Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Etiamsi peccatum nullam proprie dictam causam efficientem habeat, ut subtiliter monet S. August., lib. 12. De Civit. Dei, cap. 7. dicens: Nemo quaerit efficientem causam malae voluntatis, non enim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effectio est, sed defectio; deficere namque ab illo, qui summe est, ad id quod minus est, hoc est incipere habere malam voluntatem. Causas porro istarum defectionum cum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, velle invenire, tale est, ac si velit quisquam videre tenebras, vel audire silentium. Licet, inquam, peccatum causam efficientem nullam proprio dictam agnoscat; nihilominus nonnullae ipsius quasi causae solent assignari: illaque duplex generis: alia quidem interiores in ipso homine peccatore residentes; aliae vero exteriores, et extra ipsum subsistentes. Prioris generis tres communiter numerantur; nempe ignorantia ex parte intellectus; concupiscentia ex parte appetitus, et malitia ex parte voluntatis. Posterioris etiam generis tres pariter assignantur: nempe daemon per suggestionem, et tentationem. Adamus per traductionem, et propagationem, necnon et quivis peccator per scandalum, consilium, impulsum, etc. Denique haeretici Deum ipsum in peccati causam efficientem assignant, non solum quatenus concurrit ad entitatem actus peccaminosi: sed etiam prout illum actum praecipit, ad eumque eliciendum humanam voluntatem imperio suo et impulsu inducit. In praesenti Quaestione sermo erit de causis intrinsecis peccati: in sequenti vero de causis extrinsecis.

Notandum 1. TriPLICem generatim distingui peccandi modum: primus quidem ex ignorantia intellectus: secundus ex passione seu infirmitate appetitus: tertius ex malitia, et libertate voluntatis, qua voluntas pro libito, et nulla praecedente ignorantia, nec incitante passione, vult peccatum sub aliqua ratione boni utilis, aut delectabilis. Cum enim voluntas non habeat necessitatem amplectendi id quod honestum ab intellectu monstratur, sed sponte et motu proprio ferri possit in id quod deterius est, etiam contra dictamen rationis: inde fit quod peccare potest, non solum ex ignorantia, seu ex defectu cognitionis, qui si adesset retraheret a peccato, nec solum ex concupiscentia, quae moveat et alliciat voluntatem ad sibi obsequendum; sed etiam peccare potest ex malitia: quando videlicet scienter, et libere, ac sponte sua, suoque nutu, ac motu solo in peccatum labitur; qua ratione censetur peccasse Adamus: quippe peccavit non motus concupiscentia, quam tunc carebat, neque ignorantia, vel errore inductus, quia non fuit seductus in praevaricatione 1. ad Timoth. 2. Tria autem haec peccatorum genera colliguntur ex Scriptura sacra: nam de peccatis ex ignorantia loquitur David Psal. 21. Deum sic orans: Delicta iuventutis meae, et ignorantias meas ne memineris, Domine. Et Apostolus 1. ad Timoth. 1. Misericordiam Domini consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate. De peccatis concupiscentiae loquitur Daniel cap. 23. Specie te decepit, et concupiscentia subvertit cor tuum.

Similiter S. Iacobus cap. 1. Unusquisque tentatur a concupiscentia sua etc. De peccatis vero ex malitia fit sermo Ioh. 31. Quasi de industria recesserunt a Deo, et omnes vias eius intelligere noluerunt. Eadem tria peccatorum genera agnoscunt SS. Patres, maxime S. Aug. qui lib. 83. qq. quaest. 26. ait:

Alia sunt peccata infirmitatis, alia imperitiae, alia malitiae. Infirmitas contraria est virtuti; imperitia contraria est sapientiae; malitia contraria est bonitati.

Similem sententiam S. Gregorii Magni refert Gratianus distinctione 2. De Poenitentia cap. 22. in haec verba:

sciendum est, quod peccatum tribus modis committitur; nam aut ignorantia, aut infirmitate, aut studio perpetratur. Et gravius quidem ex infirmitate, quam ignorantia; sed multo gravius studio, quam infirmitate peccatur.

Quoniam autem peccatum ex malitia maxime dicitur militare in Spiritum sanctum, ideo de hoc peccati genere specialis erit nobis sermo, dum de donis Spiritus S. disseremus. Hic itaque solum superest determinandum, qualiter ignorantia et concupiscentia possint esse culpabiles, et ad peccatum inductivae.

Notandum 2. Quod concupiscentia sit causa peccati; nam inquit S. Iacobus capite 1. Unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstraetus et illectus: deinde concupiscentia cum conceperit parit peccatum, peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem. Idem docet S. Paulus ad Rom. 7. dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem: video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Licet autem hoc vitium sit in parte inferiori hominis, quae sensualitas appellatur, ferturque impotenter ad bona sensibilia et delectabilia, praesertim gustus et tactus: propter quod Apostolus Roman. 7. concupiscentiam appellat legem membrorum; et habitans in carne pererratum: tamen in voluntate ipsa simile aliquod vitium residet: nam voluntas, sive superior hominis pars, prona est ad concupiscenda bona utilia, et delectabilia honesto repugnantia, idque etiam resistente rationis dictamine, et saepissime vel eam praeveniente, vel, quod peius est, eam superante. Unde Apostolus ad Galatas 5. cum dixisset, quod caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, inter opera concupiscentiae carnis recenset non solum ea, quae ad sensualitatem pertinent, puta fornicationem, immunditiam etc., verum etiam illa, quae ad partem hominis superiorem, vel ad utramque spectant, nempe idolorum servitutem, inimicitias, contentiones, aemulationes, iras, rixas, etc. Quae omnia appellat opera carnis, intelligens per carnem totum hominem prout carnaliter vivit, non secundum Deum, sed secundum seipsum. Quoniam autem iam pluries sermonem fecimus de concupiscentia, tum in Disp. de statu naturae purae, tum in superiori Articulo, ubi aperuimus eam non esse peccatum proprie dictum; ideo solum hic de ignorantia est disserendum. Quapropter

