritualis mortis, per quod anima in aeternum cum suo corpore cruciatur. Non potest homo occidere animam tuam; usque ad corpus venit: tu noli servire in animam tuam: praesentia animae tuae rapitur: praesentem potest eiicere, non autem interficere animam tuam.

Missas facio omnium sanctorum Patrum hac de re sententias, qui omnes una cum S. Clemente lib. 6. Constitut. Apost., cap. 11. in has voces erumpunt: Nos animam incorpoream, et immortalem firmamus, neque interire eam sicut corpora, sed perpetuo munere ut rationis participem, et libertate praeditam. Hic non refero veterum Philosophorum hac de re placita: constat enim sapientiores ex eis animarum immortalitatem fuisse professos, ut colligitur apud Ciceronem lib. De Amicitia: Plus, inquit, apud me antiquorum valet auctoritas, vel maiorum Nostrorum. qui mortuis tam religiosa iura tribuerunt, quod non fecissent si iudicassent animam simul cum corpore interire.

Hoc ipsum suadetur ratione Physica, et Morali; quarum prima deducitur ex animae spiritualitate. Omne ens spirituale est immortale et incorruptibile: sed anima est spiritualis, ut probatum est in praecedenti Conclusione: ergo, etc. Maior, in qua posset esse difficultas, probatur: Primo, quia materia dicitur principium corruptionis: sed quod est spirituale non involvit materiam: ergo nec corruptionis principium. Secundo, quia ens spirituale si corrumpi posset, vel a se, vel a nullo, vel ab alio. Non a nullo, quia ens reale non corrumpitur nisi per id quod reale est, a nihilo enim nihil fit. Non etiam a se, quia nihil appetit sui desinentiam, imo perennem sui conservationem naturali stimulante desiderio omnia cupiunt. Si ab alio, vel corrumpitur ab alio inferioris virtutis, vel aequalis, vel superioris. Non primum, quia inferius in virtute non potest praestantius in virtute corrumpere, alioquin aqua guttula torneam ardentem extinguere, et scintilla totum Oceanum calefacere et adurere posset. Non etiam secundum. quod enim aliud corrumpit, virtutem resistitivam illius superat, et in illud habet activitatis dominium: non enim par in parem potestatem habet, nec simile agit in simile. Non denique tertium, quia solus Deus superiorem animabus virtutem obtinet: Deus autem etsi possit, ex aequo tamen non debet animas rationales una cum corpore in nihilum amandare. — Ratio moralis deducitur ex providentia Dei. Lumine naturali constat Deum rebus cunctis providere; unde apud omnes etiam barbaras nationes extitit semper alicuius numinis cultus, observantia, ac religio: et velint nolint Athei, Deum esse, et res humanas curari fateantur necesse est, dum repentino in periculo urgente naturali instinctu Deum sibi propitium inclamant: sed multa esset Dei providentia si animae forent mortales. Probatur: ut digna, et aequa sit providentiae divinae dispensatio, debet probis praemia, et improbis poenas decernere: sed ita non fit hac in mortali vita; nam ut cum S. Chrysostomi Homil. 1. De Providentia verbis eloquar: Multi, inquit, mortali vita impii, qui prosperam saepius agunt vitam, divitiis affluent, sanitate gaudent: boni vero, et studiosi adversa patienter: ergo non videretur aequa distributio, nec digna Dei providentia, nisi alia esset vita, in qua improbi meritas poenas luant, iusti vero digna praemia perciperent: at si alia sit vita, in qua Deus bonis, et malis iusta retribuit, anima erit post corpus superstes, et immortalis.

