Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Quod etsi nulla hic de divina in serpentem Proto­parentum tentationem animadversione fiat mentio, revera tamen Deus in ipsum. priusquam in Adamum, et Evam, animadvertit his verbis Genesis capitis 3. versu 14. Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnia animantia: super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Inimicitias ponam inter te, et mulierem, et semen tuum, et semen illius: Ipsa conteret caput tuum: et tu insidiaberis calcaneo eius. Quibus verbis quinque referuntur serpenti irrogatae in suae tentationis vindictam poenae: Prima quidem est divinae maledictionis in eum fulminatio: Quia, inquit S. Chrysostomus Hom. 17.. tali malitia ministrasti, ut impostura illa opere compleretur, malum consilium offerendo: propterea quia te in his ut instrumento es usus, perpetuam poenam impono, ut per ea quae tibi fiunt, futuri homines erudiantur, nunquam accedendum ad diaboli consilium, neque illius fraudes accipiendas, ut ne in easdem incidant poenas. Secunda est gressus super pectus: non quod revera ante tentationem serpens rectus incederet, ut quidam arbitrantur: sed quod ille gressus, qui prius erat naturalis. ipsi etiam iniunctus est in poenam: sicut mors, quae prius erat naturalis homini ante peccatum, homo enim naturaliter mortalis est. verum eximio et admirabili beneficio Deus in statu innocentiae mortem ab homine propulsabat et arcebat. ita ut si numquam homo peccasset, numquam mortuus fuisset: propter peccatum autem spoliatus homo iustitia originali. et illa singulari protectione Dei destitutus, suaque permissus naturae. in mortem incurrit: ita voluit Deus supplicium esse serpenti, quod prius erat naturae. Tertia est inimicitia inter ipsum. et mulierem. necnon et semen ipsius. idest. genus humanum, quibus serpentes timidi sunt. et aversandi, ita ut ad eorum conspectum post illam divinam interminationem, hominum quilibet contremiscat, et fugiat: quod utique annotat S. Damascenus, lib. 2. De Fide orthodoxa. c.10. Serpens. ait. plus ceteris animalibus familiaris erat homini, ad ipsam frequenter accedens, eique placidis motibus corporis blandiens: unde per ipsum princeps mali diabolus primis nostris Parentibus impietatis suae venenum instillarit. Sunt qui putant aspectum serpentis nonnisi post peccatum primi hominis et maledictionem istius serpentis, coepisse homini esse horrificum, ac terrificum, post illa scilicet Dei verba: Inimicitias pono inter te, etc. Quarta est ipsius serpentis a muliere contritio: experientia namque constat, inquit Rupertus, quod si mulier planta nuda dentem serpentis praevenerit, et caput eius presserit. statim cum capite totum corpus perire, quamvis, si eius caput gladio appetatur, vel malleo. difficile ita conteri possit, ut totum corpus enecetur. Fateor tamen his verbis praesignari Christi Domini, ac Beatae Virginis Conceptionem. qua daemonis caput conterendum. hoc est originale peccatum eliminandum et extirpandum erat.

