Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Mosem rerum divinarum et humanarum primarium interpretem, diaboli cum Protoparentibus congressum delineasse c. 3. Genesis, his verbis: Sed et serpens erat callidior cunctis animalibus terrae, quae fecerat Dominus Deus, etc. Vel ut vertunt Septuaginta, serpens erat prudentissimus bestiarum, quae erant super terram: vel ut habet Chaldaeus, serpens erat sapientior cunctis bestiis agri: quibus verbis tria maxime significantur: Primo quidem diabolum serpente tamquam instrumento usum fuisse ad primos homines adoriendos et decipiendos. Secundo, quod ipsum serpentem daemon infecerit, et sese ipsius corpori intuderit, quatenus per os et linguam bestiae, velut per organum voces emitteret, et cum prima muliere colloqueretur. Unde S. Augustinus, lib. 11. De Civitate, c. 11. scribit: Diabolus colubrum in Paradiso corporali, animal scilicet lubricum, et tortuosis anfractibus mobile, et operi suo congruum, per quem loqueretur, elegit: eumque per angelicam praesentiam, praestantemque naturam spirituali nequitiae sibi subiecto, et tamquam instrumento abutens fallaciam sermocinatus est homini. Tertio denique serpens ille dicitur callidior cunctis bestiis terrae: quibus designatur eum verum fuisse, et non larvatum serpentem, quippe qui cum aliis bestiis terrenis comparatur. alias enim omnino claudicaret, et prorsus absona esset illa comparatio.

Notandum 2. Quod etsi diabolus huius lugende tentationis unicus fuerit architectus: nihilominus Moyses tentatorem, non diabolum, sed serpentem prudenter appellavit; nempe, ut omnem occasionem idololatria Iudaico populo, rudis quidem, et crassioris genii adimeret: cum enim non defuerint haeretici, qui existimantes omnem boni et mali notitiam primis parentibus fuisse a serpente suggestam, ipsum pro Numine habuerint et coluerint, quocirca Ophitae fuerunt appellati: etiam forte non defuissent ex Iudaeis, qui diabolum natura spirituali praeditum, pro numine habuissent; utpote qui sua prudentia, etiam repugnante Deo, Protoparentes suas in partes deduxisset, ut docte observat Anastasius Synaita lib. 10. Hexaemeron. Si quaeris, inquit, cur non nude, hoc Deus tunc est locutus, sed pro diabolo nominarit serpentem: aperte disce, quod cum multa et libidinose gratia loquens, noluit aperire Israeli, neque quae ad Angelos spectant, neque quae ad Satanam, qui conculearit Evam, ne cum eo coirent et adorarent tamquam Deo fortiorem, ut qui potuisset sua prudentia protoplastos a Deo ad se pertrahere. — Aliam rationem subiicit Severianus Gabalitanus episcopus, orat. 6, nempe quod Moses rudiori stilo et populari narratione res gestas initio mundi referre susceperit, quia non modo indoctum vulgus de rebus abditis erudiendum suscipiebat: sed illa erat nascentis et adhuc puerilis Ecclesiae aetas quae nondum altiorem doctrinam capere poterat. Nihil itaque absurdum, si lacte pascebat eos qui pro illo tempore velut infantes erant. Simili praecautione usus est Apostolus, 2. ad Cor. c. 11, cum virgines alloquens scribit: Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri. Unde Severianus: Paulus quidem, ait, tamquam fidelis minister et sacrarum Scripturarum custos, dictionem non invertit, sed sententiam indicavit. At quis sub serpente latebat eumque afflaret, manifestavit Christus eum Iudaeos alloquens. Ioan. 8. dixit eos oriundos ex patre diabolo qui homicida erat ab initio; quod videlicet universum humanum genus in primo parente lethaliter vulneraverit, et in peccati mortem induxerit.

Notandum 3. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. q. 2. quod ille modus tentandi non fuit in diabolica electione, sicut dicit S. Augustinus, lib. 11. de Genesi, c. 5, sed etiam ex divina permissione: non enim licet diabolo tentare omni modo, quo vellet, et posset; sed eo modo, quo Dominus permitteret: concessit autem divina sapientia (quae omnia ordinat, et gubernat, et permittit) quod diabolus tentaret hominem in effigie animalis bruti, et non cuiuscumque, sed serpentis: sic enim exigebat congruentia ordinis. Quod enim > homo tentaretur a diabolo in effigie bruti animalis congruum erat: tum respectu operis; tum respectu finis; tum etiam respectu divini iudicii. 1. Respectu operis, quia homo natus est inclinari ad bonum ut tunc maxime ex parte sensibili, et brutali, et ideo congruum erat ipsum tentari in effigie animalis bruti. 2. Respectu finis item similiter congruum erat, quia ad hoc ordinabatur tentatio, ut homo efficeretur similis animali bruto, cum contempto bono incommutabili, adhaereret bono commutabili, et ibi quiesceret: et ideo ad hoc insinuandum, in specie animalis bruti debuit tentari. 3. Respectu divini Iudicii etiam congruum fuit, quoniam Dominus iustus et fidelis non permittit hominem tentari ultra quam possit: et ideo sic passus est diabolum in tentatione latere, ut nihilominus possit ab homine deprehendi, et ideo non passus est, quod diabolus hominem tentaret omnino in specie consimili, nempe in specie vel effigie humana, sed potius brutali.