Replicabunt, probos hac in vita praemiari, et improbos cruciari: Virtus enim, inquit Seneca, sibi ipsi praemium est: peccatum vero sibi supplicium, iuxta illud S. Augustini lib. 1. Confessionum, c. 12. Iussisti Domine, et ita est, ut sibi sit poena omnis peccator: ita quod ipsum peccatum sit poena peccati, ut subdit Doctor in 1. dist. 1. quaest. 2. n. 27. — Contra 1. Hoe posito, permittendi essent omnes homines, ut pro libito quilibet viveret, dimittondique scelerati, qui scelerе futuri miseriores quam cruciatibus et suppliciis, quod nullus etiam exiguo rationis admiserit. Secundo, damnandi essent tamquam insani, qui vel Patriae, vel Parentis, vel virtutis, vel ipsiusmet etiam Dei causa praeclaram mortem oppetierunt, si ultra praesentem virtutem nullum supersit ipsius praemium. Quid praconiis extollimus, et laudibus celebramus eos qui ad mortem usque huiusce vitae commodis, et voluptatibus fuere minus addicti, si nulla post mortem iis supersit speranda felicitas? Deus iniustus censeri poterit, si eos, qui pro tuenda religione, cultu, et gloria ipsius se tormentis, et ignominiosae morti obtulerint, post vitam nullis donet praemiis: et ipsorum occisores, bonorum usurpatores, rerum publicarum eversores, blasphemus, adulteros, homicidas, immunes, et de suis sceleribus gloriantes abire permitat? Hoc argumento utebatur S. Petrus, qui ut refert S. Clemens eius discipulus lib. 3. Recognitionum, testatur se ab eo haec verba saepius audivisse: Si Deus iustus est, anima rationalis est immortalis.

Obicies. 1. Ex Ecclesiast. cap. 3. Hominum, et iumentorum similis est interitus, et requies utriusque conditio: sed dum intereunt iumenta eorum animae pereunt: ergo, etc. — Respondeo, haec verba prolata fuisse in persona impiorum, qui ut pecudum instar, omnibus corporeis voluptatibus sese libentius ingurgitent, animam suam pronuntiant mortalem. Unde Sapientiae 2. sic habetur: Dixerunt impii apud se non recte cogitantes: Exiguum est, et cum taedio tempus vitae nostrae, et non est refrigerium in fine hominis: et non est qui agnitus sit reversus ab inferis, quia ex nihilo nati sumus; et post hunc erimus quasi non fuerimus: et paulo post subiecerunt: Venite ergo, fruamur bonis, quae sunt, etc.

Dices 2. Solus Deus dicitur immortalis, ad Timoth. 6. his verbis: Ipse est Rex regum, et Dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem: ergo anima rationalis immortalitate non gaudet.

Respondeo: duplicem distingui posse immortalitatem, quarum prima negat omnem virtutem corruptivam, tum ab extrinseco, tum ab intrinseco, et haec soli Deo competit, quia cum sit a se necessario existens, implicari ut ab aliquo possit annihilari. Secunda negat principium corruptionis ab intrinseco, puta materiam: sed corrumpi potest ab extrinseco, nimirum per divinam potentiam, quae cum omnia ex nihilo formaverit, eadem potest iterum in nihilum reducere. De priori immortalitate loquitur Apostolus, nos vero de posteriori. Eo sensu intelligendi sunt SS. Patres, qui dicunt animam, et Angelos immortales esse gratia, non natura. Sic S. Damascenus lib. 2. cap. 3. De Angelis: Immortalis est, inquit, Angelus, non natura, sed gratia, nam quidquid initium habuit, et desinere suapte natura potest. Et in Manichaeorum haeresi: Omne, inquit, quod habet principium, finem etiam habet suapte natura: et quod finem habet, habet et principium. Quare Angeli principium habent, finem etiam habent naturae suae, tametsi divina gratia rursus esse incipiunt, et instaurantur. — Idem pulchre exponit Sophronius Ierosolimitanus in Epistola quae est in actis Synodi sextae actione 11. ubi et discrimen inter sensibiles, et spirituales creaturas commode aperit sic: Deus, inquit, ea quidem, quae sub sensum cadunt, finiri voluit in tempore, intelligibilia vero, et invisibilia maiori quam illa honore voluit afficere. Itaque nullo pacto moriuntur, neque corrumpuntur, uti sensibilibus accidit, quae in fluxu posita sunt, et facile praetereunt. Neque tamen natura sunt immortalia, ut ad incorruptam substantiam transitum fecerunt; verum gratia is indulsit, quae a corruptione, et interitu illa vindicat. Sic hominum animae corruptionis expertes manent. Sic immortales praesecerant Angeli, non quod naturam vere incorruptam habeant, ut diximus, aut substantia proprie immortali constent: sed quod gratiam divinitus sortiti sunt, largitricem immortalitatis, et incorruptibilitatis conciliatricem. — Hinc mortale et immortale nomina trifariam apud sanctos Patres usurpantur, nam quod mutabile est, et alio, atque alio modo afficitur, id mortale dicitur, etsi nunquam occidat; Ipsa enim mutabilitas, inquit S. Augustinus 2. De Trinit., cap. 6. non inconvenienter mortalitas dicitur, secundum quam, et anima dicitur mori, non quia in corpus, vel in alteram aliquam substantiam mutatur, et vertitur: sed in ipsa sua substantia quidquid alio modo nune est, aut fuit secundum id quod desistit esse quod erat, mortalitate deprehenditur. Qua ratione illud solum dicitur immortale, quod est omnino immutabile. Secundo dicitur mortale, quod divina virtute potest in nihilum redigi; sic tam anima, quam Angeli diei possunt etiam mortales, quia cum fuerint a Deo ex nihilo creati, ita per eum in nihilum abire possunt. Tertio denique illud dicitur immortale, quod caret principio intrinseco corruptionis, et defectibilitatis; sicque tam Angeli, quam animae rationales cum sint omnino spirituales, etiam revera sunt immortales.

