Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Adami nomen non solum esse appellationem totius humanae speciei, sicut est homo, sed etiam esse proprium primi hominum parentis, qui Hebraice dictus est Adam ab Adamah, idest terra, seu argilla rubra. Hebraice enim Adam est rubescere, et Adamah terra sic a rubedine dicta, qualis est argilla. Hinc Esau Hebraice dictus est Edom, cuius nominis ratio Geneseos 25. et 30. aperitur cum ipse ad Iacob ait: Da mihi de coctione hac rufa, nempe ex lenticulis, et statim infert Moses, quam ob causam vocatum est nomen eius Edom, nimirum quasi rufus.

Censent veteres aliqui Ecclesiae Patres, primum hominem ideo dictum Adam, quod eius corpus ex quatuor mundi partibus accepta terra plasmatum fuerit: indeque nomen Adam nactum, quod singula huius vocabuli litterae inchoent singulas quatuor illas mundi praecipuas partes, iuxta Graecum idioma, quod utique sic expendit S. Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De montibus Sina, et Sion adversus Iudaeos: Hebraicum Adam in Latino interpretatur terra caro tacta, eo quod ex quatuor cardinibus orbis terrarum pugno comprehendit terram, sicut scriptum est, palmo mensus sum Coelum, et pugno comprehendi terram, et finxi hominem ex omni limo terrae, ad imaginem Dei feci illum: Oportuit illum ex his quatuor cardinibus orbis terrae nomen in se portare Adam. Invenimus in Scripturis per singulos cardines orbis terrae esse a Conditoris mundi quatuor stellas constitutas in singulis cardinibus. Prima stella Orientalis dicitur Anatole. Secunda Occidentalis Dysis. Tertia stella Aquilonis Arctos. Quarta stella Meridiana dicitur Nesembria. Ex nominibus stellarum quatuor de singulis stellarum nominibus tolle singulas litteras principales, de stella Anatole, a, de stella Dysis, d, de stella Arctos, a, de stella Nesembria, m: in his quatuor litteris cardinibus habes nomen Adam.

Hanc ipsam sententiam confirmat S. August. tract. 9. et 10. in Ioan. ubi ait: In Adam quadrii quatuor litteris, quatuor orbis terrarum partes per Graecas appellationes demonstrantur. Si enim Graece dicantur Prions, decidens, Aquilo, Meridies, sicut eas plerisque locis Scriptura commemorat, in capitibus verborum invenis Adam. Idipsum docent Sixtus Senensis libr. 3. Bibliotheca, Salmeron Prolegomeno 1. in Evangelicam historiam, Pererius in primum Genesim. Quibus patet quantum risu dignus sit Erasmus, qui suo more ridet quod etymon nominis Adam cum sit Hebraicum, ex Graeca lingua petendum voluerint sancti Patres. Quid enim ineptum aut absonum nomina ex prima origine Hebraica cum communia fiunt aliis linguis, ex eisdem quoque linguis eorum etymon, et allusionem derivare? sic enim Optatus nomen Cepha, non Syriace, sed Graece interpretatus est caput.

Notandum 2. Primam mulierem ab Adamo appellatam fuisse Evam, eo quod futura esset mater omnium viventium, iuxta illud Geneseos, capite 3. Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Qua utique significatio ut sit legitima, non Eva, sed Chaffa dicenda videtur, idest viva, vel vivificans, a radice Chaia, idest vixit. Non satis autem liquet an haec nominis impositio facta fuerit ante lapsum; sunt enim qui opinentur Adamum ingenti dolore stuporeque tactum, quod tantis bonis uxoris causa spoliatus esset, tantisque malis, ac morti malorum omnium maximo fuisset addictus, ipsam uxorem per acerbam quamdam ironiam appellasse matrem viventium, quemadmodum Graeci furias infernales appellant Eumenides, idest facites ac mites, a contrario nempe, quippe cum dicantur durae, et inexorabiles. Nisi forte cum Lyrano, et Abulensi dixeris Evam significare matrem omnium, non simpliciter, sed aerumnose, et misere in hac mortali vita viventium. Hinc pie aliqui contemplantur apte vocari Evam, quasi hoc nomen alludat ad eiulationem parvulorum ex Eva progenitorum. Masculus enim recenter natus eiulando dicit A, foemina vero dicit E, unde Poeta:

Dicent e, vel a, quotquot nascentur ab Eva.