Notandum 3. Ex Seraph. Doctore in Centiloquio 1. p. Sectione 5. ignorantiam distingui posse multiplicis generis. Primo namque ratione formae vel absentis vel praesentis; Aliud est, inquit, ignorantia negationis, alia privationis, alia pravae dispositionis. Ignorantia negationis est in parvulis, quae non est culpa, neque poena usque ad praefinitum tempus. Ignorantia privationis est in adultis, qui tempore determinato ignorant quae possunt scire, vel obliviscuntur quae aliquando didicerunt. Ignorantia praecipua dispositio est qua quis opinatur contraria fidei, quae potest erronea dici, et est in haereticis. Secundo, ratione obiecti dividitur in speculativam et practicam. Prior opponitur positive, vel privative cognitioni speculativae: posterior vero cognitioni practicae. Similiter alia est ignorantia facti, alia iuris. Iuris, aut iuris naturalis, et haec non excusat, cum sit scriptum in corde hominis: vel iuris divini, ut legis, Prophetarum, Evangelii, et doctrina Apostolicae, et ista accusat sicut de magno, et mortali delicto Praelatos, maxime Episcopos, et Metropolitanos, qui tenentur de fide, et spe reddere rationem. Accusat autem sicut de veniali Clericos simplices et illiteratos, qui cum potuissent discere, noluerunt. Laicos vero in nullo accusat, quia ad ipsos non pertinet, dummodo non contemnant. Si est iuris positivi, ut legum, et decretorum, solos iudices accusat. Si est ignorantia iuris continentis morales constitutiones Ecclesiasticas, ad discernenda peccata, accusat Sacerdotes et Confessores.

Si vero est ignorantia facti, aut indifferentis, sic sufficienter excusat, aut necessarii ad salutem, et sic aut non potest vitari sicut in amente, qui a nativitate caruit iudicio rationis, et haec excusat: aut potest vitari, sicut in Iudaeis et Paganis, qui potuerunt scire Christum passum fuisse pro salute hominum, et haec non excusat. Tertio, ratione intellectus, et voluntatis, alia est ignorantia cognita, et quaedam non cognita: alia voluntaria, et quaedam involuntaria: alia culpabilis, et quaedam inculpabilis. Non enim idem est ignorantiam esse voluntariam, et eam esse culpabilem: nam ut culpabilis sit, debet esse contra debitum; quaecumque autem ignorantia voluntaria non est contra debitum, quia nobis licet, imo expedit plura ignorare. Rursus ignorantia voluntatis est duplex: una dicitur affectata, quae est directe volita: alia crassa vel supina: non affectata quidem, sed non tentata cum omni diligentia debita, sed aliqua cum negligentia. Haec autem negligentia varios habet gradus: nam quando aliquis non satis devitet, et repellat ignorantiam, procedit aliquando ex infirmitate, eo quod in ipsa depellenda sit taedium et molestia: aliquando ex mera libertate: aliquando vero ex defectu intelligentiae: quia nempe ignorantia ipsa, vel debitum sciendi, non ita perfecte innotescit, ac opus est. Quarta respectu et comparatione ad actus voluntatis, quadam ignorantia dicitur antecedens, quaedam subsequens, et quaedam concomitans. Prima est causa actus, quatenus sine illa non fieret id quod agitur, ut cum venator hominem occidit eum putans esse feram: revera namque eum non necideret, si hominem esse sciret. Secunda est cuius aliquo modo voluntas est causa, ut cum venator dubitans id, quod inter dumeta, vepres, aut sylvas morere deprehendit, sit ne homo, aut fera, negligit diligentius inquirere, et interim telum vibrat. Tertia, non est causa actus, sed tantummodo est cum actu, qui non minus fieret, si ipsa non adesset, ut si venator putat quidem feram esse, id in quod telum torquet, cum tamen sit homo, non minus tamen occidisset, etsi hominem esse scirisset: non est autem dubium hanc ignorantiam esse peccati causam, cum omnino voluntarie ad homicidium inducat. Quinto ratione subiecti, alia est ignorantia vincibilis, alia invincibilis. Invincibilis illa dicitur, quando non est in potestate alicuius scire id, quod ignorat, seu quando non potest omni humana adhibita diligentia ignorantiam suam vincere et a se depellere; qualis est ignorantia mysteriorum fidei in illis infidelibus qui nihil de Evangelio audierunt, nec audire potuerunt, nullo apud eos Evangelium praedicante, qui ideo infideles negative appellantur. Vincibilis est, qua adhibita morali diligentia, superari potest, idque dupliciter, nam, inquit Seraph. Doctor, alia potest removeri cum magna difficultate, qualis est in valde hebetibus, haecque excusat a tanto, non vero a toto reatu culpae, si sit de necessariis ad salutem: alia potest removeri cum facilitate, ut in ingeniosis; haec autem non excusat. Similiter invincibilis per naturam, ut in puero, qui non utitur ratione, et in decrepito, qui non discernit, et in eo qui nascitur amens; haec excusat a toto. Alia est invincibilis per culpam, ut in eo qui per culpam efficitur furiosus, et haec secundum quosdam, inquit Seraph. Doctor, non excusat a toto. — Rursus ignorantia invincibilis est duplex: una quidem facti, alia vero iuris. Prior est qua aliquod factum ignoratur, nec sciri potest, nisi alius edocuerit, et aperuerit: talis fuit ignorantia Abimelech, qui uxorem assumpserat Saram nesciens eam esse Abrahae coniugem: unde cum huiusce facti a Deo argueretur, merito respondit: Domine num gentem ignorantem, et iustam interficies? Nonne ipse dixit mihi, Soror mea est, etc. Dixitque ad eum Deus: ego scio quod simplici corde feceris. Posterior vero est ignorantia alicuius legis. Haecque iterum duplex: alia quidem ignorantia invincibilis legis naturalis, puta ignorantia illius praescripti, Deus est colendus, honorandi sunt parentes, alteri non est faciendum quod tibi fieri non vis: altera vero legis positivae, qualis v. g. est ignorantia illius legis Evangelicae praescribentis necessitatem baptismi ad salutem consequendam, Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc. Quoniam autem omnes praefatae ignorantiae species maxime ad vincibilem et invincibilem revocantur: ideo de his potissimum erit sermo in sequentibus Conclusionibus, quarum prima aperiets an ea quae fiunt ex ignorantia sint peccata. Secunda, an ipsa ignorantia sit speciale peccatum ab aliis distinctum, sub ratione formalis ignorantiae. Tertia denique, an quae fiunt ex ignorantia invincibili deputentur ad culpam, ut contendunt aliqui recentiores haeretici, affirmantes ea quae fiunt ex ignorantia invincibili facti, vel iuris positivi, non censeri culpabilia; secus vero de his, quae fiunt ex ignorantia invincibili iuris naturalis.

