Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Moysen, postquam dixerat hominem esse factum ad imaginem Dei, proxime addidisse: et praesit piscibus maris, et volatilibus Coeli, et bestiis, universaeque terrae omnique reptili, quod movetur in terra. Quibus indicat datum fuisse homini dominatum, et imperium in omnes animantes: siquidem convenientissimum erat, ut quem Deus fecerat sui similem dignitate naturae, etiam dominandi auctoritate, potestateque similem sui faceret: dignitas enim potenti praesidio destituta, velut inermis et infirma paulatim vilescit. Deinde hoc uno maxime argumento declarare voluit Moses hominem esse factum ad imaginem Dei, quod sicut Deus toti mundo praesidet atque imperat, ita quasi Dei Vicarius homo cunctis animalibus praest ac dominatur. Hinc conveniunt omnes Sancti Patres et Doctores Theologi, hominis in brutas animantes imperium fuisse generale: solus reclamare videtur Theodoretus, qui qu. 20. in Genes. arbitratur ingentes illos pisces, quos vocamus Cetos et balenas non esse factos propter hominem, nec eius imperio subiectos. Admonendum est, inquit, non omnia animalia propter hominem creata esse, sed ea demum, quibus dominari dicitur: nempe pisces Maris, volucres Coeli, et pecora terrae: fortasse etiam, et reptilia terra propter necessarium usum pharmacorum, quae ex illis conficiuntur, non tamen facta sunt propter hominem Cete illa grandia, et ferae terrestres... Non igitur dominatur homo Ceti illis grandibus, neque bestiis, quae fortasse ab initio non propter ipsum creata sunt. Verum hanc ipsius Theodoreti sententiam, ut minus veram, improbant caeteri sancti Patres.

Notandum 2. Quatuor modis effici posse ut animal, quantumvis saevum, et truculentum, sub hominis potestatem et usum redigatur: Primo quidem per arcanos quosdam modos, qui certis quibusdam verbis, et carminibus constant, appellanturque incantationes, ut maxime contingit in Serpentibus; hine aspidem laudat Regius vates, quod obturet aures suas, ne audiat voces incantantis. Secundo, commutando solum, et variationem consueti victus: si enim Leones in regiones praefrigidas transferantur, et molliori, meliorique cibo alantur, atque saginentur, paulatim ferocitatem remittunt, roburque, et animi ardorem deponunt, fiuntque in dies minus validi. Tertio, per beneficium: animalia enim suam rabiem et ferocitatem exuunt adversus eos, a quibus curantur, aluntur, et benigne tractantur, quibus non modo nihil nocent, sed cum illis etiam ludunt familiariter, eisque blandiuntur: quinimo ab illis severberari patiuntur; cuius rei exempla in Leonibus, et Elephantis permulta, miraque commemorat Plinius lib. 8. Quarto denique, arte, et industria non solum animalia coguntur parere homini, sed ei quoque ad verba, singulosque nutus morem gerere, et imperata facere docentur: hinc Picae, et Psittaci etiam humana verba proferre, aliaeque aves plurimas cantilenas etiam personare discunt.

Notandum 3. Duplex hominis in homines esse dominium: unum quidem servile, aliud autem civile, ac liberale. Primum quidem in servos voluntarie ac spe mercedis, aut coacte et per violentiam dominis imperantibus subiectos; alterum vero in liberos, qui sponte sua unum aliquem, vel multos elegerunt, a quo, vel a quibus secundum praescriptas leges regerentur, atque gubernarentur. Duplex autem inter haec duo genera dominandi animadvertere licet discrimen, siquidem imperium in servos coactum et violentum est, atque ideoque involuntarium et acerbum; in liberos autem voluntarium et iucundum est, utpote ab illis utilitatis suae causa voluntarie electum et assumptum. Imperium praeterea in servos, totum cedit et refertur ad bonum et emolumentum dominantis; quapropter non potest non esse onerosum et odiosum subditis: est enim contra naturalem hominis appetitum, ut quidquid agit et laborat, non in suam, sed in alterius utilitatem cedat. Imperium vero in liberos refertur non ad bonum dominantis, sed subditorum, vel potius ad bonum publicum et commune. An autem alterutrum, aut utrumque ex illis imperiis viguisset in statu innocentiae, hic est determinandum.

