Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

DE PECCATIS CAPITALIBUS SIGILLATIM.

Ne quid in hoc Opere nostro desideret lector, post delineatam generatim peccati naturam, distributionem, ac varias appendices, placet hic nonnulla ex variis Seraphici Doctoris opusculis de peccatis capitalibus sigillatim referre. — Capitalia peccata sunt numero septem; nempe superbia, invidia, ira, acedia, avaritia, gula, et luxuria. Inter quae quinque praecedentia sunt peccata spiritualia, duo vero ultima sunt carnalia. Horum autem numerum et seriem ita colligit Seraphicus Doctor in Breviloquio, 3. parte cap. 9. Voluntas, inquit, nostra deordinatur, aut quia appetit quod non est appetendum: aut quia refugit quod non est refugiendum. Si quid appetit quod non est appetendum, utpote bonum ut nunc, sive commutabile, sive apparens bonum, aut est interius, et sic est privata excellentia quam amat superbia: aut exterius, et sic sufficientia quam amat avaritia: aut interius, et sic aut delectabile, quia ad conservationem individui, et sic alimentum quod est delectabile secundum gustum, et appetitur a gula: aut quia ad conservationem speciei, et sic coitus, qui est delectabilis secundum tactum, et appetitur a luxuria. Si autem voluntas deordinatur, quia refugit quod non est refugiendum; hoc potest esse tripliciter secundum triplicem modum refugiendi. Aut enim refugit secundum perversum instinctum ipsius rationalis, et sic est invidia: aut secundum instinctum irascibilis, et sic ira: aut secundum instinctum concupiscibilis, et sic est acedia. Unde quia quatuor sunt principalia appetibilia, et tres vires secundum quarum instinctum est fuga, ideo tantum septem sunt capitalia peccata. — Paulo aliter eandem distributionem colligit in Centiloquio, 1. parte cap. 15. Accipitur, inquit, sufficientia septem capitalium vitiorum penes pronitatem ad apparens bonum: haec autem pronitas, si est respectu boni quod respicit spiritum secundum se, potest esse quadruplex, secundum quatuor condiciones boni ad quod appetitus hominis inclinatur. Appetit enim quis bonum sub ratione dignitatis, et sic est superbia: aut sub ratione proprietatis, et sic est invidia: aut sub ratione securitatis, et sic est ira: aut sub ratione quietis et tranquillitatis, et sic est acedia. Si vero sit pronitas respectu boni, quod respicit carnem sive spiritum in carne, sic potest esse tripliciter. Nam spiritus carnalis appetit bonum sub ratione sufficientis, et sic est avaritia: aut sub ratione demulcentis, et sic est luxuria: aut sub ratione reficientis, et sic est gula: et ex hoc patet numerus, et sufficientia vitiorum capitalium. Advertit ibidem Seraphicus Doctor, illa capitalia vitia invicem sic ordinari secundum connexionem, qua fit ut unum ex altero proferatur. Nam superbus non vult subesse maioribus, vult praestare aequalibus, vult conculcare minores.

Et si non potest, incidet maioribus, quia principantur: aequalibus, quia prosperantur: minoribus, quia exaltantur. Et cum sic nihil proficiat, concipit iram de facili ad maiores, mediocres, et minores. Deinde decidit in acediam, qua mentis tranquillitas perturbatur. Et tunc cum interiorem consolationem amiserit, ad exteriorem per avaritiam se convertit; et sic factus opulentus immoderato per ingluviem satiat ventrem, et postremo ad luxuriam resolvit carnem, a summo rationis vertice, usque ad carnis infimum depravatus.

Sic patet quod quinque prima sunt spiritualia, duo vero ultima sunt carnalia. Ut autem aliqualis horum omnium capitalium peccatorum habeatur ratio, placet hic ex codem Seraphico Doctore subsequentibus Paragraphis nonnulla delibare.

I. — DE SUPERBIA.

Circa superbiam, inquit Seraphicus Doctor mox laudatus, tria sunt attendenda: scilicet definitio, differentia, et gradus. Superbia definitur sic a Bernardo: Superbia est propriae excellentiae appetitus. Sic ab Augustino: Superbia est amor propriae excellentiae. Item ab eodem: Superbia est perversae celsitudinis appetitus.

Secundum S. Gregorium, lib. 23. Moralia, cap. 4. habent quatuor differentias.

Secunda est quando etsi non sibi, tamen suis meritis. Tertia est quando iactat se habere, quod non habet. Quarta est quando se existimat aliis praevalere: unde versus:

Si sibi, pro meritis, falsus, plus omnibus instat.

Secundum S. Anselmum libro De Similitudinibus, cap. 21. quatuor sunt exaltationis species: quaedam est exaltatio in opinione, quaedam in voluntate, quaedam in sermone, quaedam in opere. Exaltatio in opinione est cum quis reputat se dignum Episcopatu, vel aliqua dignitate, tamen nollet eam habere. Exaltatio in voluntate est, cum quis vellet habere Episcopatum, tamen non reputat esse dignum, vel etiam opinatur. Exaltatio in sermone est, quando nec se dignum reputat, nec vellet habere, tamen loquitur ampullosa de aliqua scientia ut magis appareat. Exaltatio in opere est, quando aliquis nec se dignum reputat, nec vellet habere, nec loquitur magna; tamen exaltatur in opere, ut quando vocatur ad consilia, et huiusmodi.

Gradus superbiae secundum Bernardum Tract. De Gradibus humilitatis, Parag. 4. et sequentibus, sunt duodecim: scilicet curiositas, levitas mentis, inepta laetitia, iactantia, singularitas, arrogantia, praesumptio, defensio peccatorum, simulata confessio, rebellio, libertas peccandi, consuetudo. His quasi quibusdam passibus superbus diligenter ad finem quem intendit pervenit. Curiositas est quando superbus diligenter inquirit rumores, scilicet quid de ipso dicatur. Levitas mentis est, quando leviter aliquis mutatur de delectatione ex verbis laudis, in tristitiam propter verba vituperii. Inepta laetitia est, quando laetatur ex defectibus et criminibus aliorum. Iactantia est, quando narrat quae habet ut laudetur. Singularitas est, quando praeter consuetudinem aliqua singulariter operatur, ut solus appareat et laudetur. Arrogantia est, quando iactat se habere quod non habet. Praesumptio est, quando ingerit se ad faciendum quod ad eum non pertinet. Defensio peccatorum est, quando peccatum suum et errorem defendit et excusat quis manifeste et aperte. Simulata confessio est, quando peccatum suum excusat occulte. Rebellio, quando dissidet, scilicet superioribus, paribus, et inferioribus: superioribus obviat, inferiores opprimit, pares molestat, et perturbat. Tum libertas peccandi succedit, quia nec Deum timens, nec homines reverens, peccat libere, consuetus ad mala in profundum decidens peccatorum.

Addit in Dietae salutis tit. 1. cap. 30. superbiae malum maxime per novem comparationes comparari. Comparatur 1. vento, propter tria: quia ventus extinguit lucem, et exsiccat rorem, et exsufflat pulverem: sic superbia extinguit lucem sapientiae, exsiccat rorem gratiae, et exsufflat pulverem vanitatis mundanae, et ideo cum homo sit pulvis ex sua conditione, iuxta illud, Pulvis es, et in pulverem reverteris: magis timendus est ventus superbiae in alto quam in basso, idest, in statu praelationis, quam subiectionis, quia ventus si in alto pulverem inveniret, citius exsufflaret quia pertinent ad ultima venti, ut dicit Poeta. — Secundo, comparatur superbia fumo, quia sicut fumus magis ascendendo deficit, sic superbus quo plus exaltatur, plus evanescit, iuxta illud: Non ut honorificati fuerint et exaltati, deficientes quemandmodum fumus deficient. — Tertio comparatur palea, propter levitatem, et inconstantiam, et defectum valoris; quia sicut torrens trahit paleas, et ista levia ad oceanum: sic torrens tentationis trahit secum vanos, non humiles ad oceanum inferni. — Quarto comparatur stillae aquosae, quae inflat, et statim annihilatur: et resinae, quae mox deficit, dum tamen acu pungatur: sic superbus mox inflando deficit, et punctus modica febre vel tribulatione annihilatur. — Quinto comparatur araneae, quia sicut Aranea se eviscerat terendo telam, ut muscas capiat, sic superbus perdit animam, ut capiat laudem humanam. Unde dicitur: Telas Araneae texuerunt. — Sexto comparatur feretro, quia sicut feretrum tunc solum ornatur, cum mortuus in eo ponitur: sic viri, et mulieres praecipue tunc ornant feretrum corporis sui per exteriorum vestium paraturam, cum anima intus est mortua per superbiam. — Septimo comparatur superbus luctatori incauto. Nam si in lucta unus de luctatoribus possit levare pedem alterius, deiicit ipsum: sic si daemon possit levare pedem, idest, hominis affectionem per superbiam, deiicit eum in damnationem aeternam. Unde dicitur: Deiecisti eos dum allecarentur. — Octavo comparatur gallinae, quia sicut gallina statim cantat cum posuerit ovum, sic superbus statim vult videri cum fecerit aliquod opus bonum. — Nono comparatur lupo. Dicitur enim quod lupus uno mense vivit de vento: sic superbus uno mense, idest, mensura vitae suae vivit, vel pascitur vento gloriae mundanae, iuxta illud: Ephraim pascit ventum, idest, gloriam mundanam; saepiitur aestus tota die, idest, superbus est semper famelicus laudis humanae.