Rursum Eva per anastrophem, et apocopen Latine est ave, per solam Anastrophen est ava, quod Beatae Virgini salutando detulit Gabriel Archangelus.

Notandum 3. Certum esse, quod corpus primi hominum Parentis a Deo formatum fuerit de limo terrae; id namque apertissimis verbis finxit Deus de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Quibus verbis quatuor hominis causas assignat: Efficientem quidem, nempe Deum, dicens: Formavit igitur Dominus Deus hominem. Materiam cum subdit: de limo terrae: formam cum addit: Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae: finem denique: factus est homo in animam viventem, idest, ut sit anima vivens, seu animal vivens, puta sentiens, seipsum movens, se et alia noscens, omniaque vitae opera exercens. Quamquam formam simul et finem hominis significantius, et expressius declaraverat supra dicens cap. 1. v. 26. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum. Siquidem ea est germana, et propria forma hominis, qua Dei similitudinem et imaginem gerit: haec autem est anima rationalis.

Finis autem hominis is est ut per opera meritoria, Dei adiutus auxilio, quam maxime fieri potest Deo assimiletur per gratiam sanctificantem in hac vita, et per gloriam in altera, ut scribit sanctus Ioannes 1. capite 3. Scimus quoniam cum apparuerit similes ei erimus.

Observandum pariter quod Hebraice, et Chaldaice sic habetur: plasmavit, vel finxit Deus hominem pulverem, vel lutum de terra; unde septuaginta Interpretes ita verterunt: Formavit Deus hominem pulverem accipiens e terra, quibus significatur hominem esse factum pulvereum, terrestrem: unde S. Paulus 1. ad Corinth. c. 15. primus homo de terra terrestris; et homines plerumque in Scriptura sacra dicuntur Terrigenae: quocirca terrenae nostrae originis contemplatio toties inculcatur in Scriptura sacra, ut nos admoneat fragilis, et caducae, ae brevi periiturae conditionis humanae. Quod utique diserte, ac pie tractans Rupertus in caput 20. libr. 2. De Trinitate. Dum, inquit, a Moyse dicta sunt. quae diligenter attendere operae pretium est, quia videlicet formavit Deus hominem, et non qualibuscumque, sed de limo terrae formaverit. Hoc namque sicut dictum erat perpendentes homines sancti, hunc ipsum Creatorem suum Plastem, seipsos autem lutum appellarunt eleganti confessione, et lacrimosa declamatione: et nunc Domine, inquit Isaias, capite 61. Tu Pater noster es, et nos lutum: fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos: et apud Ieremiam, capite 18. exprimitur idem plastes noster Deus, numquid sicut figulus iste non potero vobis facere, domus Israel? Ecce sicut lutum in manu figuli, ita vos in manu mea.

Ostendebat autem illi figulum facientem opus suam super rotam; et dissipatum est, inquit, vas quod ipse faciebat de manibus suis, conversusque fregit illud alterum, sicut placuerat in oculis eius, ut faceret. Hinc idem, qui supra, dicit Isaias: Vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae.

Haec et illis similia sciens ille Iurisperitus Coelestis Paulus ait in Roman. 9. O homo tu quis es qui respondeas Deo? numquid potest figmentum dicere ei qui se finxit, quare me fecisti sic? Aut numquid non habet potestatem figulus facere de eodem luto aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam? Igitur et nos cum legimus, quia formaverit Deus hominem de limo terrae, non discutiendum nobis est cur ita poterit, sed potius illud timendum unicuique vestrum de seipso, ne vas, quod fecit ipse, dissipetur in manibus eius; et hoc abiecto faciat aliud vas sicut placuerit in oculis eius. Sic Rupertus.

His ita praelibatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum ubi formati fuerint Adamus et Eva. Secundum, quales et quali corpore donati. Tertium, quae fuerit, et futura esset eorum occupatio in statu innocentiae.

Conclusio prima. — Probabilius est Adamum extra Paradisum formatum esse: Evam autem in Paradiso.