Conclusio prima. — IGNORANTIA VINCIBILIS INDE EST CAUSA PECCATI: NON DIRECTA, SED INDIRECTA.

Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum

Prima patet ex variis Scripturae textibus, quibus homo dicitur peccare per ignorantiam: sic Levitici 4. Si peccaverint principes per ignorantiam; et rursus: Si peccaverit anima per ignorantiam: et cap. 5. statuuntur sacrificia offerenda pro illis, qui peccaverint ex ignorantia. Similiter ad Hebraeos 9. Apostolus affirmat, quod semel in anno summus Iudaeorum Pontifex introibat non sine sanguine in sancta Sanctorum, quem offerret, inquit, pro sua, et populi ignorantia, hoc est, pro suis, et populi peccatis ex ignorantia commissis. Tandem Oseas, cap. 4. proferens causam vitiorum in terram inundantium, solam ignorantiam, seu scientiae Dei defectum assignat. Non est, inquit, veritas, non est scientia Dei in terra: Maledictum, mendacium, et homicidium, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit.

Hanc ipsam veritatem egregie demonstrat S. Bernardus Epist. 77. ad Hugonem de Sancto Victore, quae nunc inter speciales Tractatus locum habet in tomo 4. eius operum, ubi refellens errorem negantis peccatum fieri ex ignorantia, cum praefatos Scripturae textus rettulisset, inde sic colligit:

Si ignorantia, inquit, numquam peccatum est, cur dictum est in Epistola ad Hebraeos, quia in secundo tabernaculo semel in anno solus Pontifex intraret non sine sanguine quem offerret pro sui, et populi ignorantia? Si peccatum ignorantiae nullum est, non ergo peccavit Saulus quod persecutus est Ecclesiam Dei, quoniam quidem hoc fecit manens in incredulitate. Bene itaque faciebat quod erat blasphemus, et persecutor, et contumeliosus, quando erat spirans minarum, et caedis in discipulos Domini, in hoc ipso quippe abundanter aemulator existens paternarum suarum traditionum. Non ergo debuit dicere Misericordiam consecutus sum, sed mercedem recepi, quippe quem ignorantia a peccato reddebat immunem, insuper et aemulatio remunerabilem iudicabat. Si, inquam, ignorantia numquam peccatur, quid ergo causatur adversus occiso res Apostolorum? quoniam quidem non solum malum esse nescierunt interficere illos, sed insuper quoque id faciendo arbitrati sunt obsequium se praestare Deo? Sed et frustra in cruce Salvator pro suis orabat crucifixoribus, quippe nescientibus, ipso teste, quid facerent, et nequaquam ita peccantibus. Neque enim fas est ullatenus suspicari mentitum fuisse Dominum Iesum aperte perhibentem eos ignorare quid facerent. Et si forte de Apostolo dubitet quis quod carnem suam aemulans, sicut homo mentiri potuerit, ubi ait: Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent; numquid ex iis apparet in quantis iaceat ignorantiae tenebris qui ignorat peccari posse interdum per ignorantiam?

Hoc ipsum edocet Subtilis Doctor in 2. d. 43. n. 2. ubi resolvit quomodo peccatum ex passione sit contra Patrem, ex ignorantia contra Filium, ex malitia seu ex plena libertate contra Spiritum sanctum. Voluntas, inquit, quia coniuncta est appetitui sensitivo, nata est condelectari sibi: et ideo peccans occasionaliter ex inclinatione appetitus sensitivi ad suum delectabile, peccat ex passione, quod dicitur peccatum ex infirmitate, sive ex impotentia, et est appropriatum in Patrem, cui attribuitur potentia. Ipsa etiam agit per cognitionem intellectualem, et ideo ratione errante, ipsa recte non vult, et peccatum eius ex errore rationis dicitur peccatum ex ignorantia, et est contra Filium, cui attribuitur sapientia. Tertium etiam esset peccatum ipsius secundum se ex libertate sua, non condelectando appetitui sensitivo, neque ex errore rationis, et istud est recte ex malitia, et appropriatum contra Spiritum sanctum, cui appropriatur bonitas. Censet ergo Doctor revera peccari posse ex ignorantia.

Patet etiam secunda pars, nempe quod ignorantia non sit causa peccati per se, et directe: cum enim ignorantia sit privatio et carentia necessariae cognitionis, nequit habere aliquem influxum positivum directe in actum peccaminosum; privatio namque, cum sit non ens, nulla prorsus activitate, nulloque influxu donari potest: concurrit tamen ad actum peccaminosum indirecte, et per accidens, quatenus nempe removet prohibens peccatum, tollendo videlicet scientiam et cognitionem, qua si adesset, peccatum impediret: eodem modo, quo quis removens muros domus tectum fulcientes, dicitur esse causa lapsus illius tecti; non quod ipsum tectum directe diruat ac disturbet, sed quia aufert fulcrum, quo nitebatur ac fulciebatur. — Hoc autem intelligendum est de ea omni prorsus ignorantia, quae concurrere potest ut aliquid mali agatur, quod sine illa non fieret, iuxta dispositionem affectus operantis, qui ita secundum voluntatem est dispositus, ut si adverteret malum esse id quod facit, non faceret; exempli gratia, si sciret hunc esse Clericum, illum non percuteret; si sciret id, quod inter vepres movetur, esse hominem, telum in ipsum non vibraret, nec interficeret.