Damna vero, quae superbia facit in homine, sunt specialiter quinque. Primum enim hominem arefacit, ut melius accendatur, idest, illum sine humore gratiae, et sine compassione efficit. Unde dicitur: Non te extollas in cogitatione animae tuae: et sequitur: Et non derelinquaris ut lignum aridum in eremo, idest, in inferno, ubi concremabuntur arbores infructuosae, idest, peccatores. Secundo, hominem consumit, idest, omne bonum hominis annihilat et perdit, iuxta illud: Consumit brachia ipsius, idest, hominis superbi, primogenita mors, idest, superbia, quae est primogenita filia peccati, vel diaboli. Tertio, homines infatuat, et decipit, cuius signum est, quia superbus praeciosa vilipendit, idest, gratiam, et gloriam, et vilia care emit, idest, gloriam transitoriam, iuxta illud: Arrogantia, et superbia cordis tui decepit te. Quarto, hominem praecipitat: et ideo hominem ad alta levat, ut maior et gravior sit ruina, de qua dicitur: Qui se exaltat humiliabitur. Quinto, hominem penitus facit infelicem. Superbus enim ab eo est infelix, quia de bono semine malam messem colligit: quae enim sunt bona aliis, in malum convertit. De sanitate enim infirmatur, de vita moritur, de medicamine vulneratur, a victo vincitur, a mortuo superatur, atque occiditur. Haec omnia eveniunt superbo, quia de dono suo gloriatur, et sic de bono efficitur malus, et de virtute efficitur vitiosus; iuxta illud: Contritio, et infelicitas in viis eorum, idest, superborum.

In Compendio Theologico, lib. 3. cap. 22. Monet idem Seraphicus Doctor advertendum esse, quod vana gloria interdum mortale est peccatum; interdum autem veniale. Vana gloria, inquit, ex suo genere est peccatum veniale, quia genus operis sumitur ex obiecto. Tantum autem secundum se non est obiectum peccati mortalis, sed venialis. Unde cum vana laus sit huius peccati obiectum, patet quod non semper est peccatum mortale. Erit tamen vana gloria mortalis, scilicet ratione finis, propter quem laus appetitur. Opus namque tale est, quale est id, propter quod appetitur. Item ratione operis, in quo laus quaeritur. Circa primum dicendum est, quod quadruplici fine laus appetitur. 1. ad vitandum malum infamiae, sicut Samuel se laudavit. 2. propter aliquam utilitatem spiritualem, ut est gloria Dei, vel aedificatio proximi, sicut Paulus se commendavit. 3. propter lucrum avaritiae, sicut Pharisaei qui devorabant domos viduarum, longas orationes simulantes. 4. propter actum aliquem venialis peccati, sicut quando quis laudari vult, eo quod venialiter in laude delectetur. Primum est prudentiae: secundum est charitatis: tertium est peccatum mortale, et idem intelligendum est, quandoeunque mortale peccatum finis alicuius operis ponitur: secus est veniale. — Sequitur secunda causa quare vana gloria sit peccatum mortale; scilicet ratione operis, per quod laus quaeritur. Hoc autem potest fieri tripliciter; quia laus quandoque quaeritur per opera illicita, quandoque per opera ex se indifferentia, quandoque per opera virtutum. Si primo modo, sic tale est peccatum, quale est et illud illicitum, scilicet mortale, aut veniale. Si secundo modo, sic est peccatum veniale, ut habere divitias, vel reses pretiosas cum abusu talium in laudem. Verumtamen si talia sunt de se ordinata, ut sint occasio peccati mortalis, secundum quod mulier cum ornatu meretricio praeparat se ad animas capiendas, vel si factum illud est illicitum ex prohibitione superioris, ut torneamenta, et huiusmodi, quae exercent praeceptum Ecclesiae, sic sunt peccata mortalia. Si tertio modo, idest, si laus quaeratur per opera virtutum, hoc est dupliciter: vel quia appetitus laudis adiungitur operi virtutis tamquam incidens, sicut contingit in cantu, vel in praedicatione quandoque, et tune est veniale: vel laus est finis principaliter praestitutus operi virtutis, et operanti, ita quod ibi constituit finem ultimum; et sic est mortale: quia tunc inhaeret ei, ut fini ultimo. Nota quod maius est peccatum gloriari de bonis spiritualibus, quam de temporalibus; quia minus habent motivum, eo quod minus appareant extra, quam temporalia.

§ II. — DE INVIDIA.

Ex Centiloquio, Invidia dicitur aliquando nomine ira, ut dicitur in Genesi: Quare irasceris? Glossa, livore torqueris. Aliquando nomine odii, ut habetur in codem: Oderant eum fratres, idest, inridebant; aliquando nomine aemulationis, sicut constat ex primo Regum: Affigebat eum aemula eius etc. Tamen aemulatio quatuor habet significationes hoc versiculo comprehensas: Aemulus influitur, amat, inridet, ac irritatur. Aliquando nomine proprio, et sic Damascenus dicit, quod quatuor sunt species tristitiae, scilicet Lupe, quae est tristitia aggravans: Anches, quae est tristitia vocem auferens: Misericordia, quae est tristitia de alieno malo: Invidia, quae est tristitia de alieno bono.

Definitur autem sic invidia ab Augustino: Invidia est odium felicitatis alienae. A Remigio sic: Invidia est dolor de alieno bono. A Damasceno: Invidia est tristitia de alienis bonis. A Philosopho: Invidia est tristitia in apparenti felicitate alicuius inimici. Item aliter: Invidia est dissensio ab alieno bono, aestimato diminuere proprium.

Differentiae Invidiae materialiter assignatae, secundum Augustinum, sunt tres, scilicet invidere superioribus, paribus, et minoribus, sive inferioribus. Invidet enim homo superioribus, quia eis non aequatur: paribus, quia in melius prosperantur: inferioribus, ne ei aequantur. — Opponitur autem timor Domini superbiae, ratione humilitatis quam generat: et pietas invidiae, ratione charitatis ex qua generatur: prima enim, et potissima filia charitatis est pietas, quae ad omnia valet. — Filiae invidiae secundum B. Gregorium sunt quinque, scilicet odium, susurratio, detractio, exultatio in adversis proximi, afflictio in prosperis ipsius. Odium est voluntas affectans proximo malum, ut careat contristante bono. Susurratio est voluntas loquendi seminans discordias inter fratres, ut persequatur proximum propter ipsius bonum contristans. Detractio est voluntas famam proximorum per verba denigrans, ut destruat in aliorum opinione contristans bonum. Exultatio in adversis proximorum, est voluntas procurata in proximi adversitate dilectans. Afflictio in bonis proximi est voluntas procurans malum suo desiderio, per eventum prosperitatis contraria defraudata.

Invidia ex suo genere est peccatum mortale; qui enim invidet, secundum Remigium, sic dolet de bono alieno, contrariatur directe charitati, quae non aemulatur, sed congaudet veritati. Charitati vero nihil est contrarium, nisi peccatum mortale. Tamen illud quod ex genere est mortale, potest esse veniale, vel prout in primo motu consistit, vel extra suam rationem trahitur. Dolor autem de alieno bono est quadruplex. Vel qui est primo primus motus ex natura veniens, sicut quidam naturaliter invidi sunt: et hoc nullum peccatum est, cum nullo modo sit in potestate nostra. Vel est secundo primus motus, quando scilicet appetitus sine completa deliberatione, tali passione afficitur, et sic est veniale peccatum: Vel est actus voluntarius deliberative, et sic est mortale peccatum. Vel trahitur per intentionem extra suam rationem, ut quando dolor de alieno bono surgit cuiquam ex causa bona, sicut quando dolet aliquis de bono temporali alterius, quia videt illud redundare in detrimentum animae illius, vel etiam in detrimentum communitatis: talis dolor bonus est, quia maius bonum magis est appetendum. Notandum vero quod per dolorem boni comprehenditur gaudium de malo, quod ex ipso causatur.