Prima pars est omnium Sanctorum Patrum; eamque Scriptura sacra perspicue indicat Geneseos 2., v. 15. ubi de creato homine ait: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum: et Genes. 3. v. 23. Emisit eum Dominus Deus de Paradiso voluptatis ut operaretur terram, de qua sumptus est. Si Deus hominem creatum accepit, et posuit in Paradiso ubi antea unquam fuerat. non igitur creatus est in Paradiso: si ereatus extra Paradisum ad incolendam terram ex qua efformatus est, iam extra Paradisum e terra plasmatus fuit.

Cur autem Deus noluerit creare hominem in Paradiso, variae rationes proferuntur ab auctoribus: Primo quidem, inquit Pererius in caput 2. Genes. quia habitatio Paradisi non conveniebat homini secundum eius naturam, sed propter dotem immortalitatis, quod ei Deus in statu innocentiae permansuri concediturus erat. Quod autem dotem immortalitatis non erat naturale homini, sed gratuito Dei munere ei tributum: quo igitur manifestius intellegeret Adam eum locum non esse sibi naturaliter debitum, sed sola Dei gratia concessum, congruum erat Adam creari extra Paradisum. Secundo, si Adam creatus esset in Paradiso, nec ante vidisset alia loca, forte putasset eum locum sibi convenire, ac deberi naturaliter: at creatus extra Paradisum ex comparatione aliorum locorum clarius agnoscens praestantiam Paradisi, sine dubitatione intellexit eximiam Dei erga se benevolentiam, ac beneficentiam, qui tam felici cum loco, ae domicilio dignatus esset. Tertio, ut Adam cautior esset, et ad exsequendum Dei voluntati promptior, atque in custodiendis iussis, et praeceptis eius diligentior, atque curiosior: certissime sciens tantisper sibi esse in Paradiso commorandum, dum ipsi Dei praecipito obtemperaret. Quarto denique, nullam habere posset dolendi, et de Deo conquerendi causam, cum ex Paradiso propter peccatum eiiceretur, quasi loco sibi naturaliter debito, et convenienti denegatus esset: cum tamen Deus propter peccatum naturalibus bonis hominem mulctare, ac privare minime soleat.

Quantum autem ad formationem Evae putat Iosephus lib. 1. Antiquitatum, cap. 1. eam extra Paradisum etiam fuisse formatam: narrata enim Adami, Evaeque productione, describens quoque Paradisi pulchritudinem et amenitatem, sic subdit: Verunt propterea Moses Deum hortum ad orientem plantasse omni virenti planta: in hunc hortum cum induxisset Deus ipsumdem cum uxore, iussit eos plenariam curam habere. Haec ille. Adamum ergo et Evam censet alibi procreatos. Deinde in Paradisum a Deo introductos aperte Iosephus affirmare videtur. Tertullianus lib. 2. adversus Marcionem idem indicare visus est cum ait: Nullus morborum, nec ipse quidem, Adam in Paradiso Dei natus est. Nihilominus Evam in Paradiso terrestri formatam fuisse Scriptura sacra aperte satis indicat, dum ait eam ex Adamo in Paradisum iam translato fuisse editam.

Confirmat haec omnia S. Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. 4. dicens: Adverte quia extra Paradisum vir factus est, et mulier intra Paradisum; ut scias quod non loci, non generis nobilitate, sed virtute unusquisque gratiam sibi comparat. Denique extra Paradisum factus, hoc est, in inferiori loco vir merito incrnitur: et illa quae in meliori loco, hoc est in Paradiso facta est, inferior reperitur. Mulier enim primo decepta est, et virum ipsa decepit: Unde Apostolus Petrus subiungit fortiori causae mulieres sanctos viris suis velut Dominis obedire memoravit.

Ex iis constat utrumque primum Parentem eandem efficientem causam habuisse; Deum nempe, immediatum et solum sui corporis animaeque suae artificem: at causam materialem omnino diversam; vir namque ex terra pulverea, mulier autem ex costa extracta ab Adamo costa formata fuit: ait enim Moses Genes. capite 2. v. 21. et 22. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis eius, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Quae verba tria maxime notatu digna complectuntur: Primum quidem, a Deo in Adam immissum fuisse soporem, hoc est, ut vertunt Septuaginta, extasim: somnus enim ille fuit extaticus, ita ut non modo soluta, et libera esset mens eius ad naturalem usum rationis, animique agitationem, sed etiam divinitus illustraretur, et prophetico spiritu impleretur, in ipso suo somno intelligens mulierem ex latere suo formari, et eius facti mysterium perspiciens, tum expergefactus dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Dicamus igitur fuisse illum quidem somnum, sed talem tamen, ut in eo ligatis sensibus, nihilominus mens soluta, et divinitus illustrata, et res quae id temporis gerebantur cerneret, et quae in eis latebant mysteria intellegeret.