Conclusio secunda. — IGNORANTIA NON EST SPECIALE PECCATUM DISTINCTA MALITIA AB EO PECCATO QUOD RATIONE ILLIUS COMMITTITUR.

Probatur: Eatenus ignorantia illa, secundum se spectata, esset peccatum speciale, quatenus opponeretur virtuti alicui particulari, ab aliis virtutibus distinctae; vel saltem quatenus speciali modo opponeretur aliis virtutibus: sed nulla potest assignari virtus particularis, cui haec ignorantia opponitur; ignorantia namque non opponitur per se nisi virtuti studiositatis; haec autem virtus non importat obligationem sciendi omnia, omnesque suos actus debita cognitione praemuniendi; sed tantum praescribit regulas, et modum in scientia comparanda; adeoque ignorantia, qua actus peccaminosos comitatur, huic virtuti non censetur opponi.

Probatur 2. Non potest assignari cur aliqua sit ratio mali in ignorantia invincibili, aut negligentia eius deponendae, potius quam in quacumque altera ignorantia, nisi quatenus superior aliquis eam ignorantiam specialiter prohibet, aut quatenus per eam exponitur periculo committendi aliquod aliud peccatum: sed etiam ignorantia vincibilis puta rerum philosophicarum, secundum se non est peccatum, nisi quae per superiorem specialiter prohibetur, aut ad eam sequeretur periculum alicuius alterius peccati committendi: ergo qua ratione ignorantia invincibilis non est ex se speciale peccatum, sed tantum aliquatenus prout est contra praeceptum superioris prohibentis talem ignorantiam; eadem ratione ignorantia vincibilis eatenus tantum potest esse peccatum, quatenus adversatur voluntati superioris illam prohibentis; sicque non censetur aliud esse peccatum, quam inobedientia; siquidem ideo tantum est mala, quia adversatur voluntati superioris.

Probatur 3. et praecedentes rationes firmantur: Ignorantia eatenus tantum est mala, quatenus est indecens, et contra debitum: sed quatenus est causa peccati non est contra debitum speciale, et distinctum ab illo actu peccaminoso cuius censetur esse causa: ergo, etc. Probatur minor: ignorantia potest intelligi esse contra debitum dupliciter: primo ratione sui, si nimirum debitum sit aliquid sciendi per se, nempe ratione studiositatis, vel ratione fidei supernaturalis: sed haec ratione non censetur esse speciale peccatum, quatenus est ignorantia praecise et directe, sed tantum quatenus induit rationem vitiorum et defectuum ipsis virtutibus oppositorum; adeoque non potest esse speciale peccatum a caeteris distinctum, sub ratione formali ignorantiae. Deinde secundo, ignorantia censetur esse mala, non quidem ratione sui, sed ratione periculi, vel mali ex ea secuturi. Sic autem ignorantia non potest etiam esse speciale peccatum ab illo periculo, et malo voluntario distinctum: tota enim culpa peccantis per ignorantiam est circa malum in illa cognitum, propter quod ipsa ignorantia vitanda est: haec autem ignorantia non est speciale peccatum distinctum ab eo opere, quod ratione illius admittitur; nam pro diversitate illius mali, quod sit, est diversa ratio ignorantiae; si enim sit periculum iniustitiae, ignorantia illa rationem iniustitiae induit; si vero sit periculum intemperantiae, vel alterius actus peccaminosi, etiam est diversa malitia in ista ignorantia; adeoque illa non censenda est secundum se esse distinctum et speciale peccatum.

Dices 1: Qui curam assumit Concionatoris aut Confessarii aut Rectoris animarum, eo ipso censetur peccare, si vincibiliter ignorat, quae docere debet, etiamsi nullum ex hoc secuturum esset aliud peccatum: ergo ignorantia vincibilis est peccatum speciale. —

Nego consequentiam, eatenus enim ille censeretur peccare, quatenus nempe peccaret vel contra obedientiam, si docendi curam ex praecepto suscepisset; vel contra iustitiam, si ratione huius doctrinae stipendium acciperet; vel contra charitatem, si nempe ratione illius ignorantiae secuturum esset aliquod damnum proximo, maxime in spiritualibus, et in eis quae spectant ad salutem: adeoque in illo casu ignorantia non esset speciale peccatum distinctum ab inobedientia, vel iniustitia, vel defectu charitatis.

Dices 2: Quilibet Christianus tenetur scire articulos fidei, praecepta Decalogi, et universalis Ecclesiae, sicut et Religiosus debito habet sciendi praecepta suae regulae, necnon et Sacerdos ritum dicendi Officii, et Sacri faciendi: ergo vincibilis ignorantia eorum erit peccaminosa: sed non potest assignari ulla malitia alterius peccati, quae ipsi ignorantiae competat: ergo haec praecise ratione sui, et quatenus ignorantia est, censetur esse mala; adeoque specialem malitiam ab aliis peccatis distinctam habet. —

Nego subsumptum: eodem enim praecepto, quo obligatur Christianus ad observanda mandata, Religiosus ad suam implendam regulam, et Sacerdos ad debite Sacrum faciendum, et recitandum Officium, obligantur etiam ad cognitionem ad hoc desideratam, et consequenter si, quae scire debent, culpabiliter ignorant, peccabunt equidem contra eiusmodi praecepta sibi iniuncta, non autem speciali peccato afficientur ratione tantum illius ignorantiae.

Conclusio tertia. — IGNORANTIA INVINCIBILIS, ETIAM ILLA QUAE VERSATUR CIRCA IUS NATURALE, EXCUSAT A PECCATO.