Notandum 2. Varia fuisse SS. Patrum placita circa poenas illas serpenti irrogatas, num videlicet naturali an mystico serpenti, seu diabolo fuerint denuntiatae; plurimi namque cum S. Augustino libro De Genesi ad litteram, cap. 86. arbitrantur ea maledicta, quae Deus in serpentem dixit, non ad verum serpentem tentationis organum, sed ad diabolum illius artificem pertinere: ita quod praefata omnia verba metaphorice sint accipienda: daemon enim revera dicitur maledictus inter bestias terrae, quia damnatus est aeternis poenis; et quidquid in bestiis corporaliter cernitur obscenum, fraudulentum, aut truculentum, id multo magis in daemone spiritualiter reperitur. Super pectus, et ventrem graditur daemon, quia duabus viis adoritur seducere homines. per superbiam scilicet, qua figuratur pectore, et per libidinem, qua adumbratur ventre. Terram comedit omnibus diebus vitae suae: nam. inquit S. Gregorius lib. 10. Antiquus hostis terram comedit, quia peccatores quosque in ventrem suae malitiae abscondit, ipsius hominum perditionem desiderans, quodammodo reficitur, dum praesis corum operationibus delectatur: illud autem, cunctis diebus vitae tuae, designat omne tempus huius vitae usque ad consummationem saeculi, quo tempore permissum est daemoni homines tentare, decipere ac perdere; quod ille pro iure, et magna voluptate habet, quamobrem daemones rogabant Christum, ne mitteret eos in abyssum, et alii dicebant ei: Venisti huc ante tempus torquere nos. — Nihilominus verius dicendum arbitror, maledictionem illam, et poenam vere pertinuisse ad ipsum serpentem: licet ipse nullum patrasset scelus, sed eius flagitii auctor fuisset diabolus; nec serpens libero polleret arbitrio, quasi in potestate eius fuisset vel dare se, vel non dare diabolo ad scelus illud exequendum. Hinc qua prius erant naturalia serpenti, cesserunt in poenam : quibus etiam ipse daemon. qui serpente usus fuerat tamquam instrumento, ad ipsius serpentis poenam dolore quateretur: velut si quis musicum instrumentum infringat, quo afficiat dolore eum, qui illo ad canendum utebatur: aut equum abscissis pedibus prosternat, ut sessori noceat; vel navem subvertat. ut qui ea vehitur, naufragio pereat: ita Deus maledictis terruit serpentem, quo diabolum, qui per eum locutus fuerat. dolore angeret: quemadmodum etiam legionem daemonum afflixit. poreos perdendo.

Notandum 3. Quod etsi mors praecipua fuerit poena primis Parentibus, et eorum posteris ob ipsorum perduellionem, a Deo irrogata: nihilominus hic eius poenae nullam mentionem faciendam existimo: supra enim dictum est mortem ipsam fuisse homini naturalem, nec cessisse in hominis supplicium, nisi per substractionem iustitiae originalis; quo factum est. ut licet mors sit homini naturalis, tamen in eius peccati poenam et vindictam ipsi contigisse in sacris Litteris testatum reperiamus, quemadmodum arcus caelestis fuerat quidem ante diluvium, sitque naturaliter; Deus tamen eum numquam imposterum futuri diluvii signum esse voluit. Caetero ergo speciales Adamo, et Evae praescriptae poenae hic supersunt discutiendae.

Conclusio prima. — Triplex est poena primis Parentibus, eorumque posteris a Deo iniuncta, scilicet multitudo conceptuum, dolor in partu, et subiectio in potestate viri. Haec colligitur ex cap. 3. Genesis v. 16. ubi legimus: Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos: in dolore paries filios. et sub viri potestate eris. et ipse dominabitur tui.

Tres autem huius divinae sententiae in sexum femineum poenas sic expendit Rupertus lib. 3. De Trinitate.* cap. 22.

Triplici, autem poena punitur mulier, inquit. quia triplo maius fuit peccatum eius quam viri. Primo quia credendo serpenti plusquam Deo, seducta est. Deinde. quia ligni vetiti pulchritudinem et suavitatem delectabiliter concupivit: Tertio. quia non contenta transgressione propria. virum quoque ad transgressionem induxit: merito igitur triplici peccato triplex vindicta. praeter communem sibi cum viro mortem. reddita est. Nam quia serpenti credidit dicenti : Eritis sicut Dii: iuste ipsa contra hoc. quod Deus vivorum est, et non mortuorum. non vivorum sed mortuorum mater esse meruit. dicente Deo: Multiplicabo conceptus tuos. Omnes enim conceptus eius anima et corpore in peccato moriuntur. et nemo eorum vivit. nisi vivificetur per Christum. Item quia visa illius arboris pulchritudine intemperanter fructum eius expetivit. pro illo visus delectamento contrarius redditur uteri dolor. In dolore, inquit, paries, Tertio, quia virum importunitate muliebri ad comedendum illexit, ideoque suo viri potestate. inquit. eris. et ipse dominabitur tui. Ita pro seductione. conceptuum multiplicitas: pro gula oblectamento. uteri dolor: pro temerario imperio. et scandalo quod viro exhibuit. servitutis viri poena reddita est. Vel. ut inquit S. Chrysost. Homilia II. in Genesin.. quia abusa es honoris dignitate. subiicis te viro: quia relicto eo. cui dignitati par. et cuius natura particeps. et propter quem formata es, familiaritatem cum serpente mala illa bestia habere. et accipere consilium voluisti. propterea posthac illi te subiicis. et illum dominum tuum assero, ut illius scilicet dominium agnoscas.