Hunc autem somnum adeo sensus externos ligaverat, ut detractam sibi costam non senserit Adamus. Unde Alcimus Avitus, Carmine de formatione hominis, somnium istum Adamicum sic repraesentat:

Dumque petunt dulcem spirantia cuncta quietem, Solvitur et somno laxati corporis Adam. Cui Pater Omnipotens pressum per corda soporem Iecit, et immenso tardavit pondere sensus, Vis ut nulla queat sopitam solvere mentem. Non si forte fragor securas verberet aures, Nec si commoto coelum tunc intonet axe, Sed nec pressa manu rupissent membra quietem.

Hunc autem extaticum somnum figuram fuisse futurae mortis Christi, et ex eius latere exoriturae Ecclesiae, putat Magister Sententiarum in 2. d. 18.: Non sine causa, inquit, dormienti quoque viro potius, quam vigilanti detracta est costa, de qua mulier in adiutorium generationis viro est formata: scilicet ut nullam in eo sensisse poenam monstraretur, et divinae simul potentiae opus mirabile ostenderetur, quae hominis dormientis latus aperuit, nec eum tamen a quiete soporis excitavit. In quo etiam opere sacramentum Christi, et Ecclesiae figuratum est, quia sicut mulier de latere viri dormientis formata est, ita Ecclesia ex sacramentis, quae de latere Christi in cruce dormientis profluxerunt: seu ut loquitur S. Augustinus in Sententiis, sent. 328. Dormit, inquit, Adam ut fiat Eva: moritur Christus, ut fiat Ecclesia. Dormiente Adam fit Eva de latere: mortuum Christum lancea perforatur latus, ut superfluant sacramenta, quibus formetur Ecclesia.

Ipsis concinit supra laudatus Alcimus Avitus:

Istius indicium somni mors illa secuta est, Sponte sua subiit sumpto quam corpore Christus. Qui cum passurus ligno sublimis in alto Penderet nexus, culpas dum penderet orbis, In latus extensi defixit missile Lictor.

Protinus eriliens munarit vulnere clypeum. Qui circa populis iam tum spondente cratrum, Fuit martyrium signans et sanguinis unda. Inde quiescenti, gemina dum nocte iaceret, De lateris membro surgens Ecclesia nupsit.

Secundum quod occurrit in formatione prima mulieris notandum, est quod mulier formata fuit ex costa Adami, idque variis de causis, quas S. Thomas 1. parte qu. 92. art. 2. ita exponit: Primo, inquit, decuit mulierem ex viro formari magis quam ex aliis animalibus; Primo quidem ut in eo quaedam dignitas primo homini servaretur, ut secundum Dei similitudinem esset et ipse principium totius suae speciei, sicut Deus est principium totius Universi. Unde et Paulus dixit Actorum 17. quod Deus fecit ex uno homine genus hominum. Secundo, ut vir magis diligeret mulierem, et ei inseparabilius inhereret, cum cognosceret Evam ex se esse productam: unde dicitur Geneseos 2., De viro sumpta est; quamobrem relinquet homo Patrem, et Matrem, etc.

Unde quatuor de causis Adamus vehementer incitabatur ad diligendam Evam: nempe propter similitudinem eiusdem naturae; propter copulam carnalem; propter generationem prolis: super omnia vero, quod Eva esset aliquid ipsius, idest, de substantia eius procreata: namque ob hanc potissimum causam parentes tantopere liberos suos diligunt. Quod si animus Adami tanto mulieris amore non fuisset occupatus, cum postea eius suasu, atque impulsu lapsus esset in peccatum, ob idque tot ac tantis Dei muneribus ac donis expoliatus; ingens et implacabile adversus eam odium concepisset, semperque animum ab ea alienum, et aversum gessisset. Tertia vero ratio (inquit S. Thomas) est sacramentalis; figurabatur enim per hoc, quod Ecclesia a Christo sumit principium: unde Apostolus dicit ad Ephesios 5. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo, et in Ecclesia.