Ex Dietae salutis tit. 1. cap. 4. Invidia habet multas similitudines odiosas; est enim sicut vermis in ligno, rubigo in ferro, tinca in vestimento. Nam sicut ista produnt proprium subiectum, et consumunt illud plusquam alia, sic invidia rodit invidum, et plus invidus nocet sibi, quam aliis. — 2. Est sicut draco; quia sicut draco insidiatur elephanti partui ut ipsum pungat, et mordeat, et comedat: sic invidus homi alieno insidiatur iudicio pravae suspicionis, et postea mordet vel pungit aculeo murmurationis, et inficit veneno detractionis: unde et de invido dicitur: Frater fui draconum, et socius struthionum. — 3. Similis est leproso, Iudae proditori, et diabolo. Leprosus enim vellet quod nullus esset sanus, et diabolus quod nullus esset bonus. Unde dicitur: Invidia diaboli, mors intravit in orbem terrarum. Iudas contristatus fuit de effusione unguenti super Christum, ut habetur in Matthaeo. Sic invidus instar leprosi, et diaboli dolet de bono proximi, etiam ad modum Iudae proditoris tristatur de bona fama fratris, et odio virtutis. Unde magnam iniuriam faceret Dominus invido, si eum poneret in Paradiso, moreretur enim prae dolore, ubi videret alios gaudere. — 4. Similis est invidus oculo menstruatae. Nam sicut illa inficit speculum cum respicit illud; sic invidus inficit proximum, cum respicit eius bonum, quoniam omni studio laborat ponere aliquam maculam in proximo. Unde dicitur: Bonum in malum convertit insidiator, et in electis ponit maculam. — 5. Similis est invidus noctuae, et igni Graecus. Noctua enim de nocte videt, et de die excaecatur; et ignis Graecus in aqua fortius inardescit, sive succenditur: sic invidia in aquis gratiarum fortius exardescit, unde deberet extingui, et ad modum noctuae a luce excaccatur, unde deberet illuminari, sicut Heli, qui non poterat videre lucernam, donec extingueretur, ut dicitur in libro Regum. — 6. Invidus similis est aquae, et navi, et candellae serpentinae. Nam in aqua, virga recta apparet tortuosa: et in navi existentibus cum ipsi tortiter descendunt, videtur quod montes currunt velociter: et ad lucem candella serpentina, omnes paleae videntur serpentes. Fit autem candella serpentina de cera temperata in aqua, in qua serpens coctus est, et post cum candella illa facta de tali cera ardet, videtur hominibus, quod omnes paleae et omnes aliae candellae quae ibi ardent sunt serpentes: sic invidus ad modum aquae, recta facit tortuosa; et instar existentium in navi; quia cum ipsi invidi ad internum descendunt, videtur eis, quod montes, idest, viri sancti, et stabiles ad damnationem currant: et ad lucem serpentinas scilicet invidiae, innocentes, et bonos existimant serpentinos: omnia enim in malum convertunt, ut dicitur in Ecclesiastico: Bonum in malum convertit insidiator. — 7. Comparatur invidus Caini, de quo dicitur: Quicunque invenerit me, occidet me: sic invidum interficit omnis homo; quia aut videt bonum in homine, et tunc dolet, aut malum, et sic gaudet, et sic in omni homine peccat, vel moritur per peccatum. — 8. Invidus comparatur Acrisia Sodomorum, idest, caecitati qua perculsit Dominus Sodomitas, ut dicitur in Genesi. Acrisia autem est passio quae amovet iudicium: et dicitur a privativo, quod est sine, et crisi, quod est indicium: quia invidus non iudicat illa, quae oportet videre, et iudicare. — 9. Invidus similis est nihilo, pro eo quod dissimilis est tam Creatori, quam omni creaturae, sive homini creato: Creator enim communicat bona sua liberaliter, et creatura similiter. Nam videmus in sole, quod lumen suum communicat omnibus creaturis, et ignis calorem suum, et sic de aliis: sed invidus non solum non communicat dona sua, sed etiam, quantum in se est, annihilat aliena, quia sibi valde displicent, et etiam cum solus invidus sit, nihil ita vellet, quod nihil nisi invidia esset.

Damna Invidiae sunt specialiter quinque. Primum est, quia claudit viam salutis, et aditum Paradisi; est enim blasphemia in Spiritum sanctum, quae non remittitur in hoc saeculo, neque in futuro, ut dicitur in Matthaeo: sunt autem sex peccata in Spiritum sanctum, quorum invidia est unum, scilicet invidia fraternae gratiae, impugnatio veritatis agnitae, praesumptio de impunitate, obstinatio mentis, desperatio, et finalis impoenitentia. Dicuntur enim peccata in Spiritum sanctum, scilicet quia impugnant gratiam Spiritus sancti. Secundum est, quod implet hominem omni malo. Unde ut dolium plenum vino, quod vulgo dicitur, est plenum usque ad oculum: sic invidus cuius signum est, quia malitia invidi per oculum exit. Nam dicitur in Ecclesiastico: Nequam est oculus invidi. Et in Matthaeo: An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum? Tertium est, quod spoliat hominem omni bono, et causa est, quia odit, et impugnat omne bonum. Alia namque vitia opponuntur uni virtuti, ut superbia humilitati, luxuria castitati, avaritia largitati, et sic de aliis: invidia vero, ut dictum est, opponitur omni bono, unde non tantum dicitur mala, sed pessima. Haec est enim fera pessima, quae devoravit Ioseph, ut dicitur in Genesi. Quartum est, quia facit hominem penitus immisericordem, sicut patet in Cain, qui ex invidia non pepercit Abel fratri suo innocenti: sicut patuit etiam in filiis Iacob, qui invidia stimulante non pepercerunt Ioseph innocenti: sicut patuit etiam in Iudaeis, qui non pepercerunt Christo innocentissimo, immo innocentiae Domino, cuius causa fuit invidia, ut patet in Matthaeo, quia Pilatus sciebat quod per invidiam tradidissent eum. Quintum est, quia facit hominem penitus infelicem; invidus enim de bonis aliorum affigitur, et de melioratione deterioratur, de profectu deficit, de pinguedine marcescit, de sanitate infirmatur, de vita moritur, et ipse amittere se putat quod alii lucrentur. Et sicut diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, ita invido omnia cooperantur in malum. Unde quidam pulcherrime describens Invidiam ait:

Pallor in ore sedet, macies in corpore toto. Nusquam recta acies, livent rubigine dentes, Pectora felle virent, lingua est suffusa veneno. Risus abest, nisi quem visi movere dolores. Nec fruitur somno, vigilantibus excita curis, Sed videt ingratos, intabescitque videndo Successu hominem, carpitque, et carpitur una. Suppliciumque suum est.

§ III. — DE IRA.

Ex Compendio Theologico cap. 17. Ira, ut ait Augustinus, est ulciscendi libido; et secundum Cassianum, Ira est motus animi concitatus ad poenam. Hic est definitio irae per vitium, non per zelum, de qua est hic agendum. Ira igitur duplex habet esse, scilicet esse naturae, et esse moris. Prout ergo deordinat ab optimo, habet esse morale, quo vitium est; quia ira non est peccatum ratione purae passionis, immo poena: sed cum hac dicit quamdam actionem per quam deordinat hominem, et quantum ad Deum, et quantum ad proximum; vult enim expetere vindictam, quam non debet expetere nisi a Deo, vel a iudice sub Deo constituto.

Utrum autem teneatur quis remittere iniuriam inimico petenti; nota distinctionem: quia ex iniuria solent oriri tria: Primum est rancor in affectu. Secundum est rancoris signum in effectu. Tertium est actio contra iniuriantem. Primum tenetur quis statim remittere, etiamsi non rogetur. Secundum tenetur remittere veniam veraciter petenti, idest, parato emendare secundum facultatem suam. Tertium non tenetur remittere. Si vero volueris scire utrum ille cui facta est iniuria, debeat amicitiam quaerere: sciendum quod duplex est debitum: Primum est necessitatis, sine quo non est salus. Secundum est perfectionis. Quantum ad primum debitum, non tenetur quis reconciliationem quaerere sive amicitiam. Sed de secundo dicit Chrysostomus quod debet quaerere reconciliationem, ut duplicem coronam consequatur: unam, quia iniuriam passus est: aliam, quia prior rogavit. Dominus autem ponit tres gradus circa reatum irae, cum dicit: Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio; qui autem dixerit Racca, reus erit concilio; qui autem dixerit fatue, reus erit gehennae ignis. De his dicendum est, quod ubi crevit gradus culpa, crevit et ordo poenae. Unde recte ira sine voce punienda est iudicio: ira cum voce concilio: ira cum voce contumeliae gehennae ignibus mancipatur: secundum Augustinum enim in primo est ira tantum; in secundo ira et sermo; in tertio ira est et certa expressio irrisionis. Dicit autem Gregorius, quod iudicium est causae discussio; concilium sententia definitio; gehenna ignis, sententia executio. — Notandum quod reddere malum pro malo est fragilitatis, sicut fecit Ioab, quando interfecit Abner, scilicet interfectorem fratris sui Azahel. Sed reddere malum pro bono est perversitatis, sicut fecit Iudas tradendo Christum. Reddere bonum pro bono, est aequitatis, sicut fecit Assuerus, quando Mardochaeum honoravit. Reddere bonum pro malo est perfectionis, sicut fecit beatus Stephanus, quando pro inimicis oravit.