Haec est communis inter Theologos contra Recentiores haereticos Lutheri et Calvini sequaces, docentes ignorantiam invincibilem facti, et iuris positivi excusare quidem a peccato; at non ita ignorantiam invincibilem iuris naturalis.

Probant autem conclusionem quotquot in Novatores acerrime pugnaverunt, maxime vero Antonius Deschamps lib. 3. De Haeresi Ianseniana, disp. 1. Martinonus in Antiiansenio, disp. 18. et probant, inquam, Primo quidem ex Scriptura sacra, maxime vero ex Ioan. 15. ubi Christus de Iudaeis fidem, et venerationem sibi ut Messiae et Dei filio debitam dare recusantibus, sic ait: Si opera non fecissem, quae nemo alius facit, peccatum non haberent; nunc autem excusationem non habent de peccato suo; perspicue affirmans excusandos fuisse a peccato, si ipsum talem esse ignorassent, et nisi ipse per opera mirabilia talem se esse sufficienter probasset. Si autem (ut recte argumentantur quidam docti recentiores) ignorantia invincibilis obligationis excusat a culpa eos qui non agnoscunt Deum personaliter in Christo sibi loquentem, par est ratio ut excuset eos qui non illum agnoscunt ore quasi alieno per dictamen rationis, et ius naturale praecipientem.—

Similiter S. Paulus ad Rom. 1. dicit Gentiles ideo esse inexcusabiles, quia cum Deum cognovissent per eius opera visibilia, non sicut Deum glorificaverunt, significans fore excusabiles, nisi Deum tali saltem modo cognorissent, et totali atque invincibili eius ignorantia laborassent; si autem talis ignorantia excusaret a culpa non glorificantes Deum, cui certe gloria et adoratio debetur iure naturali, maximeque ad illud pertinet, par est ratio ut excuset circa caetera eodem iure naturali debita.

Suadetur haec eadem veritas ex SS. Patribus, maxime vero ex S. Aug. cuius auctoritate potissimum niti videntur Adversarii. Hic, inquam, sanctissimus Doctor lib. 3. De libero arbitrio, cap. 19. sermonem faciens de illa ignorantia qua oritur ex peccato Adami, quamque Adversarii dicunt esse iuris naturalis, affirmat id omne quod per eam fit, non esse peccata nisi improprie, et metonymice; quia nempe sunt effectus peccati originalis, sicut locutio dicitur lingua, quia lingua fit: et scriptura vocatur manus, quia manu fit:

Illud, inquit, quod ignorans quisque non recte facit, et quod recte volens facere non potest, ideo dicuntur peccata, quia de peccato illo liberae voluntatis primi Parentis originem ducunt: illud enim praecedens meruit ista sequentia. Nam sicut linguam dicimus, non solum membrum quod movemus in ore dum loquimur, sed etiam illud quod membri huius motum consequitur, idest, formam tenoremque verborum, sic non solum peccatum illud dicimus, quod proprie vocatur peccatum, libera enim voluntate, et a sciente committitur: sed etiam illud quod iam de huius supplicio consequatur necesse est.

Et codem capite, murmurantibus et conquerentibus de ignorantia et caecitate ex peccato Adami contracta, respondet hac generali assertione: Non tibi imputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras. Idemque repetit, et confirmat lib. De Natura, et Gratia, cap. 67. et lib. 1. Retractationum, cap. 9. necnon et lib. 22. Contra Faustum, cap. 17. ubi docet incestum Loth ebrii non ei fuisse culpabilem, et imputabilem, quia ignorans fecit: sed solam in eo culpandam fuisse ebrietatem, quam scienter admisit; ideoque non fuisse puniendum nisi quantum merebatur ebrietas. — Idem docent caeteri quique Patres: Chrysost. Hom. 15. in Epistolam ad Rom. Nemo, inquit, ignoranter peccavit... si enim ignoranter peccaverunt, indigni utique erant qui poenas darent. Eodem quoque spernant illa omnia testimonia, quibus prima Quaestione probatum est, peccatum necessario debere esse voluntarium, idest, scienter et libere patratum.

Probatur similiter conclusio ratione theologica, Primo quidem: ignorantia illa ab omni peccato excusat, quae omnem adimit rationem voluntatis; siquidem, ut diximus, ipsa ratio naturalis suadet peccatum usque adeo voluntarium esse, ut nullatenus censeatur esse peccatum, si non sit voluntarium: sed ignorantia invincibilis omnem ab actu voluntarii rationem adimit, cum auferat ab intellectu cognitionem, sine qua voluntarium esse nequit, iuxta receptam ab omnibus definitionem Aristotelis: voluntarium illud est, quod est a principio cognoscente, etc.: ergo ignorantia invincibilis non est peccati causa, sed ab illo excusat. — Secundo, Deus ad impossibilia hominem non adigit: sed impossibilia praeciperet, si invincibilis ignorantia non excusaret a peccato. Probatur: voluntas nostra cum sit potentia caeca, nec possit ferri in incognitum, id dumtaxat censetur habere in sua potestate quod ipsi ab intellectu faciendum vel omittendum ostenditur: sed ignorantia invincibilis omnem intellectus advertentiam, et cognitionem de re facienda vel omittenda adimit; adeoque ignorantia illa impedit quominus illud faciendum vel omittendum sit in potestate voluntatis: et consequenter si homo teneretur ad implenda praecepta iuris naturalis aut positivi quae invincibiliter ignorat, censeretur ad impossibilia teneri. — Tertio denique probatur eadem veritas, solvendo praecipuum Adversariorum fundamentum. Ideirco ignorantia invincibilis iuris naturalis esset culpabilis, non vero ignorantia iuris positivi, aut facti, quia, inquiunt, scientia iuris naturalis humanae naturae connaturalis est, eique naturaliter debita, et illa fuissent omnes homines praediti in statu innocentiae, si perseverasset; ideoque eius ignorantia est vitiosa, nec potuit nisi in poenam peccati infligi: secus autem cognitio factorum, aut iuris positivi, etiam divini; cum enim lex Dei positiva ab ipsius libera voluntate pendeat, quae tot ac tales leges, eoque tempore, et loco, et occasione ferre potest, quod absconditae ipsius providentiae, et consilio visum fuerit; et ideo illius legis positivae scientia, neque angelicae neque humanae naturae connaturalis est: sed sicut eius legislatio, ita et eius revelatio a Dei libertate pendet. Similiter facta, quia singularia sunt, sine fine variari possunt, neque naturam rationalem eorum cognitio naturaliter perficit, sicut veritatum illarum generalium practicarum, quae iure natura continentur, vel ut ait Zanchius, Luthero-Calvinista in Theologico Tractatu, lib. 1. cap. 12.