His ita praemissis, duo sunt hic maxime resolvenda: Primum, quare serpentem in instrumentum tentationis diabolus assumpserit: Secundum, quare eo usus fuerit in ea tentatione.

Conclusio prima. — Diabolus serpentem pro suae tentationis instrumento ex divina permissione congrue assumpsit.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor laudato loco, triplici ratione: Primo quidem, inquit, ratione operis: quia enim tentatio fiebat, et suggestionis ingressus, quae intrat ad cor ad modum serpentis, et ibi virus peccati diffundit, ex quo homo habet spiritualiter mori, ideo ut exterior effigies operi responderet interiori, congruum fuit hominem a diabolo tentari in effigie serpentis, cuius est serpere, et venenum diffundere, et diffundendo hominem interimere. — 2. Respectu etiam finis item congruum erat: quia enim intendebat diabolus faciem hominis, et caput, et superiorem mentem convertere deorsum, et totum prosternere, et sic prosternendo ad malum finem deducere, proponendo sibi praemium aliquod delectabile, ideo permissum est tentare in serpente, qui secundum totum corpus suum habet terram in suo incessu adhaerere. — 3. Congruum etiam erat respectu divini iudicii: quia enim ex illa tentatione divinum iudicium inter tentatum et tentantem debebat inimicitia exoriri, ideo tentatio hominis in serpente debuit fieri, quem post lapsum maxime exhorret, et qui maxime sua calliditate insidiatur, ut hominem laedat. Haec Bonaventura. — Non autem debemus opinari, inquit S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, quod serpentem sibi per quem tentaret, persuaderetque praedam diabolus deglutiit: sed cum esset in illo propter perversam et infirmam voluntatem, decipiendi cupiditas: nisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est: nocendi enim cupiditas potest esse a suo quoque animo propria: non est autem potestas nisi a Deo, et hoc abdita, altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud Deum. Docet autem Magister sententiarum dist. 21. quod si permissus fuisset daemon, forte venisset libentius in forma columbae: Diabolus enim, inquit, habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quam datur, vel ad subvertenda et perdenda causa irae, vel ad humilianda seu probanda causa misericordiae. Non permisit autem Deus, inquit Lyranus noster, hominem tentari per diabolum in specie gratiosa, et nobili, per quam posset facilius decipi: sed magis in specie horribili, in qua fallacia daemonis citius poterat deprehendi; seu, ut inquit Moses Bar-Cepha, lib. De Paradiso, cap. 27, non alio permissus est diabolus ad fallendam mulierem abuti animali; tum ut ibi appareret vilitas, et abiectio daemonis: tum etiam ut tortuosi et maligni animalis aspectu, facilius Eva fraudem deprehenderet. Addit S. Thomas Angelus in Genesim ideirco Deum permisisse diabolo tentare in specie serpentis, ut per hoc, quod est animal turpe et venenosum, posset Eva aliqualiter deprehendere dolum ipsius; ut tentatio scilicet esset minus violenta, et si caderet, esset Eva minus excusabilis. Unde Deus videtur hoc pacto etiam sibi providenti consuluisse, ne postea mulier in peccatum collapsa causaretur gravem aliquam violentiam, cui non facile restitisset, impellente ad facinus animali alio, vel corporis mole, vel oris formositate ad fallendum, incitandumque potentiore; totamque subinde sui delicti causam in Deum, non tanto, ac tam valido hosti obsistendo refunderet.

Dices. Quanto tentatio est occultior, tanto est ad decipiendum efficacior: ergo congruentius videbatur hominem tentari aliqua spirituali tentatione, quam in corporea specie, quo scilicet melius probaretur ipsius in Deum observantia. Insuper, tanto efficacior est tentatio, quanto tentans est in suggerendo affabilior: sed tentatio, et locutio, qua facta fuisset in assumpta specie, et effigie humana longe fuisset affabilior, quam quae tacta est per serpentem: ergo haec videtur minus congruere intentioni tentatoris. Denique, quanto maiorem tentans induit speciem sanctitatis, tanto magis praevalet in tentando: sed plurima sunt animalia, quae magis suis proprietatibus sanctitatem praetendunt quam serpens, puta columba, v. gr. et agnus: ergo videtur quod ipsa animalia debuerit diabolus tentator assumere. — Respondeo, has equidem formas forte diabolum assumpturum fuisse, si ipsi fuisset a Deo permissum; nihil enim nisi permissum moliri potuit: cur autem Deus in alia, quam in serpentina specie tentationem fieri non permiserit, iam diximus; nempe ut levior foret tentatio, et a tentatore illa serpentina species mulierem facilius avocaret.