Filiae irae secundum Greg. sunt sex: Prima est rixa: haec est audax voluntas vindicandi iniuriam factam, per se. Secunda est tumor mentis, haec est vindicandi causa fugiens adversarium, ne cum eo colloquium habeatur propter aestimatas inimicitias. Tertia est contumelia, quae est voluntas se vindicans per exprobrationem malorum. Quarta est clamor, quae est voluntas se vindicans in exaltando vocem per vituperium exprobratum, ad aliorum aures perveniens. Quinta est indignatio, quae est voluntas se vindicans per signum molestiae exterius declaratum. Sexta est blasphemia, quae est voluntas se vindicans per opprobrium Deo, vel Sanctis illatum.

Ex ira veniunt multa mala. Hospitium Spiritus sancti turbat, Greg. Dum ira animum pulsat, Spiritus sanctus hospitium suum turbat. Nam sicut in pace factus est locus Dei, sic in discordia locus nominis tui. Unde isti sunt similes Draconi, qui emittit ex ore ignem; quod Dei est sibi usurpat, scilicet vindictam. Propheta: Mihi vindicta, et ego retribuam. Talis se facit iudicem, et Deum vult esse tortorem, sicut dicit S. Augustinus: Dicit enim malus in orationibus suis: Domine occide malum inimicum meum. Respondet ei Dominus: Quem vestrum? ambo estis mali. Imo talis vult esse actor et iudex in eadem causa; sed stultum se demonstrat, qui per cor suum immittit gladium, ut laedat tunicam inimici sui. Imo si sapienter faceret, prius se de ipso vindicare deberet, iram scilicet, zelum adversus iram suam propter vitium assumendo: sed e converso limam purgationis convertit in rubiginem depravationis. Adversitates enim, quae ipsum deberent a peccato purgare, per impatientiam magis inquinant, et fornax probationis mutat ei aurum in cuprum, et flagellum ex grano facit paleam. Inde duram sententiam talis in iudicio expectabit. Cum enim Dominus improperaturus sit quibusdam: Nudus fui, et non cooperuisti me, quid dicetur est illis, qui non solum nudos non vestiunt, sed vestitos spoliant? Bellum mundi, carnis, et diaboli contra se instaurant, sed sapientes sedant minores guerras propter maiores, quae imminent: malam faciunt commutationem, quia auferendo pallium bonae famae, dant tunicam innocentiae.

Remedia irae sunt silentii observatio. Cum defecerit lingua extinguetur ignis: quia sicut ex collisione duorum corporum elicitur ignis, ita ex amaris verbis aliquorum ira concitatur: Responsio mollis frangit iram, et sermo durus excitat furorem, quasi qui apprehendit carnem auribus, etc. Dominicae Passionis consideratio. S. Greg. Si passio Domini ad memoriam revocetur, nihil adeo durum est, quod non aequanimiter toleretur. Hoc figuratum est, ubi respicientes serpentem aeneum sanabuntur. Item praemii toleratiae animadversio: unde consideratio praemii minuit vim flagelli.

Ex Centiloquio lect. 20. Species seu differentiae irae sunt tres, secundum S. Damascenum, scilicet fel, mania, cotus. Fel, sive fellea passio, dicitur subitus animi motus, impatiens laesionis; et accidit ex parte corporis a commotione fellis; et ex parte animae ex corruptione vis irascibilis: et tunc movetur fel ad vindictam ut expellatur tristitia: de qua dicit S. August. Ira est commotio passionis illatae. Haec ira cito transit. Mania dicitur manens ira, et memoriae tradita. Cotus est ira observans tempus ad vindictam.

Ex Dietae salutis cap. 6. Ira plures habet adaptationes et figuras, inter quas, Primo comparatur igni; nam sicut ignis domum ligneam, et omnem materiam aridam accendit; sic ira accendit praecipue aridos, idest, homines iracundos, qui carent humore gratiae. Unde homo iracundus est sicut homo habens domum ligneam, qui mane est dives, et in vespere nihil habet: quia ignis irae combussit sibi domum: idest, conscientiam, et per consequens abstulit sibi quidquid habebat. — Secundo, iracundus est similis ollae bullienti: sicut enim olla bulliendo emittit aquam, et omnia alia: sic iracundus ebulliendo per iram, emittit stultitiam, et verba inordinata, iuxta illud: Os fatuorum ebullit stultitium. — Tertio, iracundus similis est apro, nam sicut aper ex furore impingit, et currit contra gladium; sic iracundus currit ad peccatum, scilicet contentionem, iniuriam, et homicidium. De talibus dicitur: Pedes eorum ad malum currunt: et S. Greg. in Pastorali: Mentem impellit furor, quem non trahit desiderium, et agit incommoda velut nesciens, quae postea dolet sciens. — Quarto, iracundus similis est insano, vel arreptitio, qui precipitat se in ignem vel aquam: sic iracundus in quamcumque malitiam. Unde dicitur de illo arreptitio, quod ubicunque apprehendit illum, allidit eum: sic ira iracundum allidit, per impatientiam molestando, et spumat per clamores contendendo vel contemnendo; sed stridet dentibus malitiam machinando: et ardescit odium et rancorem concipiendo. Haec enim sunt signa irae, et opera iracundiae. Quinto, iracundus similis est calculo emittenti ignem: nam sicut calculus percussus malleo emittit scintillam, sic iracundus tactus verbo ostendit impatientiam suam: et sicut calculus non emittit ignem, nisi tangatur aliquo duro, sic multi reputantur patientes, qui tamen exardescunt in iram tacti aliquo verbo contumelioso. Dicitur enim quod lapis calore solutus, in aes convertitur: lapis est animus durus, et lapideus, qui quando solvitur calore iracundiae, statim ad modum aeris, reddit sonum indignationis, et contumeliae. — Sexto, iracundus similis est rhamno. Rhamnus enim est quidam frutex spinosissimus, habens ita duras spinas, quod ad impetum venti emittit scintillas, ut dicit Iosephus: sic iratus propter ventum indignationis emittit scintillas spinosissimae contentionis: unde dicitur: Egrediatur ignis de rhamno, et devoret cedros Libani, idest superbos et potentes huius saeculi, quia specialiter consueverunt esse iracundi. — Septimo, iracundus est similis vasi vacuo posito iuxta ignem. Videmus enim quod si vas vacuum, et terreum ponatur ad ignem, frangitur; si autem sit plenum aqua, in nullo laeditur: sic homo, qui est de sua conditione terreus, si ponatur ad ignem adversitatis vel tribulationis, statim frangitur per impatientiam si sit gratia vacuus, si autem sit gratia plenus, non laeditur, et ideo dicitur: Vas figuli probat fornax, et homines iustos tentatio tribulationis.

Damna irae sunt specialiter quinque. Primo enim excaecat rationis oculum: nam dicitur: Turbatus est a furore oculus meus, idest rationis: et per consequens non potest videre iratus quid sit iustum vel iniustum: unde dicitur: Ira enim viri iustitiam Dei non operatur: et Seneca dicit, quod duo impediunt consilium; scilicet festinantia, et ira. Secundo, ira facit hominem pronum ad quodcunque peccatum: vulgo namque dicitur de homine valde irato vel accenso, quod omnia faceret; et ideo dicitur: Qui ad indignandum facilis est erit ad peccandum proclivior. Tertio, reddit hominem stultum, et quasi rabidum: unde eo tempore quo homo est iratus, perit ratio, et humanitas in homine, et sic per consequens mutatur homo et efficitur bestia; nam homo est animal mansuetum natura, ut dicit Philosophus. De stultitia hominis iracundi dicitur: Virum stultum interficit iracundia. Quarto, aufert homini seipsum, sicut vulgo dicitur quod homo turbatus vel iratus non est in seipso. Satis autem damnificatur, qui perdit seipsum. De tali damno dicitur: Qui impatienter est, sustinebit damnum, scilicet sui ipsius: sic e contrario patientia servat hominem sibi ipsi: nam dicitur: In patientia vestra possidebitis animas vestras. Quinto, aufert ab homine omnem misericordiam et compassionem; ideo dicitur: Ira non habet misericordiam, nec erumpens furor. Unde homo iratus fugiendus est, sicut canis rabidus, et leo concitatus.

Ex Compendio Theologico cap. 21. Ira ex suo genere est peccatum mortale, quia secundum S. Isidorum, Ira est animus concitatus poenam procurrenti inferendum. Talis autem motus contrariatur charitati, quae non irritatur, nec cogitat malum. Ira igitur vel dicit iram zeli, quae est detestatio vitii, et haec non est peccatum, sed est perfectionis. Potest etiam quis sibi per hunc modum irasci, sicut dicit glossa super illud Psalmi: Irascimini, et nolite peccare: Quid est, inquit, homo paenitens, nisi irascens? Vel dicit remissionem affectus circa proximum, per quem homo non dolet de malo proximi, nec gaudet de bono eius; licet etiam non doleat de bono, nec gaudeat de malo eius; sed est indifferens ei; et sic non est mortale, sed imperfectio charitatis: Vel dicit actualem impatientiam absque appetitu vindictae; et talis motus etiam deliberatus est peccatum veniale; quia habet incompletam rationem irae, sicut ex supra dicta patet definitione. Vel dicit impatientiam cum appetitu vindictae, et hoc est tripliciter; quandoque enim hoc est a natura, sicut in melancholicis, in quibus secundum Philosophum continue mordetur natura, propter quod semper sunt turbulenti: et sic nullum est peccatum, cum sit motus naturalis: quandoque est ab appetitu indeliberato, et sic est veniale, sicut alii primi motus: quandoque est a voluntate deliberativa, et tunc est peccatum mortale.