Omnis ignorantia eorum quae quis scire tenetur, peccatum est; quia pugnat cum lege, qua iubetur illam cognoscere: sire ea cognoscere iam possis, sive non possis. Quod enim iam non possis, peccato Adae, quod et tuum est, quia in eo omnes peccaverunt, factum est. Quare falluntur Scholastici, cum talem ignorantiam, quam invincibilem vocant, ideo a peccato excusant, quia invincibilis est, ut loquuntur:

Quamquam evincere etiam possumus, eam non esse simpliciter invincibilem, cum voluntarium Adae peccatum sit consecuta. — Sed haec ratio nulla est; primo namque falsum est quod dicitur, ignorantiam invincibilem iuris naturalis non excusare a peccato, quia originalis peccati poena est; inde namque esset consequens quod amentia, furor, et phrenesis a peccato non excusarent, quia et ipsae peccati poenae sunt, ut concedunt Adversarii. Similiter sequeretur hominem a nativitate caecum, qui ex illa caecitate aliquid perperam committeret; puta infantem interficeret dum allatrantem canem nititur abigere, a peccato non excusari, quia caecitas, quam praetexere posset, peccati poena est: quod certe nullus sanae mentis potest admittere. Falsum pariter quod aiunt, ignorantiam iuris positivi ideo excusare a peccato, quia non est in peccati poenam inflicta, ignorantia enim Evangelii in infidelibus v. g. qui nihil de Christo audierunt, est poena peccati originalis: et eadem ignorantia est ignorantia iuris positivi divini, ut concedunt Adversarii. Ergo ignorantia iuris positivi divini est poena peccati originalis. Probatur maior: omnis effectus reprobationis, ex Adversariorum sententia, proficiscitur a iudicio Dei punientis atque reprobantis propter peccatum originale: atqui ignorantia Evangelii in infidelibus est effectus reprobationis; quia, inquiunt, est derelictio seu desertio qua Deus illorum non miseretur: ergo ignorantia Evangelii in infidelibus, ex adversariorum sententia, proficiscitur a Dei iudicio punientis illos atque reprobantis propter peccatum originale: ac proinde poena est peccati originalis; subindeque falsum est quod proferunt, nempe ignorantiam iuris positivi non esse culpabilem, quia non infligitur in poenam peccati originalis.

Obiciunt Adversarii: varios Scripturae sacrae textus, quibus probare nituntur nonnulla facta ex ignorantia invincibili, peccata appellari, et censeri: sic Gen. 20. actio Regis Abimelech accipientis in uxorem Saram, quam invincibiliter ignorabat esse coniugem Abrahae, vocatur peccatum. Et 1. Regum 14. damnatur morte Ionathas eo quod mel gustasset contra Patris imperium ipsi ignotum. Et Luc. 12. dicitur quod servus ignorans voluntatem Domini, et non faciens, dignus sit qui vapulet paucis, prae illo qui voluntatem sciens non fecerit. Et Actorum 3. S. Petrus Iudaeos reprehendit quod Auctorem vitae interfecissent: cum tamen id ignoranter fecerint; Si enim cognorissent numquam Dominum gloriae crucifixissent, inquit Apostolus primae ad Corinth. 2. Ergo revera ignorantia invincibilis iuris naturalis censenda est culpabilis. —

Nego consequentiam, omnes enim illi fere textus significant ignorantiam vel facti, vel iuris positivi, quam Adversarii concedunt excusare a peccato; nam in primo textu sermo est de ignorantia Abimelech, qui nesciebat Saram esse uxorem Abrahae, quae certe erat ignorantia facti. Ad condemnationem Ionathae dico eam fuisse iniustam; peccavit namque Saul praeceptum illud tam severi ieiunii sub interminatione mortis statuens, non peccavit autem Ionathas gustatus paululum mellis in gravi necessitate, maxime cum Patris sui praeceptum ignoraret: quod tametsi cognovisset, exigua tamen aut nulla fuisset eius culpa ob parvitatem materiae, et gravem edendi necessitatem qua ille premebatur, viribus iam prae lassitudine deficientibus. Nec refert quod Deus, ut idem cap. scribitur, noluerit respondere velut iratus propter factum Ionathae: voluit enim Deus hoc silentio inquiri prodique Ionatham, ut ipse palam omnibus patefaciendo suam praecepti ignorantiam se excusaret, ne videretur Deus aut Saul personarum acceptator. Adde quod illa ignorantia fuerit legis positae a Saule, non autem iuris naturalis. Id tertium, dico ibi sermonem esse de servo non penitus ignorante praeceptum Domini, sed non aeque cognoscente, neque peccante ex certa scientia plenaque advertentia; adeoque peccante ex ignorantia vincibili. Ad ultimum, dico sensum illius esse, quod si Iudaei Christo credidissent, illiusque Divinitatem penitus agnovissent, tantum scelus non admisissent: haec autem eorum ignorantia non fuit invincibilis, sed vincibilis, et affectata ac voluntaria, ut patet ex illo Ioan. 15. Si opera non fecissem in eis quae nemo alius fecit, peccatum non haberent; nunc autem excusationem non habent de peccato suo.

