Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Fide constare animam rationalem esse humani corporis formam, non assistentem, et solum moventem, ut voluit Plato; sed informantem, et realiter ipsi unitam, ut definitum est in Concilio Viennensi sub Clemente V. his verbis: Quisquis deinceps asserere, defendere, seu tenere pertinaciter praesumpserit, animam rationalem, seu intellectivam, non esse formam corporis humani per se, et essentialiter, tanquam haereticus sit censendus. Quam sanctionem Conc. Lateranense tertio, sub Leone X. suo decreto de anima rationali instauravit, ubi utramque praedictam sententiam reprobat, et reprobatas asserentes anathemate ferit his verbis: Sacro approbante Concilio damnamus, et reprobamus omnes asserentes animam intellectualem mortalem esse, aut unicam in cunctis hominibus; et haec in dubium vertentes; cum illa non solum vera, et per se, et essentialiter humani corporis forma existat. — Suffragatur etiam ratio: siquidem homo intelligit formaliter, et proprie, ut affirmat Aristoteles 10. Ethicorum, ubi felicitatem hominis in intelligentia actuali constituit: felicitas autem hominis inest ei formaliter. Deinde, anima rationalis est essentialiter distinctiva hominis; nam homo differt essentialiter a belluis, non per corpus, nec per gradus vegetativos, aut sensitivos, qui sunt ipsis communes: ergo per animam rationalem: sed distinctiva essentialiter inest formaliter ei quod distinguit: ergo, etc. Denique, si tantum esset forma assistens, se haberet ad corpus, ut nauta ad navim, et sessor ad equum: ergo sicut sessor ab equo, et nauta a navi potest recedere, utroque incolumi perseverante, ita pariter anima rationalis, si tantum esset forma assistens, recedere posset a corpore, ipso incolumi perseverante.

Notandum 2. Deus plurimis de causis animam spiritualem, et immortalem materiali corpori et mortali coniunxisse, quarum praecipuae sunt: Prima, ne anima superbia vento tumesceret, et ob id facillime in errorem impingeret, eamdemque cum Lucifero, et eius perduellibus Angelis iacturam incurreret. Secunda, Deus id instituit ut supremam suam sapientiam notam faceret, omnium naturalium unionum maximam instituendo: unio enim maxima debet esse inter infimum supremi, et supremum infimi: ergo cum anima infima sit inter substantias spirituales supremum inter entia locum obtinentes, et cum humanum corpus miranda sua fabrica inter corpora primas partes habeat, ideirco congrua fuit utriusque unio. Tertia, ut anima proficere posset ad maiorem gloriam promerendam per bona opera corporea, scilicet castitatis, temperantiae, patientiae, etc.

Notandum 3. Animam rationalem, et corpus humanum posse bifariam considerari: scilicet vel absolute, et secundum proprias cuique dotes; vel respective, et prout ordinantur ad invicem tanquam materia ad formam, et forma ad materiam. Priori modo corporis dotes animae dotibus opponuntur: materiales enim illae sunt, et corruptibiles: hae vero spirituales sunt, immortales, et indefectibiles; adeoque sic consideratum corpus, ex animae propinquitate nobilitatem non obtinet, imo deprimitur omnino, et in haec comparatione vilescit. Secus vero accidit, dum posteriori modo considerantur, maxima enim est humano corpori nobilitas, quod ex congrua ipsius harmonia aptum sit, et habile, ut uniatur formae tam excellenti, a qua nedum vitam, et motum, sed etiam dignitatem, et praestantiam obtinet, ut probabit

Conclusio unica. — Summa est corporis humani nobilitas, et praestantia ex eius cum anima rationali unione.