Conclusio secunda. — Revera diabolus serpentis corpori infusus fuit, et per os, et linguam bestiae velut per organum humanas voces edidit. Ita S. Augustinus lib. 11., De Civitate Dei, cap. 11. necnon, et lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 29. ubi ait: Diabolus in serpente ipse locutus est, utens eo velut organo, movensque eius naturam eo modo, quo ipse ille movere, et moveri illa potuit ad exprimendos verborum sonos, et signa corporalia, per quae mulier suadentis intelligeret voluntatem. In ipsa erro muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad verba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio, atque persuasio, quamvis occulto instinctu adiutaret interius, quod exterius egerat per serpentem. Arbitror itaque serpentem per illos blandiculos motus, et quasdam quasi gesticulationes, et girationes dulciolas, sed veneno et interitu totas, interius commovente daemone, in familiaritatem mulieris irrepsisse, seseseque primo intuendum obiecisse. Conveniunt omnes paene sacri Interpretes serpentem illud, quo tamquam instrumento diabolus usus est, variegata sua pellicis pulchritudine mulierem ad sui aspectum pellexisse, ut illam facilius ad colloquium induceret. Cum autem varia sint serpentium genera, cuius fuerit ille a daemone assumptus multa somniant: quid enim in re tam incerta, et ab omni humana coniectura longissime remota, cuius ne vestigium quidem ullum expressit Moyses, ausit quis pro certo affirmare? Reperuntur tamen aliqui fuisse basiliscum: sed minus congrue videntur coniicere: taedissimus enim aspectus, et adlatus pestilentissimus huius serpentis non invitarent Evam ad colloquium, sed potius averterent: de illo enim Plinius, lib. 8. cap. 21. scribit: Basiliscum Cyrenaica generat Provincia, duorum non amplius digitorum magnitudine, candida in capite macula, ut quoddam diadema insignem: sibilo omnes fugat serpentes, nec flexu multiplici, ut reliqua corpus impellit: sed celsus, et rectus a medio incedens, necat frutices non contactos modo, verum etiam adflatos. exurit herbas, et rumpit saxa, etc. — Coniiciunt aliqui fuisse Scytalem, illius nimirum pulchritudine, et magnitudine ducti: Scytale enim, inquit Solinus, cap. 30., tanta praefulget tergi varietate, ut notarum gratia videntes retardet, et quoniam reptando pigrior est, quod consequi nequit, miraculo sui cupiat stupentes. Hanc Solini descriptionem confirmat Delrio ad primum versum capitis tertii Genesis, ubi testatur se aliquando vidisse spolium unius Scytalis; quod quidem erat septempedale, totum artificio naturae pulcherrimae variegatum, auri splendore, et argenti nitore radians. — Asserit Rupertus serpentem a daemone assumptum, fuisse unum ex illis, qui faciem virgineae similem praeferré dicuntur: at huiusmodi serpentem in orbe visum aliquando fuisse, tanquam anilem fabulam, merito ridet Lyranus noster. Unde existimarem satius dicendum, serpentem illum fuisse nostrum vulgarem anguem, vel colubrum; cuius natura est, quod sit sanguinens, lactis avidus, cortice tectus, tergi varietate praefulgens, notarum caerulearum gratia videntes retardans. Cur autem serpens ille dicatur callidior, vel prudentior, vel sapientior, cunctis bestiis terrae, rationem profert S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 2. Translato enim sermone, inquit, dictum est, prudentissimus, vel sicut pleraque latinae codices habent, sapientissimus, non proprio sensu quo in bonum accipi solet sapientia, vel Dei, vel Angelorum, vel animae rationalis: tamquam si sapientes apes etiam, formicasque dicamus, propter opera velut imitantia sapientiam. Quamquam iste serpens non irrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, idest, diabolico, posset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores Angelis supernis sedibus sua perversitate, et superbia merito deiecti sint: natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis, propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam implens serpentem, eique spiritum suum miscens, eo more quo lares daemonium implere solet, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animum vivum, irrationalemque creaturae? Aetione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia: cum proprie, magisque usitate in Latina dumtaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur: astuti autem male cordati intelligantur.