Obiciunt 2. S. Aug. adversus Pelagianos acriter contendit ignorantiam malam esse, et quae ex illa fiunt, esse peccata: sed non loquitur de ignorantia vincibili: siquidem ait persaepe fateri Pelagianos ignorantiam vincibilem a peccato non excusare: multo minus agit de ignorantia invincibili facti, aut iuris positivi; cum alibi doceat eiusmodi ignorantiam invincibilem culpam omnem abstergere: ergo de sola ignorantia iuris naturalis intelligendus est S. Aug. quoties adversus Pelagianos acriter contendit. Probant maiorem S. Aug. textibus, maxime vero ex Epistola 15. ad Sixtum, ubi postquam praemisisset: Humana superbia tamquam praesumens de viribus liberi arbitrii excusutam se putat, quando ignorantiae, non voluntatis est, quod peccat: tandem de ignorantia sive voluntaria, sive necessaria, hoc est, sive vincibili, sive invincibili, sic concludit: propter hoe inexcusabilis est omnis peccator, vel reatu originis, vel additamento etiam propriae voluntatis, sive qui norit, sive qui ignorat, sive qui iudicat, sive qui non iudicat: quia et ipsa ignorantia, in eis qui intelligere noluerunt, sine dubitatione peccatum est; in eis autem qui non potuerunt, poena peccati: ergo in utrisque non est iusta excusatio, sed iusta damnatio. Ecce inexcusabilem dicit omnem esse peccatorem, iustamque damnationem eius, sive peccaverit, quia scire quid lex iubeat noluit, sive quia scire non potuit. Confirmant 1. ex eo quod Synodus Palaestina damnaverit hanc Caelestii propositionem, Oblivio, et ignorantia non subiacent peccato, quoniam non secundum voluntatem eveniunt, sed secundum necessitatem. Loquebatur autem Caelestius, inquiunt, de sola ignorantia iuris naturalis: ergo censet Synodus eam ignorantiam esse culpabilem.

Confirmant 2. ex eo quod S. Hieron. qui post illam Synodum scripsit Dialogum inter Catholicum sub nomine Attici, et Pelagianum sub nomine Critobuli, multis Scripturae textibus confirmat illius propositionis Caelestii damnationem, tamquam legitime a Concilio factam; quaerente autem Critobulo per hoc videri hominum accusare naturam, et invidiam referri in Deum quod tales homines condiderit, ut oblivione, et ignorantiae peccato carere non possint, nihil aliud reponit Atticus quam scriptum esse: Altiora te ne quaesieris, etc. et O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei! Quibus significat ibi sermonem esse de ignorantia iuris naturalis. —

Respondeo primo, his omnibus nihil quidquam adversus veritatem Conclusionis posse colligi. Ut enim quidquam urgerent, necessum esset demonstrare: Primo, quod Pelagiani locuti fuissent tantum de ignorantia invincibili. Secundo, cum ignorantia invincibilis triplex esse possit, una facti, altera iuris positivi, tertia iuris naturalis, opus esset etiam demonstrare Pelagium de sola ignorantia iuris naturalis fuisse locutum. Sed neutrum horum colligi potest, nec ex S. Aug. nec ex S. Hieron. nec ex Synodo Palaestina. Non quidem ex S. Augustino, siquidem generaliter affirmat contra Pelagianos, omnem ignorantiam esse malam, etiam ignorantiam facti, et iuris positivi, quod luculenter edocet lib. 3. Contra Iulianum, c. 19. ubi eum arguens quod diceret ignorantiam esse iustitiam, probaretque exemplo Abimelech cui dixit Deus, sciebam quia in corde mundo fecisti hoc: sic eum carpit S. Aug. Non attendis, homo, qui non vides iudicio divino quemquam non suis, sed alienis plecti posse peccatis, quanto fieri potuerit ut Abimelech peccaret, quamvis nec ipse adulterino corde peccaverit, et Deus quantulumcumque peccatum eius in mulieribus ad eum pertinentibus censuerit. Censet ergo S. August. ignorantiam facti, qualis erat illa ignorantia Abimelech, etiam videri malam; siquidem eam quantulumcumque peccatum appellat; adeoque falsum est quod S. Aug. solam ignorantiam invincibilem iuris naturalis malam esse dixerit.

Deinde S. August. illam ignorantiam dicit esse malam quam Pelagiani dicebant esse primordia, non supplicia naturae: sed id affirmabant de omni ignorantia invincibili, tam iuris positivi quam iuris naturalis. Volebant enim Pelagiani, ignorantiam et concupiscentiam non esse poenam peccati, sed naturae primordia: ut testatur S. August. lib. De Dono perseverantiae, cap. 11. Dicunt, inquit, Pelagiani ignorantiam, et difficultatem (id est concupiscentiam) sine quibus nullus homo nascitur, primordia, non supplicia esse naturae. Quin etiam asserebant perfectam ignorantiam, idest, totalem, et invincibilem, bonam esse, iustitiamque appellari: ut de Iuliano videre est apud Aug. lib. 3. Contra eundem, cap. 19. qui ad id probandum adducebat illud Gen. 20. Domine, num gentem ignorantem, iustam interficies? Et paulo post versu 6. Ego scio, quia simplici corde feceris, et ideo custodiri te, ne peccares in me. Addebatque: ex hoc intelligi debere perfectam ignorantiam, iustitiam nominari: quia dixit Deus ad Abimelech qui cum Sara erat concubiturus, ignorans quod uxor erat alterius: Et ego sciebam, quia in corde mundo fecisti hoc. Quam utique absurdam sententiam refellit Aug. tum eodem libro, tum pluribus aliis locis, probans ignorantiam et concupiscentiam ideirco esse malas, quia sunt originalis peccati appendices. Neque istud de sola iuris naturalis ignorantia, quae in adultis cernitur, affirmabat, sed de illa etiam ignorantia, qua recens ex utero matris puerulus obruitur, Nesciens ubi sit, quid fit, a quo creatus, a quibus venitus, iam reus delicti, necdum capax praecepti, tam profundae ignorantiae caligine involutus, et pressus, ut neque tandem de somno excitari possit, etc. Sic parvulorum ignorantiam describit lib. De peccatorum meritis, cap. 36. atque hanc poenam peccati esse sic probat: Si natura est hominis sic incipere, et non iam vitiosa est ista natura: cur non talis creatus est Adam? Cur ille capax praecepti? Non igitur vult S. Aug. ut contendunt Adversarii, ignorantiam invincibilem iuris naturalis esse peccatum vere ac proprie dictum, sed tantum contendit ignorantiam invincibilem, illam etiam quam ab utero materno trahimus, sive circa ius naturale, sive circa alia, poenam esse peccati primi Parentis, et malum divinae gratiae illustratione purgandum: ut liquet ex libro 6. Contra Iulianum, cap. 1. ubi eum sic alloquitur: Fecisti merito reprehendisti in me, et graviter, qui supersederunt scienda cognoscere. Numquid hoc de his qui excordes nati sunt, potes dicere? Nec tamen eis sub Deo iusto, unde hoc accidere potuerit, inventurus es, si nulla ex parentibus trahuntur merita filiorum. —