Dices 3. Ea anima cuius omnis operatio, et functio dependens est ab organo corporeo, non potest consistere separatim a corpore: atqui anima rationalis talis est: ergo non potest separata subsistere, adeoque una cum corpore perit. Maior est Aristotelis lib. 1. De Anima, cap. 1. textu 13. et ratione fit manifesta; cum enim esse sit propter operationem, in eo statu, in quo anima non potest habere operationem, non potest etiam habere esse: illud enim esse frustraneum esset, cum suo fine destitueretur, Deus autem, et natura nihil faciunt frustra. Minor vero probatur, nempe quod omnis functio animae rationalis pendat a corpore: Primo, quia constat nos non posse quidquam intelligere, nec de re intellecta iudicare, nisi simul eius quoddam simulacrum corporale animo fingamus, et imaginemur, adeo ut neque spiritualia, et divina aliter concipere possimus; unde Aristoteles lib. 3. De Anima, cap. 13. textu 39. cum mens contemplatur, inquit, necesse est simul phantasma aliquod contemplari. Secundo, quia experientia constat interceptis spirituum animalium meatibus, ut fit in syncope, et apoplexia, repente hominem omni rationis usu destitui, quod signum est rationis usum a spiritibus, et cerebri affectu pendere.

Respondeo cum Lessio lib. 2. De procidentia Numinis, num. 23. ad maiorem, dupliciter animam operationem pendere ab organo corporeo: primo per se, et immediate; secundo mediate, et per accidens. Si primo modo dependeat, concedo maiorem, nempe illam animam non posse separatam a corpore existere, quales sunt animae brutorum animalium. Si vero solum dependeat anima a corpore per accidens, nego maiorem, quia quod per accidens, et solum per aliud competit, potest falli. Operationes autem animae rationalis solum per accidens pendent a corpore, quod multis indiciis constat. Primo namque functio intellectus potissimum consistit in iudicando; atqui ad iudicandum phantasia, et simulacrum illud corporale nullo modo iuvat; sed potius impedit, et errandi occasionem prabet: unde intellectus phantasie conceptionem non debet sequi, neque secundum illius modum, et speciem iudicare; sed luce sua eam corrigere, ut ipsam veritatem possit attingere. Quod si tanta est vis intellectus, ut phantasiae rudittatem, et errata corrigat, et liquidam veritatem longe supra phantasiae captum positam assequatur; perspicuum est eum per se secundum suam substantiam a phantasia non pendere. Secundo, quia maxime desideramus intelligere spiritualia, quae sub phantasiam non cadunt. Tertio, quia ut dictum est in praecedenti Conclusione, plura cognoscimus a materia abstracta, puta Deum, naturas universales, etc.