Hoc ipsum luculenter expendit noster Alensis quaest. 105. art. 9. Puniuntur, inquit, tres poenae ex parte mulieris: 1. multiplicatio poenarum in multitudine conceptuum: 2. dolor in partu: 3. subiectio sub potestate viri. Est enim triplex vis animae, cogitativa, rationalis, et naturalis: quintum ad rationalem sumitur praes subiectionis: quintum ad sensibilem duplex poenae: una secundum multitudinem. cum dicit multiplicabo aerumnas: altera secundum asperitatem. cum dicit: in dolore paries. Vel aliter: Individuum ad unum tendit: ad conservationem sui secundum tempus determinationis: ad conservationem speciei simpliciter: Mulier vero dicitur sexus passivus, quia mutem utrumque contrahit ex peccato poenam: nam in actu utero generationis. qui est ad conservationem speciei. duplicem poenam trahit: in portando foetum. et parturiendo, quarum unum pertinet ad progressionem, alterum ad consummationem, in initio vero est electio, et ibi videtur esse sine poena: et fortasse hoc voluit designare sub nomine conceptus: vel hoc fuit propter delectationem. in qua non videtur esse poena. Ex parte vero viri, qui est ad conservationem individui. cum bonum sit libertas faciendi, quod sibi est expediens: malum per oppositum est servitus, subesse scilicet alterius dominationi necessario. haec est illa poena, quae designatur cum dicitur: sub potestate viri eris. — His adiicit Severianus Gabalorum episcopus: mulierem triplici poena mulctatam. primo quod non obstante molestia partus virum diligere cogatur. Secundo, quod ipsa potissimum filiorum procreationis et educationis anxietates sustineat: tristatur enim pariendo, animi anxia est educando : ubi puer grandis fit, anxia est ne demens et recors sit. Cum profectus fuerit, ne mori. ne agrotare, ne aerumna ac dolore versari contigerit. Hoc vir non habet. Quamvis enim etiam pater sollicitus sit, non sic tamen ut mater, sed ipse se consolatur, dicens, homo est. norit sibi quisque rebus praeesse, nec iusto anxius curis discruciatur. Quid ita? Quod non audierit: in tristitiis paries filios. Tertium denique divinae in mulierem animadversionis genus est quod ipsi amplius docere sit interdictum. Novum inquit Severianus vindictae genus: tristis experientia est. Cum dolores partus mulierem apprehenderint, ne in ipsis quidem laboribus virum respuit. Non dicit: utinam nee nuptiae essent! Utinam non esset liberorum procreatio! Non sinit Deus. ut etiam periculum fecit. odisse eam virum. Nee eam latet quid illi acciderit, ac quid sustinerit, et tamen virum diligit. Ideireo. in tristitiis paries filios, et ad virum tuum conversio, aut, et ipse dominabitur tui. Quia iam male illius dominata es, ac tuae voluntatis serva electa es, ordinem solvo: Ipse dominus sit qui non est seductus. Ideireo ait Paulus: Mulieri autem docere non permitto, neque dominari in virum. Male enim primum docuit in paradiso; neque dominari in virum, male enim dominata est. Hoc ergo sensu iubet Paulus mulierem non docere; ab ea scilicet qua in paradiso evenerunt, non nos cavillamur. Audi ipsum loquentem: Mulieri docere non permitto, neque dominari in virum. Et ut ostendat ista statuere primi reatus causa, subdit: Adam enim non est seductus: mulier vero seducta est in praevaricatione.