Quartam rationem addit Pererius in cap. 2. Genes., n. 187. nempe quod homo media quadam natura est inter Angelos, et animalia: quocirca mediam quoque conveniebat esse rationem originis humani generis. Et Angeli quidem omnes ac singuli proxime a Deo creati sunt: nec in tanto Angelorum numero unum aliquem reperire licet ex alio Angelo procreatum: animalia vero ex aliis orta sunt, sed non omnia, etiam quae eiusdem sunt speciei, ex uno generata sunt: siquidem in exordio mundi Deus cuiusque speciei animalium multos mares, multasque foeminas fecit, quibus caetera facile, ac numerose procreari possent: in homine vero medio quodam modo sese res habuit: primus enim homo proxime a Deo factus est; ex hoc fabricata est foemina: ex utroque autem omnis hominum soboles extitit.

Inde quatuor modos productionis humanae distinguere possumus: unum sine viro et foemina, ut Adami; alterum ex viro sine foemina, ut Evae: tertium ex foemina sine viro, ut Christi Domini ex Virgine Maria: quartum ex viro et foemina, ut ceterorum hominum, qui est naturalis et communis generationis modus.

Observandum pariter, quod non de qualibet corporis viri parte formata est Eva, inquit Magister Sententiarum laudato loco, sed de latere eius formata est; ut ostenderetur quia in consortium creabatur directionis. Ne forte si fuisset de capite facta, viro ad dominationem videretur praestanda: aut si de pedibus, ad servitutem subiicienda: quia igitur viri, nec dominae, neque ancillae parabatur, sed sociae. nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda: ut iuxta se ponendam agnosceret, quam de suo latere sumptam didicisset.

Tertium denique circa mulieris formationem ex praefatis Scripturae verbis notandum est quod Deus detraxerit unam costam Adamo, et repleverit carnem pro ea: unde dubium suboritur an illa costa detracta Adamo fuerit ex costis necessariis integritati corporis humani: tradunt enim Physiologi, et Medici, corpus nostrum viginti quatuor costis, duodenis utrovis in latere esse constructum, et coagmentatum: an vero fuerit illa costa redundans, et supervacanea, v. g. ut Adam in sinistro latere tredecim costas habuerit: utrovis autem modo dicatur, videtur res absurda. Si enim illa costa sit ex necessariis costis: ergo post eius detractionem, Adam fuit mutilus manens, et imperfectus: sin autem supervacanea erat: ergo Adam creatus est monstrosus, et deformis, habens scilicet in uno latere plures costas, quam in altero. quod erat insigne quid ad deformitatem, non minus certe, quam si factus esset biceps, aut triceps, aut utraque, vel alterutra manu senos habens digitos.

Respondent communiter Theologi costam illam partim fuisse supervacaneam Adae, partim necessariam: supervacaneam quidem, si consideretur Adam ut singularis quidam homo, et persona particularis: sic enim iusto costarum numero supererat illa costa, ad integritatem scilicet corporis Adae minime pertinens: sin autem consideretur Adam ut primus homo, futurusque principium totius generis humani, et ex quo formanda erat Eva, necessaria fuit illa costa, non quidem simpliciter, nec secundum naturalem ordinem et rationem. potuit enim aliud formari Eva, sed tamenmodo secundum Dei electionem et ordinationem, qui ex Adami actu corpus Evae fabricare constituerat.

Concedo ego probabilius hanc costam ab Adamo detractam, fuisse ex necessariis costis ad eius corporis constitutionem et integritatem pertinentibus: si enim fuisset illa costa superflua Adamo, et extra naturam eius, non posset vere dici, Evam esse formatam ex Adamo, nec vere dixisset Adam, Evam esse os de ossibus eius: costa enim illa non fuisset naturale et proprium eius os, sed quantum ad eum pertinebat, praeter naturam, et per accidens, et ad brevissimum tempus ei fuerat inditum. Ideoque ad significandam coniunctionem arctissimam Adami et Evae, ac mulieris ex viro naturalem originem et dependentiam, congruentius et convenientius erat formari Evam ex costa quae esset pars naturalis et necessaria Adamo, quam quae esset supervacua, et praeter naturam eius.