Conclusio tertia. — ANIMA RATIONALIS NON PRODUCITUR PER PROPAGATIONEM; NEQUE FIT EX TRADUCE: sed IN ORGANIZATUM CORPUS A DEO CREANDO INFUNDITUR, ET INFUNDENDO CREATUR.

Haec est contra Apollinarem, et Tertullianum, qui in libro De Anima, cap. 27. affirmat animam filii ex parentis anima, sicut corpus ex corpore in generatione seminari, et produci.

Probatur primo auctoritate sanctorum Patrum, maxime Lactantii lib. De Opificio Dei, cap. 10. Illud yunque, inquit, venire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre, an potius ex matre, an vero ex utroque generetur: sed ego in meo iure ab ancipiti iudicio. Nihil nim ex his tribus certum est, quia neque ex utroque, neque ex alterutro seruntur omnino corporibus. Corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque: de minimis anima non potest, quia ex re tenui, et incomprehensibili nihil potest derivare. Itaque serendarum animarum ratio sola Deo subiacet. Etenim de mortalibus non potest quidquam nisi mortale generari. Nec putari debet pater, qui transfundit, aut inspirat de suo; (directe contra Tertull. paradoxon) nullo modo sensit, nec si sentiat quando aut quomodo id fiat animo comprehendit. Ex quo apparet non a parentibus dari animas, sed ab uno, eodemque patrie omnium Deo qui legem, rationemque nascendi constituit solus, si quidem solus efficit. — Quamquam autem hanc quaestionem explicatu difficillimam esse pronuntiet S. Augustinus pluribus locis, maxime vero Epist. 120. ad Honoratum, cap. 11. dicens: Quis audeat in hanc se temere praecipitare sententiam, cum ratio de adventu, vel exitu animae in tanto naturae profundo sic lateat, ut salius sit eam semper quaerere quamdiu in hac vita sumus, quam aliquando inventam praesumere? Quocirca haec de re edoceri cupiens consulit S. Hieronymum Epist. 28. ita eum interpellans: Doce quaeso quod doces, doce quod tenes, et die mihi si animae sigillatim in singulis nascentibus fiunt, ubi in parvulis perseverant, ut indigeant in sacramento Christi remissione percussi, peccantes in Adam, ex quo eorum est propagata peccati. Aut si non precant, qua iustitia creatura ita peccato obligantur alieno, cum ex Adam propagatis membris mortuibus inseruntur, ut ei, nisi per Ecclesiam subventum fuerit, damnatio consequatur, cum in eius potestate non sit, ut eis possit gratia baptismi subvenire. • • Et Epist. 29. ad eundem, Ideo, inquit, putari esse quaerendum, ne forte ex illis opinionibus incarnationis animae aliquam tenemus inconcussam, quae liberandam prorsus animam parvuli contradicat negans eum esse in isto malo. Hoc igitur firmissime retento, quod animula parvuli de reatu peccati liberanda est, nec alio modo liberanda, nisi gratia Dei per Iesum Christum, si possumus ipsius etiam mali causam et originem nosse, rationabilius non disputatoribus, sed litigatoribus, paratius instructiusne resistimus. Si autem possumus, non quia latet misericordiae principium, ideo pigrescere misericordiae debet officium. Idcircus eos tantem qui se ridentur scire quod nesciunt, hoc tutiores scimus, quod hanc ignorantiam nostram non ignoramus. Unde Epist. 157. quae est ad Optatum, circa finem, affirmat quaestionem de origine animarum sine fidei labe nesciri posse: quapropter initio eiusdem Epistolae alloquens ipsum Optatum, qui eum consuluerat, utrum scilicet animae, ut corporis propagatione nascantur, sintque ex illa una, quae primo homini creatae est: an Creator omnipotens, qui utique usque nunc operatur, sine ulla propagatione novas faciat singulis proprias: respondet: De qua re antequam aliquid admoneam, sinceritatem tuam scire volo in tam multis opusculis meis, numquam me fuisse ausum de haec quaestione definitam proferre sententiam, et impudenter referre in litteras ad alios informandos, quod apud me non fuerit explicatum. • Haesit autem, ut videtur, in isto dubio de origine