Conclusio prima. — Non solum in statu innocentiae homo habuit imperium in omnes brutas animantes; sed etiam post lapsum, minori licet auctoritate, illud obtinet. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Prima aperte traditur in Scriptura sacra, non solum illis verbis Genesis, cap. 1. v. 26. in primo Notabili laudatis, sed etiam alibi saepe. Sic Psalmo 8. Gloria, et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, omnia subiecisti sub pedibus eius. Et libro Ecclesiast., cap. 17. ubi describitur qualis a Deo creatus sit homo, et inter alia legimus: Dedit illi potestatem eorum, quae sunt super terram, posuit timorem illius super omnem carnem, et dominatus est bestiarum et volatilium, etc. Quod utique confirmare, ac comprobare voluit Deus, cum adduxit cunctas animantes ad Adamum, ut his omnibus et singulis nomina imponeret, hoc tacto velut Adamo tradens possessionem eius dominii, quod habebat in animalia, efficiensque ut cunctae animantes suum quaeque nomen ab Adamo accipientes, ei quodammodo subiectionem, obedientiam, et servitutem sponderent, ut facere solent milites, et servi: quoties enim, vel Duci, vel Hero sese subdunt, ab eo nomen accipiunt, quo a caeteris Commilitonibus distinguantur, ut hoc nomine evocati ad obsequium fiant promptiores.

Hoc ipsum etiam ratio naturalis suadet; restituto enim ordinis naturalis, et optima divinae providentiae administratio et ordinatio id postulat, ut quae imperfectiora sunt subiiciantur superioribus, et inferiora a superioribus regantur et pendeant: sic Elementa, et Mixta cedunt in usum alimenti stirpium; stirpes nutrimento sunt animalibus, et utraque hominibus. Itaque cum homo brutis antecellat, illaque prudentia ac ratione careant, congruum fuit, ut per homines regerentur, atque hanc ob causam homo procreatus a natura est nudus et inermis, omniumque rerum inops, quod ad eum vestiendum, armandum, instruendum, ornandumque, et animalia, et res quaecumque corporea a Deo conditae sunt ipsique subditae.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod dominium istud in animantes, etiam post lapsum in homine perseveraverit: siquidem post diluvium, Genes. 9. Deus Noe et filiis eius dixit: Terror vester, et tremor sit super cuncta animalia terrae, et super omnes volucres Coeli, cum universis, quae moventur super terram: omnes pisces maris manui vestra traditi sunt: unde S. Ambrosius, lib. 6. Exameron: Scribitur, inquit, Elephantis nihil habere natura procerius, atque robustius; nihil terribilius Leone, nihil saevius Tigride: Verum haec serviunt homini, et naturam suam humana institutione deponunt: obliviscuntur, quod nata sunt: induuntur, quod iubentur. Quid multa? Docentur ut parvuli, serviunt ut famuli, adiurantur ut infirmi, verberantur ut timidi, corriguntur ut subditi: in mores transeunt nostros, quoniam motus proprios perdiderunt. Fateor equidem longe dispar esse imperium hominis in animantes post lapsum, ab eo quod in statu innocentiae obtinebat; tunc enim plenissimus erat et amplissimus huius dominationis usus, minimeque laboriosus ac difficilis: nam nec quantum ad hominem ullum erat impedimentum et difficultas, neque ulla in animalibus repugnantia. Unde nonnulli Theologi docent in statu innocentiae animalia subiecta et obedientia fuisse homini, ut erat in ipso homine pars inferior superiori subdita; sicut igitur tunc ratio plenissime atque omnino dominabatur sensibus et affectibus, ita dominabatur animalibus homo. — Verum post lapsum valde imminutum est illud imperium, quantum ad usum et executionem, nam et paucis animalium imperare possumus, nec his sine magno labore imperamus. Inde Hugo a S. Victore annotationibus in Genesim, explicans illa verba, praesit piscibus maris, ait: Dominari debuit homo omnibus: sed per peccatum amisit dominium, et in maximis, et in minimis: retinuit tamen dominatum in mediis ad consolationem. In maximis, ut in Leonibus, perdidit dominium, ut cognosceret se amisisse dignitatem propriam: in minimis amisit, ut in Pulicibus, Muscis, ad cognoscendum suam fragilitatem. Nihilominus etiam post peccatum, hominibus innocentia et sanctitate conspicuis animalia quaeque ferocia et stupida exacte paruerunt. Eliseo namque 1. Regum, cap. 2. paruere Ursi in ultionem puerorum, qui eum contumeliose calvum appellaverant: et Daniel cap. 6. familiariter, nedum innocue cum famelicis Leonibus multos dies versatus est. Etiam legimus de Seraphico Patre Francisco, et S. Antonio Paduano ipsos pisces, aves, atque alias quasdam animantes pro libito advocasse, quamdiu voluerunt, ad audientiam continuisse. Caeteri vero homines, etsi nonnulla cum difficultate, nihilominus etiam post lapsum animalibus quibusque imperant, industria sua, et animi sagacitate belluas suo subdunt moderamine, et eis ad usum et consuetudinem utuntur, ut constat de Leonibus, Lupis, necnon et Piscibus, qua vel venatione, vel piscatione capiuntur, et in hominis usum cedunt. — Hoc utique mirum in modum expendit S. Basilius. Homilia 10. in Genesim ubi de potestate, quae homini data est in pisces verba faciens, illam colligit ex eo quod et pisces ad hominis umbram timeant, et piscatione in eius usum cedant. Quae tandem ratione internoscemus, ait, imperari imperio in pisces? Respondet: siquidem tecum reputaveris, ut aquas umbra tui corporis exterruerit, cum in stagno natantium obtulisti te quemlibet obscuro videntium. Quis tanta cum auctoritate suam moderetur familiam Herus: ut turbatis aliquando rebus domi, his si dominus accesserit, tranquillitatem nullo suo tribuat negotio, cunctaque in ordinem pro cuiusque decoro restituat, et sua solius dominantis praesentia redintegret ac permittat: ut uno quoque conspecto homine Creatura omnis aquatica in aliam se figuram habitumque transmutet? Tantum illi constat liberioris vitae, et erecti ratio: non item iam secundum superficiem maris, aut stagnantis usque natando ausit prodire, ut in talibus natalibus magnanimitatem spiret largè quolibet non indignam, dicto citius, hominem si contempletur propius sibi assistere, fugitans subpavescit ac recedit: deinde subiiciens modum quo capiuntur Ceti, et Balenae, concludit: Homo per opulentum, ut praeditum cum rationis principatu in quaerens cunctantia donatus, quasi iacturosos, ac refugos servos, et pessime morigeros ad officium obedientiamque revocat. Quid praeterea nulla placabili tenacitate ei curvantur, hos et ipsa necessitate cogit sua ut famulentur, et serviunt Imperatori. His sane argumentis dilucescit ab ipso Opifice omnibus in crepundia imperandi insertam esse, et praerogatum homini ubique gentium constituto.