Rogabis. Cuiusne, Adamo an Evae detracta illa costa in resurrectione mortuorum reddenda erit? Videtur quidem Adamo reddenda, quia ab initio fuit Adami, ut pars eius integralis: contra autem videtur reddenda Eva: quoniam ex illa principaliter formata est Eva. — Respondeo. costam illam penes Evam remansuram, siquidem ex ea corpus eius quasi materia, et fundamento compactum fuit: adeoque necessum est illam in Eva subsistere. Nec inde corpus Adami imperfectum fore censendum est, siquidem loco ipsius costae Deus carnem substituit: non quidem mollem, sed induratam, et crassam, quae sub tractu costae usum et vices impleret. Adde, quod non omnia, quae corporis nostri fuerunt, in resurrectione sunt tribuenda: alioquin corpus nostrum monstruosum, et enorme resurgeret: quippe certum est partes carnis per totum vitae tempus lapsus ab ortu scilicet usque ad obitum continenter fluere, et deperdi; earumque in locum, alias et alias subinde per nutritionem regenerari. Si ergo omnes dispersae restituerentur, gyganteum foret corpus hominis resurgentis. — Addit Noyssius, cap. Genes. 23. v. 21. Adam formatam mulierem matrimonii vinculo sibi iunxisse in uxorem, Deo imperante. Quod egregie repraesentat Alcimus Avitus supra laudatus, ubi matrimonii leges sic praescribit:

Principio sacerdos tanti sacrare liguram Disponens vinclo, nectit connubia verbo, Vivite concordi studio, mundumque replete, Crescat longaevum felici semine germen, Non annis numerus, vitae nec terminus esset. Progeniem sine fine dedi, quam tempore toto aspicies, generi primus qui poneris auctor. Pronepos eductos spargens per saecla nepotes Viventes numeret proavos, inque ora parentum Ducant annosi natorum pignora nati. Tum lex coniugii, toto venerabilis aevo, Intemerata suo servabitur ordine cunctis. Foemina persistat, de viscere sumpta virili, Coniugio servare fidem: nec separet alter Quod iungit sociatque Deus: patremque relinquat Et matrem iusto constrictus amore maritus. Ista parentales non rumpant vincula curae, Ista sed amborum carnem teneatur ad unam. Taliter aeterno coniungens foedere vota, Festivum dicebat hymen, castoque pudori Concinit angelicum iuncto modulamine carmen. Pro thalamo Paradisus erat, mundusque dabatur In aeternum, et lotis gaudebant sidera flammis.

Conclusio secunda. — Primi hominem parentes adeate perfecta, et ordinata corporis magnitudine ac pulchritudine conditi sint.

Haec colligitur ex Scriptura sacra, quae toties perfectissima esse opera Dei testatur; adeoque hominem praestantissimum Dei Creatoris opus, omnibus numeris absolutum in prima sua creatione formatum fuisse pariter quadrat. Probatur quidem de recte perfecta: prima enim illa Dei opera, quae in mundi molitione proxime ab eo facta sunt, perfecta esse decuit. Sicut igitur ceteras animantes corporis mole atque perfectas condidit; ita quoque, ac multo etiam magis hominem in perfecta statu condidisse existimandum est. Confirmatur ex eo quod statim ut creati sunt Adam et Eva, dixit eis Deus: Crescite, et multiplicamini, et replete terram: ex quo licet intelligere Adamum et Evam firma iam aetate, et ad generandum idonea esse procreatos. Hoc ipsum probat S. Augustinus, lib. 6. De Genesi ad litteram. cap. 13. ita scribens: Sed quomodo fecit hominem Deus de limo terrae? utrum repente in adulta perfecta, hoc est virili, atque iuvenili, an sicut nunc usque format in utero matrum, ut illud tantum proprium haberet Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus est de terra: an tamen modo, ut in hoc perficiendo, et per status augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos videmus? An potius hoc non est requirendum? Utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod Deum, et omnipotentem, et sapientem posse, ac facere congruebat. Ita enim certas temporum leges generales, qualitatibusque rerum in manifestum ex aliquo producendis attribuit, ut eius voluntas sit super omnia, etc. Quibus licet videatur hanc quaestionem utrinque librare, et indiscussam relinquere: nihilominus in nostras partes declinat, ut constat exemplis, quibus probat Deum unico temporis momento suum opus perfectum ad statum deducere posse, quem non nisi multo tempore agente natura posset comparare: unde subiicit: Nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentium coalescit, formatur, nascitur, roboratur? Nonne expectati sunt hi dies, ut in draconem virga converterentur de manu Moysis, et Aaron? Nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt, nisi nobis qui aliter naturae cursus innotuit; non autem Deo, cui hoc est natura, quod fecerit.