Probatur ex triplici dignitate, quam corpus humanum obtinet ab anima, iuxta triplicem statum: naturae videlicet, gratiae, et gloriae. Primo namque ratione coniunctionis cum anima rationali omnibus rebus corporeis praecellit, ut supra probatum est: si enim animam rationalem ab eo seponas, revera corpus humanum tum in sensuum operatione, tum in vitae diuturnitate, tum in virtute, et robore, longe superabunt plurima belluarum corpora, ut dictum est supra Concl. 3. prima Quaestionis huius Articuli. Tota ergo corporis humani supra caeteras creaturas corporeas dignitas, et praestantia naturalis ab interno illius cum anima rationali commercio repetenda est. Quod utique mirum in modum expendit Tertullianus lib. De Resurrectione carnis, cap. 6. ubi corporis humani dignitatem colligit ex ipsius unione cum anima rationali; ibi enim Marcionem infuscatorem humanae carnis, sic interpeliat: Nonne es diligentior Deus, uti tu quidem Scythicas, et Indicas gemmas, et rubentis maris granis candentia non plumbo, non aere, non ferro, ne argento quoque oblaquees: sed erectissimo, et insuper operosissimo descriptes auro? Vinis itaque, et unguentis pretiosissimis, quibusque iaserum prius congruentium cures: proinde perspectae ferruginis gladiis ravinarum aeques dignitatem: Deus vero animam suae umbram, spiritus sui auram, oris sui operam vilissimo alicui commiserit capulo, et indigne collocando utique damnaverit. Collocarit autem an potius inseruit, et immiscuit carni, tanta quidem concretione, ut incertum haberi possit utrumne caro animam, an carnem anima circumferat... sed etsi magis animam inesse, atque dominari credendum est, ut magis Deo proximam, hoc quoque ad gloriam carnis exuberat, quod proximum Deo, et continet, et ipsius dominationis caputem praestat. Subdit autem qualiter etiam corpus animae deserviat ad suas dotes naturales comparandas; Quoniam enim, inquit, naturae usum, quem mundi fructum, quem elementorum saporem, non per carnem cimat depascitur? ... Et sermo de organo carnis est, artes per carnem: studia ingenita per carnem: opera, negotia, officia per carnem. Aptus esse totum videri animae carnis est, etc. Hinc quisquis est auctor libri De Spiritu et anima, qui cum operibus sancti Augustini tom. 3 inseritur, ipsique a nonnullis veteribus falso tribuitur, nam cap. 37. citat Boetium longe Augustino posteriorem; is inquam auctor cap. 11. recte ait: Quando anima corpori coniungitur, secundum quam amicitiam neminem carnem suam odio habet: sociata namque illi, licet eius societate praegraretur, ineffabili tamen conditione diligit illud, amat consortem suum, et ideo libera esse non potest: doloribus eius vehementer afficitur: formidat interitum, quae mori non potest: timet defectum, quae per naturam non potest deficere. Oculorum pascitur speculatione, sonoris delectatur auditibus, suavissimis iucundatur odoribus, lingua rapaciter reficitur: et licet his rebus nullatenus ipsa utatur, gravi tamen merrore affligitur, si substrahuntur. Quibus patet quam naturalis quamque stricta sit anima rationalis cum suo corpore societas, et amicitia; quantaque exinde humano corpori dignitas obveniat.

Secundo: Hoc ipsum patet ex ordine gratiae, siquidem gratia sanctificans animam informans incentiva vitiorum corporalium reprimit; ipsius passiones ordinat, et motus omnes non solum ad rationem, sed etiam ad sanctitatem ordinat, et componit: vicissim etiam humanum corpus non modicum utilitatis animae rationali contulit. Nulla enim caro, inquit Tertullianus ibidem cap. 8. salutem potest adipisci, nisi cum est in carne: ideo caro salutis est cardo, deinde cum anima Deo coniungitur, ipse est qui officit ut anima alligari possit. Sed et caro abluitur, ut anima emaculetur: caro ungitur ut anima consecretur; caro signatur ut et anima munietur: caro manus impositione adumbratur, ut anima spiritu et illuminetur: caro Corpore, et sanguine Christi vescitur, ut anima Deo saginetur... Insuper, sacrificia Deo grata, conflictationes dico animae, ieiunia, et sordes, et aridas escas, et appendices laius officii sordes, caro de proprio suo incommodo instaurat. Virginitas quoque, et castitas, et modesta in occulto matrimonii dissimulatio, et una notitia eius de bonis carnis Deo odorantur, etc.

Tertio denique patet corporis humani dignitas ex ipsius unione cum anima rationali, quod per illam fiat capax percipiendae beatitudinis aeternae: nam, ut loquitur ibidem Tertullianus, Non possunt separari in mercede quas Deus opera coniungit. Ideo illa unio, inquit Alensis quaest. 81. membro 3. quae est animae cum Deo per conformitatem carnis quodammodo redundat in ipsum corpus. Habet enim, et perfectissimam dignitatem in genere corporum, ex hoc quod ex illa unione quam habet cum anima, redditum est idoneum, ut secundum aliquam partem sui, sive alius generis sui uniretur Filio Dei in unitate personae: quae unio praecellit et illam quae est naturae, et illam quae est gloriae, quam dignitatem manifestavit Filius Dei per Incarnationem suam. Inde unio animae cum corpore fuit veluti delineatio futurae unionis beatificae, necnon et coniunctionis hypostaticae, quod eleganter explicat Auctor De Spiritu et anima, cap. 14. Primum fuit mirabile, inquit, quod tam diversa, et tam divisa ab invicem, ad invicem potuerunt coniungi. Nee minus mirabile fuit, quod limo nostro Deus seipsum coniunxit, ut sibi invicem unirentur Deus, et limus: tanta sublimitatis, et tanta vilitatis: nihil enim est Deo sublimius, et nihil limo vilius... Si autem tam disparem naturam carnis, et animae ad mutuam foederationem atque amicitiam Deus coniungere potuit, nequaquam prius impossibile rationalem spiritum, qui usque ad consortium terreni corporis humiliatus est, cum eodem corpore glorificato, ut sit illi gloriae quod fuit ei carnis, ad consortium beatorum spirituum qui in sua puritate perstiterunt, exultare, atque ad suae gloriae participationem sublimare: ad hoc siquidem illum sola charitas, nulla necessitate creavit Altissimus, ut suae beatitudinis participem faceret.