Obicies 1. Multiplicatio prolis magnum est bonum, magnumque parentum gaudium, futura etiam, si homo non peccasset in Paradiso. et in statu innocentiae: igitur ea mulieri pro scelere admisso tanquam ingens quoddam malum poenae loco non denunciatur. — Nego consequentium: multiplicatio enim conceptus, ut recte observat Pererius lib. 6. in Genesim, cap. 3., quatuor ob causas intelligitur post peccatum esse poena mulieris, et magnum quoddam malum. Primum, quoniam multi conceptus priusquam ad maturitatem. et perfectionem veniant. per abortum in utero matris intereunt. Deinde, quia multi procreantur partium corporis vel mole, vel numero, vel figura, vel situ. vel ex imbecillitate, et deformitate, vel sensuum vitio, vel animi, et rationis defectu depravati atque monstruosi: quod maximo dolori est parientibus. Praeterea eorum qui generantur. pauci sunt electi, et praedestinati, plerique vero propter eorum flagitia aeternis suppliciis destinati. His accedit, multitudinem prolis plerunque, vel ob Parentum paupertatem, cui educanda non sufficiunt, vel propter flagitiosam, et probrosam filiorum vitam, vel propter miserrimos casus, et exitus acerbissimum Parentibus tormentum, et infortunium esse solere. Unde Rupertus lib. 3. De Trinit., cap. 22. Non est, inquit, multiplicatio benedictionis, sed damnationis: non gratiae, sed irae: non clementiae. sed vindictae. Unde non dixit tantum, multiplicabo conceptus tuos, sed insuper addidit, et aerumnas tuas: mulier quippe quanto foecundior. tanto aerumnosior.

Obicies 2. Subiectio mulieris ad virum etiam stabat cum innocentia; mulier enim a viro suam ducens originem, ab eo necessario pendebat, ut a principio suae formationis: ergo haec subiectio non fuit ei in suae perduellionis poenam a Deo irrogata. — Distinguo antecedens: subiectio voluntaria, et iucunda, concedo; involuntaria, et onerosa, nego: fuisset quidem mulier in statu innocentiae sub viri potestate. verum non coacte, nec moleste, nullaque voluntatis repugnantia: cum enim mulier esset integro animo, rectaque mente, non nisi quod erat honestum, et rectum expendens, libens gaudensque sub imperio viri fuisset: quia id voluntati divinae, rationique consentaneum esse intelligebat: imperium quoque viri fuisset plenum aequitatis, atque charitatis, nec uxor habita esset ut serva, et ancilla, sed ut charissima vitae socia, et consiliorum atque officiorum mariti particeps, et ad generationem prolis atque educationem adiutrix. Post peccatum autem gravis poena est mulieri subesse viro: tum ob ingenii muliebris levitatem, atque vanitatem, animique superbiam iniquo animo maritum sibi praeesse ferentis: tum etiam quia plerumque viri uxores suas superbe. iracunde, et aspere tractantes, imperium eis suum onerosum, acerbum, et odiosum faciunt. Unde eleganter S. Ambrosius in Exhortatione ad virginitatem, affirmat mulieres nuptas pretio servitutem suam comparare: Quae nupserit, inquit, a servitute sua pecunia venditur: meliore conditione mancipia, quam coniugia comparantur : in illis meritum emitur servitutis: in istis pretium ad servitutem additur; nupta venalis auro gravatur, auro aestimatur.

Conclusio secunda. — Triplici ratione poena multitudinis fuit Adae ob suam praevaricationem; nempe maledictione terrae in ipsis laboribus, eisdem spinarum et tribulorum germinatione: et victus paropitate, et labore. Haec aperte constant ex 3. cap. Genesis, v. 17.18. et 19. ubi Deus Adamum sic alloquitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno, ex quo praecerperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo, in laboribus omnes comedes ea cunctis diebus vitae tuae, spinas, et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae. In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris in terram, de qua sumptus es, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.