Putant aliqui Protoparentes creatos fuisse aetate iuvenili, ea scilicet qua Dominus noster Iesus Christus e mortuis resurrexit, hoc est inter trigesimum, et quadragesimum annum. Verum credibilius existimo eos illa aetate conditos, qua quinquagenarium esset aequanda: cum enim tunc longissima esset hominis vita, hoc est decuplo diuturnior, quam nunc sit: singulae etiam aetates longiores pariter erant, quam nunc sunt: longior erat pueritia, et adolescentia: et priori aetate longius productam, proxime consequens tardius accedebat: comparatione igitur, et proportione totius vitae nongentesimum annum excedentis, iuvenilis aetas primi hominis non ante quinquagesimum annum contingere ei potuisset.

Probatur secunda pars, nempe quod Adamus factus fuerit perfecta corporis magnitudine, non ad giganteam molem vergente: Scriptura namque, et sancti Patres concordi sententia confirmant perfecto animo et corpore Adamum fuisse a Deo procreatum: gigantea autem corporis moles naturae exorbitantis excessus est: adeoque haec non est praestantissimo divinorum operum tribuenda.

Dices: Iosue cap. 14. scriptum reperitur: nomen Hebron ante vocabatur Chariatharbe: Adam maximus inter Enacim dicitur est: Enacim autem fuisse gigantes manifestum est, ex his quae speculatores explorata terra Chanaan reversi dixerunt Iosue, cap. 13. lib. Numerorum: Populus, inquiunt, quem aspeximus procera staturae est, ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo, quibus comparati quasi locustae videbamur. Quibus significare videtur Scriptura Adamum fuisse maximum inter Enacios Gigantes: adeoque ipsum fuisse maximum Gigantem.

Nego consequentiam: praedicta enim verba Iosue non sunt intelligenda de primo homine, quem non in Hebron, sed in monte Calvaria sepultum infra demonstrabimus ex SS. Patribus: nec vocabulum illud Adam ibidem est proprium primi hominis Parentis nomen, sed est commune et appellativum, idem significans apud Hebraos, quod apud Latinos vocabulum Homo: unde urbs Hebron olim dicta est Chariatharbe, idest civitas Arbe, quod Arba maximus homo fuerit inter Enacines: maximus inquam est nominis celebritate, et rerum gestarum gloria; vel principatus amplitudine, potentia, aut diuturnitate; vel denique quia illius urbis conditor, aut gentis Enacinorum parens fuerit.

Conclusio tertia. — Corpora hominum exercitatio, perseverante felici innocentiae statu, fuisset terrae cultura, sed laboris et defatigationis expers.

Probatur ex Scriptura Genesis, cap. 2. vers. 15. ubi legimus: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in Paradiso voluptatis ut operaretur, et custodiret illum. Quae verba licet S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 10. videatur referre ad hominem, ut sit eorum verborum sensus, Deum ob eam maxime causam collocasse Adamum in Paradiso, ut ipsum Adamum magis ac magis operaretur, idest perficeret, praeceptis illustrioribus excolendo, et ad praestantiora virtutum opera invitando, atque adiuvando, seu ut loquitur, idem qui creavit hominem ut homo sit, ipse operatur hominem, atque custodit ut etiam bonus, beatusque sit. Quapropter, qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata, atque foecunda sit; ea locutione dicitur Deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius, sapiensque sit; eumque custodire, quod homo sua potestate in se, quam illius supra se delectatus, dominationemque eius contemnens tutus esse non posset. Haec interpretationem excludit Hebraicus textus, quia Hebraice pronomen illum, quod Graece, et Latine ambiguam habet relationem ad hominem, et ad Paradisum, Hebraice ponitur in foeminino genere, et necessario coniungitur cum vocabulo Eden, seu Paradiso, quod Hebraice significat hortum.