Ad confirmationes dico, propositionem damnatam in Synodo Palaestina generalem fuisse, et comprehendisse omnem ignorantiam invincibilem tam facti aut iuris positivi, quam iuris naturalis; adeoque si quid urgeat illa damnatio, etiam in ipsos Adversarios militat; quippe volunt ignorantiam invincibilem iuris positivi et facti non esse culpabilem. Quod utique subtiliter probat Antonius Deschamps libro supra laudato, cap. 2. ex ipsamet Adversariorum assertione; affirmant enim, inquit, illa Caelestii verba eo sensu damnata esse, quem praeseferunt, quia non sunt ab Episcopis accuratiori examine discussa, sed statim atque cum aliis eiusdem farinae proposita sunt, ne expectata quidem Pelagii responsione, succlamarunt Episcopi: Hoc reprobat sancta Synodus, et sancta Dei Catholica Ecclesia. Ergo cum illa Caelestii sententia universim loquatur de omni prorsus ignorantia, quae secundum necessitatem evenit, sive illa facti sit, sive iuris, hunc quoque sensu proscripta est. —

Confirmatur: si Palaestinae Synodi Patres Caelestii propositionem eatenus tantum damnarunt, quatenus ignorantiam iuris naturalis spectabat, cur istud non monent? Cur S. Aug. qui illius Synodi acta ita descripsit, ut singulas Pelagii fraudes, quibus peregrinis Episcopis illusit, solerter ac dilucide explicet, cur, inquam, ne verbo quidem monet Caelestii propositionem veram esse atque Catholicam, si de ignorantia facti, aut iuris positivi sermo sit, at falsam et haereticam, si de ignorantia iuris naturalis loquatur? Cur denique universim proscripta est illa sententia, quae cum triplicem habeat sensum, in duobus vera est, in uno tantum falsa? Addo probabilius videri Concilium proscripsisse potius ignorantiam facti, et iuris positivi, quam iuris naturalis, ut constat tum ex ipsius verbis: addit enim, Cum in lege sacrificia pro ignorantia sicut pro peccato offerantur: tum ex S. Hieronymo lib. 1. Dialog. adversus Pelagianos, ubi convincens falsitatis dogma Pelagii, sententiamque Synodi Palaestinae confirmans multis Scripturae testimoniis, non alia fere profert, nisi ea quae loquuntur de ignorantia facti, aut iuris positivi: ut illud num. 35. vers. 22. ubi qui fortuito occiderit, puta qui hominem interfecerit credens esse feram (quae est ignorantia facti) iubetur recurrere ad Civitates refugii, ibique manere, donec summus Sacerdos moriatur. Et illud Levit. 5. vers. 2. ubi qui tetigerit aliquid immundum, quod non liceat tangere, ei fecerit per ignorantiam (nesciens scilicet immundum esse, quae ignorantia facti est, aut ignarus legis positivae de non tangendo) et postea didicerit, pronuntiabit peccatum suum, in quo peccasse se perspicit. Et quod addit ex c. 22. Levit. quod de simili ignorantia manifeste intelligendum est, si comederit homo de sanctificatis per ignorantiam, imputatur ei iniquitas atque delictum. Et ex 1. Regum 12. refert ad eundem finem quae dicuntur de Ionatha, ubi de ignorantia iuris positivi, Regii scilicet praecepti, sermo est. Ergo Synodus Palaestina significans ignorantiam esse peccatum, non solum de ignorantia invincibili iuris naturalis, sed etiam de ignorantia invincibili iuris positivi, et facti intelligenda est.

Invincibilis autem ignorantia peccatum appellatur ab Augustino, Synodo, et Hieronymo, non quod sit peccatum proprie dictum, sed eo scilicet modo quo concupiscentia peccatum appellatur ab Apostolo: quia scilicet tam concupiscentia quam ignorantia sunt effectus peccati originalis, et ad peccatum inducunt: non vero censent illam ignorantiam esse peccatum, quasi imputetur ad culpam; nam S. Augustinus fatetur etiam illam ignorantiam perseverare in baptizatis, lib. 16. Contra Iulian., c. 16. de baptizato dicens: Omni peccato caret, non omni malo. Quod planius ita dicitur: Omni reatu caret omnium malorum, non omnibus malis... Numquid caret ignorantiae malo, per quod a nescientibus innumerabilia perpetrantur mala? Subdit: an parvum malum est ignorantia, per quod homo non percipit quae sunt spiritus Dei? de baptizatis nempe dicebat Apostolus: Animalis homo non percipit quae sunt spiritus Dei: stultitia est enim illi. Tum concludit: non igitur caruerant tanto ignorantiae malo in lavacro regenerationis, ubi tamen omnibus caruerant sine dubitatione peccatis. Quibus patet ignorantiam quam dicit Augustinus, non censeri peccatum proprie dictum, ut volunt Adversarii, quippe cum per baptismum non eluatur.