Conclusio secunda. — In statu innocentiae Alii homines praeFuissent aliis: non quidem dominatione servili, sed civili: quia scilicet nihil violenti, involuntarii, et acerbi mixtum habuisset.

Probatur primo quidem, quia hoc imperium maxime confert ad rectam, et sapientem humani generis inclinationem, rectius etenim res omnes componuntur, ubi unus alteri obtemperat, quam ubi quisque pro suo nutu, et arbitratu suam voluntatem implet; hine enim lites, hine dissidia, et iurgia originem habent. Deinde, in statu innocentiae pater habuisset auctoritatem in filios, iique suis parentibus obtemperassent, adeoque imperium civile, et liberum ipsi statui non repugnabat. Denique, si haec civilis dominatio innocentiae statui repugnasset, maxime propter hominis summam integritatem, et libertatem: sed haec cum ipso imperio civili non pugnabat; siquidem nulla maior libertas, nullaque perfectior rectitudo, quam in beatis Angelis: at inter eos est ipsa civilis dominatio: superiores enim inferioribus imperant: adeoque potiori iure homines innocentes potuissent imperare aliis, eo scilicet imperio, quo iustos viros aliis imperare docet S. Augustinus lib. 19. De Civit. Dei, cap. 15. Non enim, inquit, iusti dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi: nec principiandi superbia, sed providendi misericordia. Hoc naturalis ordo praescribit, ita Deus hominem condidit.

Quaeres: Cur igitur Deus non dixit: Dominamini hominibus, sicut dixit Dominamini piscibus maris? etc. — Respondeo, id congrue factum, quia videlicet imperium in animalia convenit cuilibet homini, enim ratione ut homo ad imaginem Dei creatus est, cunctisque hominibus aequaliter competit: at vero imperium aliorum hominum in alios homines non cuique homini convenit, sed quibusdam tantum certis hominibus: nec illis convenit qua homines sunt, sed propter eorum dignitatis, vel prudentiae, vel probitatis excellentiam.