animae ad mortem usque, tametsi enim ipsam immortalem ac spiritualem esse constantissime docuerit, nihilominus qualis esset eius origo et utrum a Deo solo creetur, an vero quemadmodum Adami posterorum corpora ex illius corpore seminantur, sic et animae ex eius anima fierent, sicut plures lucernae ex una sine ipsius luminis imminutione accenduntur, nihil certo statuere ac definire voluit. Qua in re praedecessores suos sequaces habuit alios SS. Doctores Gregorium Nyssenum, lib. 2. De Anima, cap. 11.: Encherium in Commentario ad cap. 2. Cantic.; Gregorium Magnum, lib. 7. epistolarum Epist. ad Secundinum ubi scribit: De origine animae inter SS. Patres quaestio non parum versata est: sed utrum ipsae simul cum corpore descendant, an certe singulis detur, incertum remansit, eamque in hac parte insolubilem fassi sunt esse quaestionem. Cuius rei haec est quaestio, nec valeat ab homine comprehendi: quia si cum Adam nascatur, substantia animae cum carne moritur; si vero cum carne non nascitur, cur in ea carne quae de Adam prolata est, obligata peccatis tenetur? Sed cum hoc sit incertum, illud incertum non est, quia nisi sacri Baptismatis gratia fuerit renatus homo, omnis anima originalis peccati vinculis est obstricta. Unde in praefata epistola ad Optatum, eundem admonens, ait: si inveneris quod te quaerere admonui, quod ipse mihi fateor non inveni, defende quantum potes, atque esse animarum infantium eiusmodi esse novitatem, ut nulla propagatione ducantur, et nobiscum quod inveneris fraterna dilectione communica. Si autem non inveneris quare, vel quomodo fiant animae infantium percutrices, et nihil in se ipsis habentes malitiae, a quo coguntur ex Adam trahere unde damnentur, cum eas credas non ex illa prima peccatrice propagatas, sed novas, atque insontes inculpati carne peccati, nec sit iam temere in aliam sententiam tua deflectatur assentio, ut eas ex illa una credas propagando traduci; ne forte alius invenire possit, quod ipse non possis, aut aliquando invenias quod nunc non potes. Nec et illi qui animas ex una propagari asserrunt, quam Deus primo homini dedit, atque ita eas ex parentibus trahi dicunt, si Tertulliani opinionem sequuntur, profecto eas non spiritus, sed corpora esse contendunt, et corpulentis seminibus exoriri. Quam quid peruersius dici potest? — Hinc lib. 1. De Anima et eius origine, cap. 19. permittit quidem ut sententiam de novarum in dies animarum creatione quisque pro libito tueatur, dummodo quatuor errores fidei contrarios caveat. Quicunque, inquit, volunt defendere, quod dicuntur animae novae nascentibus insufflari, non de parentibus trahi, aliquid illorum quatuor curent omnimodo, hoc est: ne dicant a Deo fieri animas peccatrices per aliud originale peccatum. Ne dicant parvulos qui sine Baptismo expirunt, pervenire posse ad vitam aeternam, regnumque caelorum, originali peccato per quodlibet aliud resoluto. Ne dicunt animae pereisse alicubi ante carnem, et hoc merito in carnem peccatricem fuisse detrussae. Ne dicant peccata quae in eis inventa non sunt, quin proscripte sunt, merito fuisse punita. Nihil ergo istorum quatuor dicentes, quoniam quodlibet eorum falsum atque impium est: inveniant auctoritatem Scripturarum de hac re certissima testimonia, et hanc sententiam suam non solum me non vetante, rerum etiam teste et gratius agente, defendant. Si autem non inveniunt certissimam de hac re auctoritatem divinorum Eloquentiae, et aliquid illorum quatuor per impossibile dicere compelluntur, cohibentur se, ne per ipsum etiam parvulorum animas non habere originale peccatum secundum pelagianam haeresim olim damnabilem, nuperrimeque damnatam, dicere compellantur. — Nihilominus iam communis est Theologorum sententia animam rationalem non produci ex traduce, sed a Deo creari, et in corpora organis expeditis instructa infundi. Quam veritatem