Hanc eamdem veritatem ea qua solet elegantia, et pietate inculcat S. Bernardus Serm. 2. De Nativitate Domini, ubi ait, quod summam Dei erga nos bonitatem, et magnificentiam triplex quadam pius opera clamant: primae nostrae Creationis, praesentis Redemptionis, futurae Glorificationis... Triplicem coniunctionem in his tribus considerare est rerum festivitas plurimi operis, et divinae virtutis: Nam in primo opere conditionis nostrae de limo terrae plasmavit hominem Deus, et inspiravit in faciem eius spiritum vitae. Qualis artifex, qualis conditor rerum, cui cuius nutum sic conglutinuntur sibi limus terrae, et spiritus vitae!.. Cognosce, o homo, dignitatem tuam, agnosce gloriam conditionis humanae, est enim tibi cum mundo corpus: sic enim decet eum qui constitutus est super universam huius creaturae corporeae molem, alique ei similia ex parte: sed est tibi etiam sublimius aliquid, nec omnino comparandas es caeteris creaturis. Compacta et confaederata sunt in te caro et anima: illa plasmata, haec inspirata. Secundam coniunctionem sic commendat: Secunda iam coniunctio fit ex tribus, ut de ea erat hor ipso ad Sacramentum ascendere Trinitatis. Verbum, quod erat in principio apud Deum, et Deus erat: anima quae de nihilo creata est, et ante non erat: caro de massa corruptionis sine corruptione aliqua divino segregata artificio, qualis nulla umquam caro erat, vinculo indissolubili in personae coeunt unitatem. Habes in his triplex genus potentiae: quod non erat, creatum: quod perierat, reparatum: quod super omnia erat, paulo minus ab Angelis minoratum, etc. — Tertiam denique unionem sic exprimit: Quid futurum sit in unione tertia quis loquetur? Nee oculus vidit, nee auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se. Consummatio erit illa cum tradiderit Christus regnum Deo, et Patri: et erunt duo non iam in carne una, sed in spiritu uno. Etenim si adhaerens carni Verbum factum est caro, multo magis qui adhaeserit Deo, unus spiritus erit cum eo. Et in haec quidem unione (nempe Verbi cum carne) media humilitas exhibetur, et humilitas magna nimis: in ea vero, quam spectamus, ad quam suspiramus, perfecta nobis, si tamen nobis, reposita glorificatio est, etc.

Dices. Ex eodem S. Bernardo, animae dignitas longe deprimitur ex eius unione cum corpore: ergo tantum abest, ut haec unio quid conferat ad corporis praestantiam, imo cam infuscat. Probatur antecedens ex cap. 3. libri De Conditione humanae conditionis: ubi animam sic interpeliat; O anima Dei insignita imagine, decorata similitudine, desponsata fide, imbuta spiritu, redempta sanguine, deputata cum Angelis, capax beatitudinis, haeres bonitatis, particeps rationis, quid tibi cum carne unde ista pateris? Propter carnem aliena peccata tibi imputantur, et tuae iustitiae quasi pannus menstruatae reputantur: atque tu ipsa ad nihilum es redacta, et quasi nihilum, et inane reputate. Nihil aliud est caro (cum qua tanta est tibi societas) nisi spuma carnis facta, fragilis restita decore: sed trita, et odenda erit cadaver miserum, et putridum, et cibus vermium. Nam quantuncunque ercolatur, semper caro est. Si diligenter consideres quid per os, et nares, caeterosque corporis meatus egrediatur, vilius sterquilinium numquam vidisti. Si singulas eius miserias enumerare velis, quum sit onerata peccatis, irretita vitiis, prurientibus concupiscentiis, occupata passionibus, polluta illusionibus, prona semper in malum, et in omne vitium proclivis, plenam omni confusione et ignominia invenies! Propter carnem homo vanitati similis factus est, quia ex illo vitio concupiscentiae traxit, quo captivus tenetur, et incurvatur ut diligat vanitatem, et iniquitatem operetur, etc.

Respondeo 1. Praefatum librum quamquam devotissimum, non esse sancti Bernardi, sed vel Hugonis a Sancto Victore, vel alicuius modernioris Auctoris. Secundo dico, cum Auctorem intelligendum esse de vitiato corpore per originale peccatum; nos autem loquimur de humani corporis praestantia secundum primariam illius originem, et formationem, in qua his defectibus vacabat; adeoque praefata auctoritas nostrae Conclusionis veritati non officit.