Huius conclusionis veritatem. et praefatam Dei in Adamum animadversionem sic expendit Alensis noster supra laudatus: His, inquit, dicimae scripturae verbis, distinguuntur hominis poenae tum in vita, tum in morte. In vita quidem quantum ad initium, quantum ad progressionem, et quantum ad consummationem. Quantum ad initium. annotatur: Maledicta terra in opere tuo, etc. Quantum ad progressum. cum dicitur: Spinas, et tribulos germinabit tibi. Quantum ad consummationem, cum dicitur: comedes herbas terrae: et, In sudore vultus tui vesceris pane tuo. In primo apparet laborabilis difficultas in terrae cultura; in secundo eiusdem infructuositas cum dicitur: Spinas, et tribulos: in tertio victus parcitas. Poena vero, qua respicit mortem, duplex est pariter, nempe moriendi necessitas, et incineratio: primum designatur his verbis: Donec revertaris in terram, de qua sumptus es. Secundum vero denotatur sequentibus: Pulvis es, et in pulverem reverteris. — Considerandum autem Deum non maledixisse Adamo, sicut maledixerat serpenti; Tum quod prius ipsum sua benedictione veluti consecraverat: Tum quod per agendam poenitentiam gratiam sanctificantem erat Adamus iterum adepturus; Tum denique quod Christus Dominus naturam humanam aliquando erat assumpturus. Licet autem nihil terra peccaverit, ipsa tamen divina maledictione feritur, non quidem absolute et simpliciter, sed respective ad hominem; ideoque Adamo dicit Deus: Maledicta terra in opere tuo: hoc est, ut explicat Rupertus, Laboriosa sit tibi operanti, vel cultori. Quia, inquit Hugo Victorinus, non feret sponte per se fructum unde vivas; vel quando non respondet tibi aliquando secundum opus tuum: qui sensus verior apparet; sicut enim in sacris Litteris Dei benedictio significat copiam, et abundantiam bonorum; ita maledictio bonorum inopiam et sterilitatem, ac malorum et miseriarum redundantiam. — Homo itaque propter peccatum expertus est terram sibi maledictam, utpote qui ante suavi quodam exercitio, non autem laborioso studio et cultu feracem atque abundantem sibi reddere poterat tellurem, sentit eam anathemate percussam; hoc est, rerum utilium sterilem, noxiarum et inutilium foecundam, et quae ad victum necessaria sunt homini, non sine grandi labore multisque hominis sudoribus proferentem. — Maledicta autem fuit terra potius, quam aqua, aut aliud elementum : Vel quia, inquit Alensis, mediante fructu ex terra oriundo peccavit Adam: vel, ait Alcuinus, terra maledicitur, non aquis; quia homo de fructu terrae contra vetitum manducavit, non de aquis bibit: et quia in aquis erat peccatum abluendum de fructu terrae contractum, nimirum respectum habuit Dominus ad sacrum Baptisma, in quo delicta veteris Adami submersa funditus abluuntur.

Quaeres 1.: An per istam Dei maledictionem dempta fuerit, aut saltem diminuta telluris foecunditas, inductaque sterilitas. — Respondeo, probabilius videri eodem plane statu terram semper extitisse: ceterum homo perdurante innocentiae felicitate in Paradiso habitasset, cuius erat solum foecundissimum atque amaenissimum: insuper minor homini tunc foret indigentia, et consequenter minorem operam ruri colendo impendisset, caelestes influentiae opportunius, clementius, certiusque satae, cultaeque telluri adfuisset: at post peccatum eiectus homo est ex illo felicissimo Paradisi solo; deinde sparsi per orbem mortales in varias ac multo dissimiles terrarum portiones dilapsi, aliud marinum et ieiunum, aliud arenosum, aliud glabrum, aliud pestilens, aliud noxiis foecundum, infoecundum utilibus plantis invenerunt solum, coactique sunt immensis laboribus ac sudoribus alimenta sibi ex tellure comparare; maxime vero cum caelestes impressiones, uti nunc fit saepe numero, aut non opitulentur agricultoribus, aut culta ipsa prorsus evertant.