Probat noster Alensis qu. 60. membr. 3. art. 8. Primo quidem ex Hugone Victorino lib. 1. De Sacramentis, parte 1. cap. 30. idque ex lib. Exodi 12. Revertatur pulvis in terram, de qua sumptus est, et spiritus redeat ad Dominum, qui dedit illum: quibus, inquit, manifeste ostenditur, quod non spiritus de spiritu, sed caro de carne traducatur materialiter; quamvis enim nostra corpora immediate non formentur ex terra, non inconvenienter tamen de terra sumpta esse dicuntur: quoniam ex ea figuratum est primi hominis corpus, ex quo nostra corpora seminata sunt, et propagata.

Respondent aliqui apud S. Augustinum Epist. 157. circa medium: Corpus in terram, de qua factum est primum hominis corpus, et spiritus ad Deum, a quo facta est prima hominis anima. Sicut enim nostrum corpus, inquiunt, quamvis ex primo illo corpore propagatum sit, eo tamen redit unde ipsum primum corpus effectum est: sic anima nostra, quamvis ex illa anima propagata, non in nihilum, quia immortalis est, sed ad illum redit, a quo ipsa prima anima facta est. Et de hoc illud, quod scriptum est de spiritu cuiusque hominis, quod redeat ad Deum qui dedit eum, non solvit istam obscurissimum quaestionem, quia sive ex illo uno, sive ex nullo alio, Deus utique dedit eum.

Verum respondet Alensis noster, quod quemadmodum in primo homine corpus de terra sumptum, spiritus vero a Deo datus legitur, ita et ratio expostulat, ut in sequentibus quoque hominibus caro quidem ex carne descendere; spiritus autem ad Dominum credatur venire.

Probatur 2. Ex eodem ibidem, per illud Exodi 21. Si quis percusserit mulierem pregnantem, et illa abortivum fecerit, si non fuerit formatum, mulctetur pretio, si autem formatum fuerit, reddet animam pro anima: aperte declaratur, quia cum caro de carne seminatur, anima similiter ex anima non trahitur. Si enim cum carne anima seminatur, quare in abortivo non formato anima pro anima non redderetur? Cum ergo in abortivo tantum formato anima pro anima reddi iubetur, quid nisi in eo, quod nondum formatum est, adhuc animam non esse, ostenditur? ut videlicet quemadmodum in primo homine prius corpus formatum, deinde animam insutam legimus: ita etiam in omnibus subsequentibus prius in vulva corpus humanum formari, deinde animam infundi credamus. Quod si cui forte mirum videtur, quomodo paternum semen in vulva ante animationem vel crescere possit, aut vegetari, vel etiam usque ad humani corporis effigiem promoveri: videat quomodo arbusta, et plantae, et germina universa eiusmodi, animam rationalem non habentia, sola viriditate vegetentur, et crescant, et motu suo in formam proprio generi convenientem producantur. His, et huiusmodi ergo rationibus probabile factum est, animas ex traduce non esse, sed novas de nihilo creatas, novis quotidie corporibus de paterno semine in vulva formatis, ad vivificationem infundi.