Dices: Mulier non fuit sub potestate viri redacta nisi in poenam peccati, dixit enim Deus, cap. 3. Genesis, v. 16. mulieri praevaricatrici poenam indicens inter alia: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui: ergo in statu innocentiae nulla erat viri in mulierem dominatio, neque mulieris ad hominem subiectio. — Respondeo, subiectionem mulieris in statu innocentiae longe diversam fuisse ab ea, qua post lapsum sub viri potestate redacta fuit; tunc enim illa subiectio fuisset mulieri voluntaria et iucunda, atque omnis expers molestiae: tum quod vir nihil imperasset mulieri, nisi rectum et honestum, idque magna cum aequitate et benevolentia: mulier autem cum sponte sua amasset quidquid rectum et aequum esset, et quidquid a se fieri ratio postulasset, haud dubie voluntarie et libenter quae sibi fuissent imperata executioni demandasset; tum etiam quod mulier a viro se originem ducere cogitans, ipsique a Deo datam in adiutorium, gratulanti animo implevisset id omne quod a viro demandatum fuisset, ut suam nempe ei gratitudinem et directionem testaretur, et debitum auxilium praestaret.

Secus autem accidit post lapsum, haec enim subiectio mulieris sub viri potestate involuntaria est et acerba; idque duabus de causis: tum quod saepe mariti durius quam par est cum uxoribus agunt, eis praeter bonum et aequum imperantes: tum etiam quod multieres, corrupta natura, depravataque voluntate, vel propter naturalem quandam levitatem ingenii et iracundiam animi aegre ferunt regisse se a viro, eiusque imperio esse subditas. Porro haec pravitas et perversitas, tam imperantis viri, quam mulieris obedientis, ex peccato nata est, et illa molestia, quam subiectio habet annexam, revera poena est peccati inflicta mulieri: adeoque merito iure dixit: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. — Haec omnia luculenter explicat S. Augustinus, lib. 11 De Genesi ad litteram cap. 37. ubi sic scribit:

Diiudicandum est, inquit, quemadmodum proprie possit accipi illud quod mulieri dictum est: et ad virum conversio tua, et ipse dominabitur tui; neque enim et ante peccatum aliter fuisse decet credere, nisi ut vir mulieri dominaretur, et ad eum ipsa serviendo converteretur. Sic recte accipi potest, hanc servitutem significatam, qua cuiusdam conditionis est potius, quam dilectionis: ut etiam ipsa talis servitus, quae homines luminibus postea servire coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. Dixit quidem Paulus: per charitatem servite invicem, ad Galatas 5. sed 1. ad Timot. 2. Mulierem dominari in virum, non permittit Apostolus: hoc enim viro potius Dei sententia dedit, et meruit habere dominum mulieris, non natura, sed culpa. Intellige de dominio servili; non autem de civili; supra namque dixit etiam ante peccatum mulierem fuisse viro subditam, dilectione potius quam conditione.

Observat autem Rupertus lib. 3. De Operibus Trinitatis, cap. 21. gravioris esse dominationis uxorem viro tamquam domino subiici, quam esse sub potestate viri, Nam, inquit, et secundum romanas leges, sub viri potestate est mulier, antequam in manum viri convenit: sub potestate, impune, viri, iterum tamen non tamquam domini, sed tamquam tutoris; ita ut sine auctoritate eius testamentum illi facere non liceat. Quae autem in manum viri convenit, multo magis quamdiu vixerit vir, testamentum illi sine viro facere non licebit: unde, et capite diminuta dicitur mulier, quae in manum viri convenit. Adam apud gentiles quoque, qui hanc scripturam non legerant, vel huius sacri Dei praecepta non observabant, haec lex naturaliter valuit, quam Dominus naturae imposuit dicens mulieri: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.

Corollarium. — Ex his omnibus manifestum fit hominem a Deo primitus bonum esse conditum; ac subinde sane prorsus et impium esse Saturnini aliorumque deinde haereticorum commentum de duobus hominum generibus, quorum alii sint natura boni, alii vero mali ac perversi. Quem errorem vehementissime S. Irenaeus lib. 4. adversus haereses, cap. 12. eumque profligat ex eo quod viderit Deus cuncta quae fecerat, et illa velut optima probaverit. Insuper, si bonitas et malitia hominibus insit a natura, inde fieret quod nec mali vituperium ac supplicium, nec boni laudem ac praemium mererentur. Deinde, prophetarum adhortationes et consilia, necnon et Christi Domini praecepta ac promissa irrisoria essent et inania, nisi homini cuilibet liberum esset malum vitare, bonum vero persequi et amplecti.