Quaeres 2: An revera spinae, et tribuli extiterint ante hominis peccatum. — Respondeo, plures e sacris Interpretibus, cum Rabbano, arbitrari ante peccatum, nec arbores infructiferas, nec herbas inutiles, ac noxias, nec spinas, tribulosque enascituros fuisse; sed in supplicium peccati, et in perpetuam admonitionem homini futuram, e terra prorupisse. Quapropter spina, ait, et tribuli monent hominem, ut arceantur a peccatis, quia venenatae ad poenam. et retributionem mortulorum creatae sunt. quia mortales propter peccatum facti sumus: per infructuosas arbores insultatur hominibus. ut intelligant quam sit erubescendum. sine fracta bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia: et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Sic ille. S. Basilius Homilia 5. in Hexaemeron, similiter philosophatur. Rosa. inquiens. tune spinis carebat. postea vero pulchritudini foris adiunctae sint spinae. ut nos captatis inde capiendo oblectamento propinquior. efficiamur dolore revocatione delicti: causa cuius effectus est. ut spinas. ut tribulus tellus maledicta anathemationi nobis proferret. Sic Basil. quem sequutus Procopius ita loquitur ad cap. 1. A primordio creationis rosa nullis spinis erat aspera. Postea demum eius pulchritudini accesserunt asperi illi aculei: ut dum eius sumi odore fruimur. et delectamur, oppositum quoque sentiamus tristitiam. recordantes peccati. a quo terra condemnatione prostrata est, ut nobis spinas. sentes. tribulosque pariat. — Verius tamen dicendum arbitror. terram revera spinas. et tribulos ante peccatum produxisse: tamen haec germinatio homini tune non fuisset poenalis, sed animalibus his utentibus utilis. et iucunda, vel ad terrae ornatum, vel ad elevandum hominem ad laudem Dei. multiplici creaturarum genere: nunc autem est poenalis.quia productionem seminum utilium impediunt. et eorum loco pluries enascuntur.

Hic praetereundum non est Indicorum, verius dicam impium Iudaeorum commentum. qui aiunt Adamum post admissum scelus. per centum et triginta annos ab Evam fuisse separatum. et excommunicatum. et illum cum demone feminea. nimirum. Lilit concubuisse: Evam vero cum daemonе mascelo, et ex illis Adamum et Evam liberos suscepisse. In Talmude haec occurrunt. referente Salom Iarchi: Dicebat Rabbi Hieremias filius Eleazari mensibus istis annis quibus fuit Adam in eodem excommunicationis statu genuit spiritus. et daemones. et spectra nocturna. sicut dicitur: et vivit Adam centum et triginta annos. et genuit filios in imagine et similitudine sua, quod docet quod in illo tempore non genuerit ad similitudinem suam. Sed alios liberos susceperat. daemones nimirum. et spectra nocturna. Hoc etiam patet ex Bereschit Rabba sectione 20. et 20.: Omnibus centum et triginta annis quibus fuit separata Eva ab Adamo. fuerunt spiritus masculini incestuosi ab ea, qui concubuerunt cum ea. ipsaque pariebat ab illis. Et spiritus foeminei incestue runt ab Adamo et pariebant ex illo. Illud est quod in Scriptura legitur: Cum perversione egerit. castigans eum virga hominum. et plagis filiorum hominum. Absurda sane et omnino impia sacrorum Psalmistae verborum expositio. Itaque cum Iudaei vanis semper ac fabulosis traditionibus occupati et inescati crederent daemones et generari posse et aliquos esse filios Lilit. hoc est noctis ac tenebrarum, mirum non est quod Apostoli filios Ecclesiae dixerint non esse filios tenebrarum. sed lucis: sic 1. Thess. V. 5.: Omnes enim vos filii lucis estis. et filii diei: non sumus noctis, neque tenebrarum. Qua etiam allusione Simon Magus dicitur primogenitus Satan apud Ignatium. Marcion primogenitus diaboli, apud Irenaeum et Eusebium, et is qui negat Christum in carne venisse a S. Polykarpo dicitur antichristus et primogenitus diaboli.