Probat tertio S. Bonaventura in 2. dist. 18. quaest. 2. Si anima rationalis cum sit substantia per se existens, et incorruptibilis, habeat materiam, et formam: cum ergo producitur, aut producitur ex materia praeiacente, aut simul cum ipsa producitur sua materia. Si simul cum ipsa producitur sua materia, ergo necesse est ut producatur ex nihilo: ergo a solo Deo. Si producitur ex materia praeiacente, quaero de illa materia: aut est corporalis, aut spiritualis. Si corporalis, ex ea non potest fieri anima. Si spiritualis, aut habet formam, aut non: si non, quomodo potest esse in rerum natura sine forma, cum omne esse sit a forma? Si habet: ergo vel erit Angelus, vel Anima. Non Angelus, constat; ergo anima: sed ex eodem non fit idem numero: ergo ex ea non potest fieri anima. Confirmatur: Animae non seminantur, sed formatis corporibus a Deo creantur, et creando infunduntur, et infundendo producuntur: animarum enim creationem Deus sibi solum debuit reservare, tum propter earum dignitatem, tum propter earum immortalitatem. Propter animarum dignitatem, quia cum anima sit imago Dei, et nata immediate ferri in Deum, et beatificari in ipso, diligendo eum ex toto corde, totum suum esse immediate debuit ab ipso habere, ut ipsum ex toto corde teneretur diligere. Debit etiam hoc propter animarum immortalitatem; cum enim solus Deus sit, qui habeat vitam in semetipso, et vitam indeficientem, solus est, qui potest producere principium vitae perpetuum. Cum igitur res incorruptibilis substantificari non possit in materia transmutabili, et operatio creaturae sit super materiam transmutabilem, impossibile est, aliquam creaturam animam rationalem producere, et ideo eius productionem Deus sibi soli debuit reservare. Concedendae sunt igitur rationes probantes, quod animae rationales non sint ex traduce, sed a Creatore. — In his tamen omnibus, inquit Hugo Victorinus supra laudatus, nulla unquam ratio, sive auctoritas intantum praevalere potuit, ut dubietatem tolleret quaestionis; excepto eo solo, quod fides Catholica magis credendum elegit animas quotidie vivificandis corporibus sociandas de nihilo fieri, quam secundum corporis naturam, et humanae carnis proprietatem de traduce propagari. Si autem animae ex traduce esse dicerentur, non tanta quaestio esset; quia manifestior iustitia esset in eo quod peccatum originale a patribus in filios transire dicitur. Sed nos si occulta Dei iudicia ratione comprehendere non possumus, tamen pro solvendis dubiis falsa asserere non debemus.

Obicies 1. S. Augustinus in praefata Epistola: Hi qui propaginem animarum inconsiderata temeritate defendunt, inter alia testimonia, quae suae causae suffragari arbitrantur, nullum quasi manifestius, et expressius pro se possunt habere proferendum, quam id quod in Genesi scriptum est: omnes autem animae, quae introierunt cum Iacob in Aegyptum, qui exierunt de femoribus eius. Hos enim velut evidentissimo testimonio possunt credi animae in filios ex parentibus propagari, quonium satis aperte dictum videtur, animas etiam de femoribus Iacob non solas exiisse corpora filiorum; ut eo modo etiam illud intelligi velit a parte totum, quod dixit Adam, cum illi mulier eius ostenderetur; hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Non enim dixit, et anima de anima mea: sed ita fieri potest, ut carne namine. numquid intelligetur, sed hic animae meminisse, et derivationem corporis in filios intelligi voluit. — Respondet S. Augustinus, pronomen praefixum verbis coniungi ususpari posse, vel in feminino, vel in masculino genere, nempe quae, vel qui, scilicet ut significet, vel animas quae, vel homines qui exierunt: neutro autem modo favet oppositae sententiae. quoniam, inquit, et cum nomine corpus solum posse significari, nendo quidem locutionis ostenditur, qua significatur per id quod continet illud quod continet: sicut est illud unde eo coronantur, cum coronantur vasa vinaria, vinum enim continetur, et vas continet. Sicut ergo appellamus Basilicam basilica, quia continet populum qui vero appellatur Ecclesia: ut nomine Ecclesiae addito proprio, qui continetur, significemus locum, qui continet: ita quis namque corporibus contineantur, intelligi corpora filiorem per nominatas animas possunt. Sic enim modicus accipitur ism illud quod ibi inquinari dicit eum, qui intraverit super animam mortuam. Vumerer. 1.

Respondet 2. si, ut dixi, feminina genus positum esset: quae exierunt de femoribus Iacob: idest quae animae; non hoc don masculinum genus sit positum, idest qui exierunt de femoribus Iacob: qui non ita intelligere malit, omnes enim erant, qui exierant de femoribus eius, idest, animae hominum: at etiam si possint intelligi secundum corpus tantummodo exiisse homines de femoribus Patris, quarum erat illaee animae, per quorum numerum intelliguntur tot homines?