§ IV. — DE ACEDIA.

Ex Centiloquio, Sect. 21. Sequitur videre de Acedia quantum ad tria, scilicet quantum ad definitionem, oppositionem, et filias. Definitur autem sic a S. Augustino: Acedia est taedium aeterni boni. A Richardo: Acedia est torpor animi, bonum inchoare negligens. A S. Damasceno: Acedia est tristitia aggravans. A Magistris: Acedia est diffidentia de propriis viribus, et auxilio Dei implendi ardua, sive mandata. Opponitur autem Acedia, in quantum est diffidentia implendi praecepta, virtuti spei, cuius est confidere. In quantum est taedium interni boni, in quo generatur pusillanimitas, opponitur virtuti fortitudinis. In quantum vero quod est facile reputat difficile, opponitur virtuti charitatis, qua omnia etiam difficilia facit facilia reputari. Quantum vero ad suam essentiam, quae est tristitia, opponitur gaudio spiritus.

Acedia secundum S. Gregorium, lib. 31. Moralia, cap. 45. habet sex filias, quae sunt videlicet malitia, rancor, pusillanimitas, desperatio, torpor, vagatio mentis circa illicita. Malitia est voluntas gravedinis impatiens, machinans malum illius, quem aestimat intereuntem. Rancor est voluntas ex impotentia gravedinis amaricata, amaritudinem intus clausam per signum exterius manifestans. Pusillanimitas est voluntas immoderate metuens gravedinem in aggressu agendorum, sive de propriis viribus immoderate diffidens. Desperatio est voluntas gravedinem reprimens, de adiutorio ad perficienda agenda diffidens, sive de remuneratione divina, propter sustinentiam gravedinis, quae est in implendis praeceptis diffidens. Torpor est voluntas gravedinis impatiens, tepida, vel pigra ad explectionem agendorum inchoatorum. Vagatio mentis circa illicita est voluntas interno gaudio destituta, in rebus exterioribus illicitis quietem, vel consolationem quaerens. — Secundum S. Isidorum, lib. in Deuteronomium, cap. 16, aliae sunt filiae tristitiae, aliae acediae: ipse enim tristitiam vocat taeditatem, in quantum a gravi debito se avertit: Acediam vero vocat fastidium, in quantum se ad quietem indebitam convertit. Dicit ergo: de tristitia exeunt rancor, pusillanimitas, amaritudo, desperatio. De acedia secundum ipsum oriuntur otiositas, somnolentia, importunitas, inquietudo mentis, corporis instabilitas, verbositas, curiositas.

Ex Dietae salutis cap. 7. Acedia habet multas figuras, et similitudines detestandas: Primo, comparatur salicibus quae sunt arbores infructuosae, et solum faciunt umbram: sic acediosi, et otiosi nullum faciunt fructum, sed solum umbram diabolo, et refrigerium: unde dicitur de diabolo in Iob: circumdant eum, scilicet, diabolum, salices infructuosae. Secundo, comparatur acedia febri hectica, vel phtisica, vel lapsa, vel paralysis. Febris hectica, vel phtisica, fit a consumptione humoris naturalis: sic acedia fit, quia deficit humor divinae dilectionis, et devotionis: similiter febri lapsae comparatur; nam febris huiusmodi vix aut numquam curatur; sic piger, vel otiosus, cum sit semi-mortuus, vix corrigitur. Est etiam languor de quo dicitur in Ecclesiastico: languor prolixior gravat medicum. Comparatur etiam paralysis, quae facit membra arida, et impotentia: sic acedia facit pedes impotentes ad ambulandum, manum ad operandum, et membra omnia ad laborem poenitentiae sustinendum. Unde de talibus dicitur in Psalmo: Manus habent, et non palpabunt: pedes habent, et non ambulabunt. Tertio, comparatur Adonibezech, de quo dicitur, quod amputavit manus, et pedes septuaginta regibus. Adonibezech interpretatur Dominator egestatis, et significat acediam, quae facit subditos suos egentes, et inopes: nam dicitur in Proverbiis: Egestatem operata est manus remissa, idest pigra. Iste Adonibezech amputat manus, et pedes regibus; quia ad litteram Reges et Praelati volunt vivere otiosi; Vel Reges dicuntur viri religiosi, iuxta illud Ecclesiastici, c. 47. Qui ungis reges ad ponitentium. Religiosi quidem deberent esse, et alios regere per vitam et doctrinam; sed aliqui habent manus et pedes amputatos per acediam. Quarto, comparatur otiosus famelico cani; huiusmodi enim piger et otiosus, ad modum canis esurit, et omnes sensus universalem famem patiuntur, iuxta illud Psal. 58. Famem patientur ut canes: os enim eius esurit cibaria delicata, lingua verba vana, manus vilia, cor honores, auris rumores, et oculi vanitates; ideo dicitur in Proverbiis: Desideria occidunt pigrum. Quinto, comparatur otiosus vel piger ferro, terrae, et aquae, et vestis, scholari negligenti, homini stanti, et non ambulanti; istis enim sex eadem ratione adaptantur; ferrum quidem quod non tractatur, cito rubiginatur; terra quae non colitur, malas herbas generat; aqua quae non movetur, cito corrumpitur; vestis quae non portatur, de facili a tinea corroditur; scholaris negligens qui non addiscit de necessitate nihil scit; homo stans qui non vadit, facilius cadit, quam ille qui semper incedit. Sic acediosus, quia non exercet se in aliquo bono opere, ideo succumbit vitiis, et vincitur tentatione: unde dicit S. Hieron. ad Rusticum Monachum: Semper aliquid boni facito, ut te diabolus non inveniat otiosum. Facilius enim diabolus occupat illos, quos in bono opere non invenit occupatos; nam Immundus spiritus cum invenit domum vacuantem, scilicet per acediam, assumit alios septem spiritus nequiores se, idest universa vitia, et ingressi habitant ibi, ut dicitur in Matth. Sexto, comparatur otiosus, et piger lethargico, qui moritur dormiendo, sicut Sisara de quo dicitur, quod soporem morti socians defecit, et mortuus est; et sicut vulgo dicitur, quod nimis fortiter, et profunde dormit, qui culcitram sibi furari permittit: sic piger nimis oppressus est somno acediae, qui permittit sibi furari culcitram, idest, quietem bonae conscientiae.

Damna Acediae sunt specialiter septem: Primum est paupertas, quae facit hominem egentem tam corporaliter, quam spiritualiter: ita dicitur in Proverbiis: Egestatem operata est manus remissa. Et in Matth. dicitur de servo pigro: Tollite ab eo talentum: quia vere talentum gratiae meretur amittere, qui illud negligit multiplicare. Secundum est vilitas, facit enim acedia hominem vilem: unde dicitur in Ecclesiast. In lapide luteo lapidabitur piger; lapis luteus potest dici peccatum immundum, ad quod acedia facit hominem pronum. Tertium est timor, vel pusillanimitas, quae facit hominem pavidum, et pusillanimem ad modum leporis; unde dicitur in Proverbiis: Timor deiicit pigrum, scilicet de cacumine virtutis. Quartum est spiritualis corruptio, corrumpitur etiam ad instar aquae non motae; unde dicit Hierem. Moab non est transfusus de vase in vas. Moab interpretatur acediosus, qui de vase in vas non est transfusus, quia in bonis operibus non est occupatus. Quintum est vitiorum accumulatio, replet enim acedia hominem universis vitiis; nam dicitur in Proverbiis: Per agrum hominis pigri transivi, et ecce totum repleverant urticae. Urtica recte figurat acediam; nam urtica habet molle folium; sed in folio habet aculeum pungitivum: sic acedia ad modum urticae in mollitie remissionis habet aculeum pungitivae tentationis. Sicut asinus libenter pascitur huiusmodi pungitivis, idest carduis, sic piger libenter pascitur huiusmodi pungitivis, idest delectationibus perversis, quasi aculeatis. Sextum est exprobrabilis accusatio, facit enim acedia hominem exprobratione dignum; unde dicitur in Proverbiis: Usquequo piger dormies? et ideo ad confusionem suae negligentiae, immittitur otiosus in scholam formicae ad discendum, iuxta illud quod scribitur in Proverbiis: Vade ad formicam, o piger, et satis est homini magna confusio, quod oporteat eum addiscere a tam parvo et despecto magistro.