Unde praefatorum verborum sensus est: posuit Deus Adam in Paradiso, ut ipse Adam sua opera, cura, et industria ipsum Paradisum operaretur, idest excoleret, varia scilicet opera exercendo, quae ipsius loci culturam et ornatum concernerent: ipsumque custodiret, tum a feris, quae extra Paradisum erant, inquit S. Basilius, tum ab ipsis animalibus, quae erant in Paradiso, ne eius decorem, et amoenitatem laederent aut inquinarent: unde S. Chrysostomus, Homil. 11. in Genesim: Voluit Deus, inquit, purgam quandam, et moderatum curam penes hominem esse tam in custodiendo, quam in excolendo. Nam omnis molestiae expers erat cultura illa, et occupationis aliquid ei suppeditabat citra dolorem et aerumnam.

Hanc autem operationem, et custodiam non fuisse laboriosam et molestam, sed facilem et iucundam, per quam videlicet varia sibi loca, vel ad habitandum, vel ad commode et cum voluptate deambulandum sibi stravissent, et concinnassent primi hominum parentes, eleganter aperit S. Augustinus, lib. 8. De Genesi ad litt., cap. 8. ubi cum sibi obiecisset, ante peccatum, Deum damnasse hominem ad laborem, et molestias agriculturae, respondet: Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolare quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud avocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat quando nihil accidebat adversi, vel terrae, vel coelo. Non enim erat laboris affictio, vel exhilaratio indulgentiae cum ea, quae Deus creaverat, humani operis adiutorio tractaret, feraciasque proferrent, unde Creator ipse ubertius laudaretur. qui animae in corpore animali constitutae rationem dedit operandi, et facultatem quantum animae volenti satis esset, non punctum inritum indigentiae corporis cogeret. Quod enim maius, mirabiliusque spectaculum est, aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis, tamquam interrogaretur quaque vis radicis, et germinis, quid possit, quidve non possit: unde possit, unde non possit: quid in ea valeat humorum invisibilis, interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia; inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus, etc.

Corollarium. — Ex his collige agriculturae primo antiquitatem: coepit enim cum homine et mundo, haec enim prima homini, et in statu innocentia iniuncta est, et post peccatum sola ei in poenitentiam et poenam indicta. Secundo dignitatem, tum quod a Deo sit instituta, et Adae praecepta: tum quod Adam, a quo omnis nobilitas descendit, eiusque nobiliores posteri nempe Abel, Seth, Noë, Abraham, omnesque prisci viri celebrerrimi, fuerint agricolae. Tertio innocens exercitium; haec enim pro aliis artibus homini innocenti in Paradiso commendata est tamquam nulli iniuria, sed omnibus proficua: quod utique eleganter explicat Virgilius 2. Georg.

O fortunatos nimium, sua si bona norint, Agricolas! quibus ipsa procul discordibus armis, Fundit humo facilem victum iustissima tellus.

Et rursum:

Hanc olim vitam veteres coluere Sabini Hanc Remus, et frater. Sic fortis Etruria crevit; Scilicet, et facta est rerum pulcherrima Roma. Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat.

Audiendus pariter Cicero lib. De Senectute, ubi ait, nihil sibi tam regale videri, quam studium agriculturae: omnium, inquit, rerum ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agricultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil libero homine dignius. Merito ergo ait S. Augustinus: agricultura artium omnium innocentissima: hanc tamen impius dampnare non erubuit Faustus Manichaeus; quod diceret agricolas violare praeceptum Dei, non occides. Hinc proceres illos Romanae nobilitatis, et antiquitatis viros, ex agris ad imperia, et dictaturas accersiri mos fuit: quibus illi cum essent pertaeti, ad priores agriculturae exercitationes revertebantur: seu, ut loquitur Valerius Maximus, illi etiam praedites, qui ab aratro arcessuntur, ut consules fierent, voluptatis emensae sterile, atque restitutissimum Populae solum versabant, deliciarumque gymnasia, castissimas glebas plurimo cum sudore dissipabant: imo vero quos pericula reipublicae imperitores asserebant, angustia rei familiaris bubulcos fieri cogit.