Obicies 2. Illud ad Ephesios 2. cap. Noscimur omnes natura filii irae: at non sumus filii irae ex parte carnis, sed ex parte anima: nec sumus filii irae, nisi quia sumus filii Adae: ergo anima nostra procedit ex anima Adae. — Respondet Seraphicus Doctor laudato loco, nos ideirco natura esse filios irae, quia anima cum unitur carni infectae, statim inficitur, et contrahit culpam originalem: non quia ipsa traducatur, sed quia traducitur caro cui unitur. Quomodo autem hoc fieri possit, intra determinabitur, cum agetur de peccato originali.

Obicies 3. Vis generativa principaliter residet penes animam: ergo si homo generat hominem, cum generatio consistat in productione simili, principalius producit animam quam carnem: ergo si caro est ex carne, multo fortius anima ex traduce. Confirmatur: aeque magna, vel maior congruentia est hominis ad hominem, quam sit bruti ad brutum: et perfectior est vis generativa in homine, quam sit in aliquo bruto animali: si ergo brutum totaliter potest producere brutum, et quantum ad animam, et quantum ad corpus, et non est necesse animam brutorum creari: multo fortius videtur, quod anima rationalis possit traduci, et per coitum terminari. — Responfet idem Seraphicus Doctor quod etsi vis generativa principaliter respiciat animam per modum moventis, et agentis: principaliter tamen respicit corpus tamquam illud, ex quo producit: et quoniam decisio potest fieri a corpore, non ab anima, hinc est quod ordinatur ad productionem corporis humani, non ad productionem animae rationalis. Confirmatur non esse paritatem, quia anima bruti, cum sit forma tantum, et forma corruptibilis, potest de potentia materia educi: anima vero rationalis, cum sit hoc aliquid incorruptibile, nec educatur de materia praegacente necesse est eam ex nihilo educi, et ita creari. Quod autem non possit produci ex materia praeiacente, multipliciter ostendit Augustinus super Genesim ad litteram, lib. 1. quod illa materia praeexistens neque possit esse corporalis, nec spiritualis.

Obicies 1. Aut anima rationalis est per propagationem, aut per creationem. Si per propagationem, habeo propositum, scilicet quod sit ex traduce: si per creationem, cum solius Dei sit creatio sequetur quod creando animam, et eam infundendo in corpus per adulterium genitum, probaret illum adulterinum coitum; siquidem ipsi compararetur. — Nego sequellam; Deus enim illam creando, et infundendo in corpus ex adulterino genitum, non agit ut causa particularis, et moralis: sed ut causa universalis, et physica, cui non est attribuendus creaturae aberrantis defectus. — Hanc ipsam rationem expendit S. Hieronymus, et ex eo S. Augustinus Epist. 28. ad ipsum Hieronymum circa medium, dicens: Hoc vero quod in libro adversas Rufinum posuisti, quosdem huic sententiae calumniari, quod Deum dare animas adulterinis conceptibus videatur indignum: unde finguntur utruere meritis gesta ante carnem vitae, animae quasi ad angustias huiusmodi iuste posse perduci, non me movet multa cogitantem, quibus haec possit calumnia refutari: Et quod ipse respondisti, non esse vitium seminentis in tritico, quod furto dicitur esse sublatum, sed in eo qui fundamenta furatus est, nec ideirco terram non debisse gremio suo semine compleri, quia sator immundus ea proiecerit manu, elegantissima similitudo est, quam et antequam legerem, nullus mihi obiectio ista de adulterinis fatibus in hac quaestione faciebat angustias, generaliter intuenti, multa bene Deum ferere etiam de nostris malis, nostrisque peccatis: animalis autem cuiuscunque creatio, si habeat pium prudentemque consideratorem, inefabilem laudem Creatori excitat, quanto magis creatio non cuiuslibet animalis, sed hominis? Si autem causa creandi quaeritur, nulla citius, et melius respondetur, nisi quia omnis creatura Dei bona est, et quid dignius umquam bona faciat bonus Deus, quod nemo potest facere nisi Deus?