Ex Compendio Theologico cap. 25. Acedia ex suo genere est peccatum veniale: quia secundum S. August. acedia est taedium interni boni: hoc autem non opponitur charitati; sed dicit diminutionem fervoris charitatis, in quo consistit omne veniale: istud ergo taedium, vel est motus naturalis, et sic nullum est peccatum: vel est motus appetitus contristati de opere spirituali laborioso, et sic est veniale; quamvis etiam appetitus ille naturalis sit deliberativus, quia consensus in veniale non est nisi veniale; acedia vero ex suo genere, et per se venialis est: vel hoc taedium redundat in omissionem eorum, quae sunt necessaria saluti, ut frangere praecepta Dei, vel Ecclesiae sine causa rationabili, et tunc est mortale: si autem taedium illud ex omissione boni, et difficultate aggrediendi bonum, ducit in desperationem, tunc iam accedit ad peccatum in Spiritum sanctum: et si taedium illud crescit, quod etiam ducit in taedium vitae, in tantum quod iniiciat sibi manus,

§ V. — DE AVARITIA.

Ex Dietae salutis cap. 6. Avaritia est immoderatus amor pecuniae adquirendae, vel retinendae; de qua nota specialiter tria: scilicet typum ridiculosum, et damnum periculosum, et partum perniciosum.

Avaritia multas habet comparationes. Primo comparatur mari, morti, et inferno; nam sicut mare numquam redundat, ut dicitur in Ecclesiaste, sic avarus numquam refundat damnosam eleemosynam, vel faciendo satisfactionem: licet ad modum maris omnes fluvios mundi bibat, idest, absorbeat omnes divitias per cupiditatem: unde ratione huius insatiabilitatis comparatur mari: et eodem modo morti, vel inferno, quia numquam satiatur illa occidendo, et iste deglutiendo: unde de avaro dicitur: Dilatavit quasi infernus animam suam, et ipse quasi mors, et non adimplebitur. — Secundo, avarus est similis talpae, in quatuor. Avarus enim ad modum talpae est piger per nequitiam; caecus per ignorantiam; quot habet possessiones, tot habet tumulos, in quibus sepelit seipsum, per continuam sollicitudinem; quidquid fodit, ponit supra se, quia de omnibus facit Deum. — Tertio, comparatur sterquilinio, quia sicut sterquilinium congregatum corrumpitur, et faetet, dispersum vero facit agros fructificare; sic divitiae avari quamdiu sunt congregatae, animam corrumpunt; sed dispersae pauperibus, ipsos nutriunt, et divitum peccata redimunt iuxta illud: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis: de hoc sterquilinio dicitur: Opus corum in sterquilinium erit. — Quarto, avarus similis est rotae molendini; quantumcunque enim, et quotiescunque vertatur, semper tamen in eodem invenitur loco: sic avarus qui nudus in mundum venit, quantumcunque laboret, nudus tamen recedit de mundo: unde dicitur: Nudus egressus sum de utero matris meae, et nudus revertar illuc. — Quinto, avarus similis est porco; porcus enim nihil valet dum vivit, sed quando moritur, valere incipit: sic avarus non valet aliquid in vita, quia vivens non vult restituere, nec eleemosynam dare: sed moriens quandoque incipit liberalis esse, de hoc quod non potest secum portare; quia diaboli habent animam, vermes corpus; amici divitias, quia divitiae deserunt cum, non ipse divitias. Sicut canis sequens duos homines, in capite viarum ostendit, quis sit dominus eius, quia tunc sequitur dominum suum proprium, et dimittit extraneum, sic divitiae in capite mortis sequuntur mundum, et dimittunt avarum; nam dicit Apostolus: Nihil enim intulimus in hunc mundum, nec dubium, quin nec auferre quid possumus. — Sexto, similis est avarus pixidi perforatae superius, quae recipit pecuniam quam nunquam potest reddere nisi frangatur: sic avarus, et praecipue usurarius, pecunias et divitias haurit et congregat; sed numquam nisi morte trangatur, eas restituere curat. Ideo dicitur de avaro: Comminuetur, sicut conteritur lagena figuli, contritione pervallida. — Septimo, avarus est similis trunco arboris; nam sicut dominus qui habet truncum in horto, potest inserere ramum cuiuscumque generis voluerit: sic diabolus quando potest in corde hominis inserere avaritiam vel cupiditatem, omnia vitia inserit: quia iam habet omnium malorum radicem et principium, iuxta illud Apostoli: Radix omnium malorum est cupiditas. — Octavo, avarus similis est gallinae, nam gallina naturaliter surda est in Augusto, vel aestate: sic avarus in aestate, idest, in statu meriti, vel in tempore gratiae, quando debet colligere bonorum operum messem, ad modum gallinae surdus est, quia non vult audire praedicatores. Unde avaro dicitur in persona Domini: locari, et remittis, etc. — Nono, avarus similis est apostemati, quod est proximum cordi, et rei quae ponitur immediate super pupillam oculi. Apostema enim tune est periculosum, quando est iuxta cor: sic divitiae sunt mortiferae quando diliguntur nimio amore; unde dicitur in Psalmo: Divitiae si affluant, nolite cor apponere. Per eandem etiam rationem comparatur rei, quae ponitur immediate super pupillam oculi. umquam enim res bene potest videri, quae nimis est propinqua oculo; ideo avarus male videt divitias, quia nimis prope apponit mentis oculum, et nimis diligit eas; ideo dicit idem Psal. Oculos suos statuerunt declinare in terram.

Damna avaritiae sunt praecipue novem. Primo enim facit hominem nudum, unde dicitur in Apocalypsi: Dicis quia dives sum, et locupletatus, et nullius egeo; et nescis quia tu es miser, et miserabilis, et pauper, et caecus, et nudus. Nota hic quinque infortunia avari; est enim miser, quia divitias cum labore acquirit: miserabilis, quia cum timore custodit: pauper, quia cum dolore perdit: caecus, quia nihil aliud respicit: et nudus, quia nullum aliud bonum facit. Secundo, avaritia facit hominem servum; nam divitiae non sunt avarorum, sed avari sunt divitiarum; ideo signanter dicit Propheta in Psal. Viri divitiarum, non virorum divitiae. Tertio, avaritia facit hominem stultum; nam stultus non praecavet periculum quamvis sit propinquum: sic avarus non fugit periculum aeterni, cum sit etiam morti propinquus. Unde dicitur avaro Lucae 12. Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te, scilicet daemones, haec autem quae parasti, idest, congregasti, cuius erunt? quia Thesaurizat impius, et ignorat cui congregabit ea. Quarto, avaritia facit hominem abominabilem; unde dicitur in Osea: Facti sunt abominabiles sicut ea quae dilexerunt. Non enim mirum est si Deus abominatur avarum, cum ipse tantum Deum contemnat; quia plus diligit nummum, vel obolum quam Deum; cuius signum est, quia pro obolo aliquando non veretur mentiri, nec vult dare obolum pauperi pro amore Dei. Quinto, facit insatiabilem: unde avarus comparatur hydropico, qui bibit et numquam satiatur: unde dicit Ecclesiastes: Avarus non implebitur pecunia. Sexto, facit hominem insociabilem vel solitarium; nam sicut aves rapaces volant non congregatim, sed solitarie, sic avarus est solitarius semper, quia numquam vult socium in pecunia: unde de avaro dicitur in Ecclesiaste 4. Unus est, et secundum non habet; et ideo sua est hic maledictio quae ibidem scribitur: Vae soli, quia si ceciderit, etc. Septimo, facit hominem obliviosum propriae salutis: et in signum huius Manasses, et Ephraim fuerunt fratres, ut habetur in Genesi. Manasses interpretatur oblivio, Ephraim fructificans, vel crescens, et figurat avarum, qui est crescens Ephraim, idest, in divitiis, et est Manasses, quia scilicet obliviscitur propriae salutis. Octavo, facit hominem angustiosum; nam dicitur in Ecclesiaste 10. Labor stultorum affliget eos. Ideo divitiae dicuntur spinae in loco, quia cruciant possidentes, sicut videmus quod spina in pede non sinit quiete dormire. Nono, facit hominem tempestuosum, numquam enim cupidus, vel avarus potest habere, nec in conscientia, nec in domo propria pacem: unde dicitur in proverbiis: Conturbat domum suam qui sectatur avaritiam. Est enim talis sicut canis, qui dum rodit os, irascitur omni appropinquanti sibi, sive sit extraneus, sive notus; quia vulgo dicitur, quod canis non vult socium in coquina.

Filiae autem avaritiae sunt duodecim, scilicet usura, rapina, latrocinium, tallia iniusta, fraus negotiatorum, deceptio advocatorum, acceptio munerum, simonia pro promotione consanguineorum, peccata Anachitarum, idest, illorum qui promorentur favore et potentia principum, trans mercatorum, avaritia, scientiae, et iniquitas lusorum.