Si autem, inquit S. Irenaeus, naturaliter quidam boni, quidam vero mali facti fuissent; neque hi laudabiles essent quia boni sunt, tales enim facti fuerant: sed neque illi vituperabiles, et ipsi enim tales fuerant instituti. Sed quoniam omnes eiusdem sunt naturae, et potentes retinere, et operari bonum, et potentes rursum amittere id et non facere; iuste etiam apud homines sensatos, quanto magis apud Deum, alii quidem laudantur, et dignum percipiunt testimonium electionis bona et perseverantiae: alii vero accusantur et dignum percipiunt damnum, eo quod iustum et bonum reprobaverint? Et ideo prophetae quidem hortabantur homines iustitiam agere, bonum quoque operari; quia in nobis fit hoc, et propter multam negligentiam in oblivionem inciderimus, et consilio egeamus bono; propter quod et bonus praestabit bonum consilium per prophetas.

Deinde subiungens plurima Christi Domini in Evangelio oracula et Apostoli monita, quibus homines ad bonum hortatur et a malo deterret, colligit: Si igitur non in nobis esset facere haec, aut non facere, quam causam habet Apostolus, et multo prius ipse Dominus, consilium dare, quaedam quidem facere, a rebusdam vero abstinere! — Videndus etiam ea de re Theodoretus, serm. 5. De natura hominis, ubi plurimis Scripturae textibus luculenter probat nullos homines esse natura malos, sed cuilibet esse liberum bonum sectari et malum aversari.

Dices: Qui sunt natura filii irae sunt etiam natura mali, Deus enim nonnisi perversis irascitur: sed ex Apostolo omnes homines sunt natura filii irae, ait enim ad Ephesios 2: eramus natura filii irae sicut caeteri. — Respondeo primo, verba ista errori Saturnini non suffragari, neque enim duplex constat hominum genus, quorum unum bonum sit, aliud vero malum, sed omnes prorsus Deo infensos significat. — Secundo, dico homines esse natura filios irae non ex perversa natura a Deo condita, …mal ex natura per peccatum primi parentis vitiata et per humanam generationem propagata, ut luculenter exponit S. Augustinus, serm. 11. De verbis Apostoli, ubi has easdem verba exponens, ait: Non accusatur natura, cuius auctor Deus est. A Deo bona est instituta natura: sed primam voluntatem a serpente victam esse. Ideo quod fuit in Adam vitium, non naturae, nobis propagatis factum est ex natura. Vitium naturae, cum quo nascitur homo, non liberat, nisi qui natus est sine vitio.

Instas. Qui sunt filii diaboli sunt ex natura sua et non solum per propagationem criminis haereditarii mali: sed quidam homines sunt filii diaboli, igitur quidam sunt natura mali. — Distinguo maiorem cum S. Augustino eodem serm. 11. De verbis Apostoli, cap. 15: si sint filii diaboli ratione generationis, concedo; si tantum ratione imitationis, nego. Porro impii homines dicuntur filii diaboli solum per imitationem, non vero per originem. Dicitur quidem, inquit S. Augustinus, pater tuus, quem moribus imitatus es. Quod confirmat ex verbis Apostoli: Filioli mei, quos iterum parturio, etc. In quo vero consistat hic partus, declarat idem Apostolus cum ait: Fratres, imitatores mei estote. Unde addit S. Augustinus: Propter istam imitationem dicitur impiis: vos a patre diabolo estis. Nam constat in catholica fide, quod diabolus nec genuerit nostram naturam, nec condidit: sola in illo seductio est praecedentis, imitatio consequentis.

Adiicies. Qui ex naturae impetu rapitur in malum, etiam nolens, est revera natura malus, ut Apostolus ipse ad Romanos VII. 15. testatur: Non quod volo bonum hoc facio, sed quod nolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo, illud facio: iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum: igitur etc. — Distinguo maiorem: qui ita rapitur et inducitur in malum, ut nullatenus resistere valeat, concedo; secus, nego. Porro nullus adeo vehementer, sive ex concupiscentia intrinseca, sive ex tentatione externa, impellitur in malum, quin ex libertate et adiutorio Dei ab eo possit resilire. Unde idem Apostolus cum subiecisset: Infelix homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Respondet: gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum.

Instabis. Idem Apostolus statim ibidem adiicit: Igitur ego ipse mente servio legi Dei: carne autem legi peccati. Itaque sunt aliqui homines qui ex carnis impetu, ac proinde ex natura rapiuntur in malum, etiam non obstante auxilio divino. — Respondeo, malum illud, seu legem peccati de qua loquitur Apostolus, non esse simpliciter malum aliquod; lex enim illa peccati nihil aliud est quam concupiscentiae irritatio ac stimulus, qui ex natura sua ac per se non sunt mali, nec formaliter peccatum, ut satis superque supra probatum est.