Ista enim peccata, quae generat avaritia, figurantur per duodecim duces, quos Ismaël generavit. Ismaël enim erat idololatra, et figurat avarum: de quo dicitur ad Ephesios: Avaritia est idolorum servitus; filii eius recte dicuntur duces, quia fere totus mundus ducitur, et regitur istis duodecim peccatis, quae ex avaritia nascuntur; nam dicit Isaias c. 56. Omnes in viam suam declinaverunt, unusquisque ad avaritiam, a summo usque ad novissimum: et in Ieremia dicitur c. 6. Quod a minori ad maiorem omnes avaritiae student.

§ VI. — DE GULA.

Ex Centiloquio, Sect. 23. Sequitur videre de gula quantum ad quatuor, scilicet quantum ad definitionem, oppositionem, differentiam, et filias. Definitur autem gula quantum ad excessum in cibo sic: Gula est immoderatus amor edendi. Quantum vero ad excessum in potu, dicitur ebrietas, quam definit Seneca sic; Nihil aliud definio ebrietatem, quam insaniam voluntariam. Quantum vero ad excessum cibi et potus, sic potest definiri: Gula est immoderatus amor alimenti. Item sic: Gula est immoderatus amor delectationis eius quae est circa, vel secundum gustum. Secundum haec gula potest sumi stricte pro immoderantia in cibo, et sic opponitur ei parsimonia: vel large potest accipi pro immoderantia in cibo et potu pariter et sic opponitur ei sobrietas, quae modum servat in utroque. ¹

Differentiae sive conditiones gulae, secundum Isidorum, sunt quatuor, scilicet quid, quantum, quando, quomodo. Quid ad ipsam rem pertinet: quando si ante legitimum tempus appetat: quantum ad immoderantiam refertur: quomodo, si nimis ardenter appetat. Secundum beatum Gregorium sunt quinque differentiae, hoc versu comprehensae:

Praepropere, laute, nimis, ardenter, studiose.

Praepropere pertinet ad sumptionem cibi ante tempus: Laute pertinet ad cibi substantiam, cum scilicet ex se pretiosus et delicatus est: Nimis ad cibi quantitatem. Ardenter attenditur ex parte affectiva: Studiose, ex parte cognoscitivae. Duas istas ultimas differentias, secundum sanctum Gregorium, sub illa quae est quarto modo comprehendit Isidorus.

Ex Dieta salutis cap. 8. Gula multis rebus detestabilibus comparatur. Primo est squinantiae similis; nam squinantia est morbus gutturis, et cito suffocat hominem; sic gula, quae ad litteram est gutturi vitium, faciliter strangulat hominem per peccatum. Unde dicitur in Ecclesiastico cap. 37. Propter crapulam multi obierunt: morte quadruplici, scilicet morte naturae, culpae, infamiae, et gehennae. — Secundo, comparatur morbo regio; nam ille morbus requirit magnas expensas, et inde dicitur regius, quia soli reges, et homines potentes possunt specialiter sufficere ad expensas tam grandes: sic gulae vitium est magnarum expensarum, quod vix potest ei aliquid sufficere; nam dicitur in Ecclesiaste c. 6. Omnis labor hominis est in ore suo. idest, quidquid ex labore acquirit, ore suo gulose consumit. — Tertio, comparatur bolismo; nam bolismus est caninus appetitus, qui interficit hominem gulosum, quia non potest satiari: sic gula maledicta, ad modum appetitus canini, interficit gulosum, qui numquam potest satiari. Unde dicitur in Proverbiis c. 13. Tenter impiorum insaturabilis. — Quarto, comparatur gulosus sacco pertuso, vel pertorato in fundo, qui quantumeumque ex una parte accipit, tantum ex altera parte perdit: talis saccus est gulosus homo, qui ex una parte habet coquinam ad implendum ventrem, et ex altera latrinam ad eructuandum; et talis est miser homo, qui semper est deditus tam vili officio. Unde dicitur Aggaei c. 1. Qui mercedes congregavit, et misit eas in sacco pertuso. — Quinto, gulosus comparatur porco, nam porcus est animal deditum gulae; diabolus autem nutrit et impinguat porcos, et buccones suos, scilicet gulosos, et postea tumulum inferni ponit eos, ut in aeternum devoret et pascatur: unde dicitur in Matthaeo cap. 8. Si eiicis nos hinc, mitte nos in porcos, idest, in gulosos. — Sexto, comparatur gula fraeno; nam sicut sessor ducit equum quocumque voluerit postquam ipsum infraenavit: sic gula ducit gulosum ad omne peccatum, ex quo homo vitio gulae infraenari se permittit: ideo de guloso dicitur in Psal. 31. In chamo, et fraeno maxillas eorum constringe. — Septimo, comparatur gulosus Esau, qui pro cibo lenticulae vendidit primogenita sua: sic gulosi pro gula vendunt praemia aeterna; nam dicitur in Threnis cap. 1. Dederunt quaque pretiosa pro cibo. — Octavo, comparatur pisci, et avi; nam sicut pisces per guttur capitur cum hamo, et avis per collum laqueo tenetur; sic gulosus per guttur capitur gulae vitio, et praecipue inter aves gulosus similis est propter tria. Avis multum alte volare non potest; sic gulosus nec caelestia desiderare. Item aves pingues, sicut sunt coturnices, in vindemiis quando sunt bene pingues, de facili capiuntur ab accipitre; sic homines dediti gulae facile vincuntur a tentatione. Item sicut avis pinguis, scilicet quando est bene saturata non vult venire ad manum domini, quantumeumque illi ostendantur carnes: sic gulosi fugiunt manus Dei, quantumeumque ostendat eis carnes rubeas, scilicet benedictae passionis Christi: nam in Deuteronomio c. 3. dicitur de guloso: Ineras sutus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum. Comparatur gulosus cani, qui ducit caecum in lutum: nam canis ducens caecum, propter id quod videt in luto, ducit caecum in lutum: sic gula ducit gulosum in lutum, scilicet in immunditiam peccati, et ideo suadet Sapiens: Post concupiscentias tuas non eas.

Damna gulae sunt specialiter sex: Primum est mentis brutalitas quantum ad rationis defectum; nam dicit S. Petrus: Hi, scilicet gulosi, sunt celut irrationabilia pecora; et etiam quantum ad defectum compassionis; nulla enim compassione movetur gulosus ad pauperem, et afflictum, ac si esset animal brutum. Unde dicitur in Amos: Bibentes vinum in phialis, nihil compatiebantur super contritione Ioseph, idest pauperis: exemplum de divite epulone, qui non est compassus Lazaro, cui tamen compatiebantur canes, eius ulcera lingendo. Secundum est corporis infirmitas; nam dicitur in Ecclesiastico: In multis escis non deerit infirmitas; et etiam mors triplex, scilicet naturae, culpae, et gehennae. Tertium est oris loquacitas, sicut patet de Herode, qui in convivio temere promisit et iuravit saltatrici puellae se daturum quidquid peteret, et ad petitionem eius praecepit amputari caput Ioannis Baptistae, ut dicitur in S. Marco. Quartum est inopia rerum. Exemplum de filio Prodigo, qui dissipavit omnia bona sua, quousque fuit ita pauper, quod cupiebat de reliquiis porcorum satiari; quae idem sunt quod furtur secundum aliquos, et secundum alios cortices arborum.

Quintum est carnis luxuria; nam ex vicinitate membrorum, scilicet ventris, genitalium, intelligitur confoderatio vitiorum: idem dicit Ieremias; Saturari ens, et mutuati sunt. Sextum est cordis stultitia: unde dicitur in proverbiis: Quicumque his delertatur non erit sapiens: et Oseas dicit, quod vinum et ebrietas auferunt cor.

Filiae gulae sunt duae; scilicet gastrimargia et ebrietas. Gastrimargia est excessus in cibo, et dicitur a castro et mergo, ideo quod anima pergit in castro ventris. Ebrietas est excessus in potu, et dicitur ebrietas, quasi extra briam: nam bria dicebatur antiquitus calix vel poculum, qui erat mensura potus; nam vinum dabatur ad mensuram. Et istae duae filiae sunt illae filiae, de quibus dicitur in proverbiis, Sanguisugae duae sunt sorores dicentes, Affer, affer. Sanguisuga dicitur venter, quia ad modum sanguisugae citius obruitur, quam satiatur, ut dicit S. Bernardus. Huiusmodi ergo sanguisugae, scilicet ventris, dum sunt filiae, scilicet gastrimargia, et ebrietas, dicentes, affer: nam gastrimargia dicit, affer cibum; ebrietas dicit, affer potum: unde vult aliquantulum comedere post potum, et aliquantulum bibere post cibum; et sic in infinitum.

§ VII. — DE LUXURIA.

Ex Dieta salutis. Luxuria est appetitus immoderatus secundum tactum. De luxuria nota specialiter tria: scilicet quod habet typum odiosum, damnum remorsivum, et partum perniciosum.

Luxuria habet multas figuras detestabiles et similitudines odiosas. Primo enim comparatur gehennae: nam in gehenna sunt specialiter tria, scilicet ignis ardens, vermis rodens, et sulphur fotens: sic in peccato luxuria est ignis concupiscentiae; vermis, scilicet remorsus conscientiae; et sulphur, scilicet fumus infamiae; et ideo qui est in peccato luxuriae, iam quodammodo est in supplicio gehennae. Unde dicitur in Matth. Eripe tibi, scilicet luxuriose, ut pereat unum membrum, scilicet illud vilissimum et innominandum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. — Secundo, comparatur luxuriosus fatuo mercatori, qui rem pretiosam dat pro vili pretio: sic luxuriosus dat animam suam pro vili pretio, scilicet pro peccato; unde dicitur in Proverbiis c. 6. Pretium scorti vix est unius panis, mulier autem pretiosam animum viri capit: et facit magnam iniuriam iste fatuus mercator Christo, qui carissime emerat animam: debuisset enim dixisse diabolo qui emit animas ad tam vile pretium: non possum tibi vendere animam meam, quia alius, scilicet Christus, satis maiori pretio emit eam; iuxta illud quod dicit Apostolus 1. ad Corinth. 6. Empti enim estis pretio magno. Iste enim fatuus mercator, scilicet luxuriosus, qui tam magnum forum fecit de mercibus suis, non est mirum si cito emisit capitale suum; et ideo inter omnes peccatores luxuriosus veniet ad iudicium pauperrimus; nam ipse vendidit et destruxit quidquid habebat, scilicet Deum, et Sanctos, animam, famam, gloriam, substantiam, et gratiam. — Tertio, comparatur luxuriosus corvo, qui cadaveribus adhaeret, ut dicitur in Genesi: sic facit luxuriosus, quia dimissa arca continentiae, et castitatis, adhaeret cadaveribus, idest, delectationibus immundis. — Quarto, luxuriosus comparatur fatuo bellatori, scilicet inermi, qui vix cavet hostem suum, quando ipsum melius videt armatum; arma namque diaboli sunt mulieres, illae enim sunt balistae diaboli de longe infigentes: tunc enim fatuus est luxuriosus, qui non curat hostem suum fugere: sed attendit pulchritudinem balistae. Similiter mulier compta, et pulchra cum suis ornamentis est gladius diaboli bene scindens, et bene limatus. Luxuriosus est tantum intatuatus et attentus circa pulchritudinem istius gladii, quod non curat fugere ictum inimici sui. Similiter mulieres sunt castra in quibus diabolus ponit vexilla, idest, diversa paramenta: luxuriosus nimis appropinquat ad castrum ubi videt arma diaboli; quia non cavet, percutitur et iaculatur, tantum tactus est pulchritudine vexillorum! unde bene figuratur luxuriosus per Abimelech, de quo dicitur Iudic. cap. 9. quod veniens ad oppidum Abimelech, appropinquarit ad turrim, et ecce una mulier fragmen molae desuper caput eius iaciens, confregit caput eius, cerebrumque effudit. Abimelech iste nimis appropinquans ad turrim, est homo luxuriosus, incaute appropinquans ad mulierem; fragmen molae quod mulier iecit, et Abimelech interfecit, est tentatio qua a muliere procedit, et miserum luxuriosum interfecit. — Quinto, comparatur luxuria sagene, nam sagena omne genus piscium capit, nec facit aliquam differentiam; sed quidquid invenit apprehendit: sic peccatum luxuriae fere totum mundum involvit: nam dicitur de diabolo Habacue cap. 1. Qui piscatur cum hac sagena, totum in hamo sublevavit, totum traxit in sagena sua. — Sexto, comparatur luxuria igni graeco: ignis enim graecus horribiliter ardet, et aquas comburit, et vix potest extingui: sic ignis luxuriae, etiam in frigidis et mortificatis ardet, et fere omnia devorat; nam dicitur de luxuria: Ignis est usque ad consummationem decorans. Et in Ioële cap. 1. Ignis, scilicet luxuriae, comedit speciosa deserti, idest, pulchros viros et mulieres huiusmodi. Et nota quod ignis iste graecus consuerit extingui cum duobus: scilicet cum arena, et cum aceto: quia luxuria habet ista duo magna remedia, arenam, idest, considerationem infructuositatis huius mundi, et acetum, idest acrimoniam et austeritatem paenitentiae. — Septimo, comparatur luxuriosus equo: nam equus nihil valet sine calcaribus, et fraeno: sic homo nisi habeat fraenum continentiae cum calcaribus paenitentiae, efficitur inutilis ad modum equi non traenati, propter luxuriae lasciviam: ideo dicitur in Psal. Nolite fieri sicut equus, et mulus. — Octavo, comparatur luxuriosus navi, quae a nauta ullo gubernatore ducitur; sed solum aquae fluxum sequi permittitur; iuxta illud quod vulgo dicitur: Qui radit ad votum suum, radit ad dolorem suum: navis enim nunquam per se ad portum ducitur, nisi recte a nauta ducatur, vel regatur: caro nostra est navis, et spiritus est nauta, sed nunquam caro veniet ad portum salutis, nisi a spiritu ducatur gubernaculo virtutis: imo sequeretur fluxum aquae, idest, impetum luxuriae, et tandem praecipitaret hominem in mare oceanum damnationis aeternae. In figura huius dicitur in Matth. quod navicula operiebatur fluctibus: quia vere caro nostra mergeretur fluctibus tentationis, nisi adesset auxilium divinae virtutis. — Nono, comparatur luxuria stercori, et luto, propter vilitatem; nam sicut porcus movetur in luto, equus iacet in proprio fimo: sic luxuriosi perseverantes, interdum moriuntur in proprio peccato; et ideo dicitur in Ioële: Compudruerunt iumenta in stercore suo: super quo dicit S. Gregorius: Iumenta in stercore suo putrescere, est luxuriosum in foetore luxuriae vitam finire.

Damna luxuriae sunt sex: Primo enim hominem ducit ad maximam paupertatem: aufert siquidem gloriam, gratiam, et propriam substantiam; sicut filius prodigus, per quem luxuriosus figuratur, dissipavit substantiam suam in meretricibus, vivendo luxuriose. Secundo, deiicit in pessimam servitutem, facit enim quod turpior et vilior pars quae est in homine, dominetur ei. Haec servitus figuratur per servitutem Aegypti, qua erat servitus luti, et lateris, ut dicitur in Exodo, per quam bene intelligitur luxuria quae est servitus lutosa delectationis. Tertio, proiicit hominem in maximam vilitatem, quia hominem qui similis est Deo, et Angelis, facit esse parem brutis: unde dicitur in Psalmo: Homo cum in honore esset non intellexit, scilicet quod ad imaginem Dei creatus sit, comparatus est iumentis insipientibus, et similis factus est illis. Quarto, luxuria hominem omni ratione, sicut animalia bruta turpiter infatuat: sicut patet in Salomone, qui tanta fuit sapientiae, et tamen de ipso dicitur quod depravatum est cor eius propter mulieres. Quinto, hominem acriter mortificat; occidit enim triplici morte, scilicet morte culpae, morte infamiae, morte gehennae; et ideo dicitur in Ecclesiaste: Inveni amariorem morte mulierem: mors enim naturae simplex est, et transitoria: sed mors luxuriae multiplex est, et sempiterna. Sexto, hominem fortiter illaqueat: unde dicitur etiam in Ecclesiaste de muliere: Laqueus cenatorum est. idest, daemonum, qui venantur animas peccatorum: Sagena cor eius, vincula sunt manus illius. Et nota hic de muliere triplex genus capturae; scilicet laqueum quo capiuntur volatilia. sagenam qua capiuntur natatilia; et vincula, quibus capiuntur animalia sylvestria, et terrestria. Luxuria vero capit volatilia, idest superbos: natatilia, idest delitiosos: et animalia terrestria, idest avaros; et sic fere nihil sibi evadit.

Filiae luxuriae sunt quinque. scilicet fornicatio, quae fit cum muliere soluta: adulterium, quod fit cum coniugata: stuprum, quod est cum virgine, vel religiosa: et incestus, qui est cum affinis, vel consanguinea: et peccata contra naturam. De his quinque filiabus habetur figura in quarto Regum, ubi dicitur quod quarta pars cadi stercoris columbarum, quinque argenteis vendebatur. Stercus columbae, quae est avis luxuriosa, figurat immunditiam luxuriae; quinque argentei quibus stercus emitur vel venditur, sunt quinque ista peccata, quibus delectatio luxuria procuratur. Et bene quarta pars cadi stercoris emitur quinque argenteis, quia cum quatuor sint in peccato luxuria, scilicet cogitatio, delectatio, consensus, et operatio; unum solum de istis, scilicet delectationem, idest quartam partem peccati praecipue eruit, et procurat luxuriosus.

Ab his omnibus vitiis supradictis nos clementer absolvat, et potenter eripiat Pater, Filius, et Spiritus sanctus. Amen.

Haec omnia ex diversis Seraphici Doctoris libris excerpta ideoque hic inserenda duxi, ut singulorum vitiorum fontem detegere, indeque scaturientes malorum rivos percipere posset lector.