Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Nobis haec, et apud Theologos celebris quaestio tres maxime difficultates complectitur: Primo quidem ambigitur utrum Adamus in primo ortu suo, et ab ipso suae creationis instanti gratiam sanctificantem habuerit, an vero postmodum eam acceperit. Secundo, an tanta fuerit ipsius gratia, ut omne prorsus peccatum etiam veniale excluderet. Tertio, an si Adamus semper stetisset innocens, omnes eius posteri nati fuissent in gratia confirmati.

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 21. art. 1. qu. 1. ad 3.

Quod gratia dicitur esse perfectio naturae, non solum quia adiurat. sed etiam quia defectum eius excludit: unde in omni natura creatura rationalis est aliquis defectus naturalis qui per gratiam habet excludi, quantumeumque illa natura sit in genere creaturae perfecta : et ideo non sequitur. quod si aliquid convenit alicui per gratiam, quod conveniat per naturam. Et si obiciatur, quod Deus potuit dare naturae, quod dedit gratiae, dicendum quod natura non fuit nata suscipere: sicut enim alia est natura operis moralis. alia operis naturalis: nec proprietas operis moraliis potest convenire operi naturali. nisi naturale desineret esse naturale: non enim potest laus. et vituperium. quae est proprietas operis moralis, secundum quod huiusmodi. competere operi naturali in quantum tale: ita a pari, nec proprietas gratiae convenire potest naturae.

Haec ille. Conveniunt autem omnes Theologia Principes Adamum habuisse gratiam sanctificantem ante suum lapsum : ita namque censent plurimi sancti Patres, quos refert Magister sententiarum in 2. dist. 29. beneque veritatem definiunt Concilia Arausicanum. et Tridentinum. hoc namque Sessione 5. in decreto De peccato originali. Canone 1. sic habet: si quis non confitetur primum hominem cum mandatum Domini in Paradiso fuisset transgressus. statim sanctitatem et iustitiam. in qua constitutus fuerat. amisso. etc.: anathema sit. Constat ergo Adamum habuisse sanctitatem, et iustitiam ante lapsum. nemo namque deperdit quod non habet. At invicem pugnant Theologi in resolvenndo utrum Adamus cum gratia sanctificante creatus fuerit: an autem eam post creationem acceperit. Priorem partem tuetur S. Thomas p. 1. qu. 95; posteriorem vero propugnant Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacramentis. p. 6. Alexander Alensis p. 2. q. 91. S. Bonaventura, in 2. dist. 29. art. 2. qu. 2, necnon et subtilis Doctor eadem distinctione num. 7.

Notandum 2. Ex eodem ibidem art. 3. q. 2.

Quod efficacia meriti principaliter ex tribus venit, videlicet ex difficultate operis, ex promptitudine voluntatis. et ex magnitudine charitatis. Difficultas operis multum facit ad meritum : et adeo facit. ut homo qui est multo minoris charitatis, quam Angelus. possit mereri ut perveniat ad sublimitatem angelicam, secundum quod colligitur ex illo, quod dicitur de Ioanne Baptista. Qui minor est in regno Coelorum maior est eo. Non enim est dubitandum quin Ioannes sit exaltatus ad ordines excellentium Angelorum. Et tamen secundum statum viae. minoris charitatis erat quam aliquis eorum. Promptitudo etiam voluntatis plurimum facit, sed voluntas prompta secundum illud quod habet accepta est ad meritum : quantumque enim sit in homine gratia, nisi sit voluntas gratiae consentanea, numquam eliciet opera meritoria: et quanto magis voluntas gratiae subiacet, et conformatur. tanto magis homo in operibus meritoriis exercetur. Magnitudo charitatis est principalior inter omnia quae faciunt ad meritum, quia secundum illius quantitatem attenditur remuneratio praemii substantialis. Pondus enim amoris est quod dat valorem operibus meritoriis. Si igitur fiat comparatio efficaciae merendi in donis gratuitis secundum statum post lapsum, et secundum statum ante lapsum; responderi potest. quod quantum ad primam conditionem, videlicet quantum ad difficultatem, efficaciores sunt virtutes nunc, quam tune fuerunt.

Nunc enim magis impugnatur, et impugnando probatur, et examinatur virtus quam tune, sicut patet in sanctis Martyribus.

Notandum 3. Tria distingui posse genera peccati venialis: Quidem enim accidit homini ex surreptione sensualitatis: Alterum provenit ex subito aliquo et indeliberato rationis motu, uti est primus motus infidelitatis, aut desperationis: haec autem duo genera peccati venialis certum est in statum innocentiae cadere non potuisse; siquidem in eo sensualitas usque adeo erat rationi subiecta, ut nec praeverteret eius imperium, nec moderationem detrectaret. Ratio autem ipsa sic erat affecta. et divino munere firmata, ut nullum in actum exiret nisi hominis consilio. deliberatione, et electione perfectum. Verum praeter haec duo genera peccati venialis, est Tertium quoddam, quod ex suo genere est veniale ob imperfectionem actus, et levitatem materiae; cuiusmodi est verbum otiosum, et mendacium aut iocosum aut officiosum: quod genus peccati venialis contendit Doctor in 2. dist. 21. lib. 3. in statu innocentiae admitti posse. Reclamant autem Alensis 2. par. collat. 2. De peccatis; S. Thomas 1. 2. qu. 89. art. 9.; S. Bonaventura eadem distinctione art. 3. qu. 1. quamquam non neget contrariam sententiam esse probabilem; affirmat tamen communiter eam a Doctoribus non approbari. Et sane, inquit, ea opinio improbabilitatem habet, si quis attendat ad perfectionem status, et regulam rectitudinis, in qua erat Adam: a qua etiam cum nullum haberet impellens, exire non poterat nisi contemnendo divinam iustitiam, et violando suam innocentiam, et corrumpendo naturam suam: quae omnia faciunt primam culpam Adam non venialem, sed mortalem fuisse, nec potuisse aliter esse. Et haec est communis opinio quam hodie approbant Doctores, primum peccatum Adae non veniale, sed mortale esse debuisse.

Conclusio prima. — Probabilius est Adamum cum gratia sanctificante non fuisse creatum, sed ipsam post creationem suam dono accepisse. Ita praefati Doctores, maxime vero Subtilis, qui docet gratiam gratum facientem a iustitia originali fuisse distinctam, et se habuisse ad eam sicut excedens ad excessum. Excedebat enim iustitia originalis ipsam gratiam rebus: etenim iustitia originalis non modo rationem Deo subdebat, sed etiam sensum rationi, et corpus animae : deinde promptius, delectabilius, et firmius coniungebat mentem cum Deo : tum non admitebat ullum peccatum, non tantum mortale, sed nec etiam veniale: denique faciebat hominem omne bonum morale prompte et iucunde et sine ulla interiori molestia operari. Gratia vero gratum faciens eo vincit et antecellit iustitiam originalem, quod hominem excellentius iungit Deo, scilicet ut fini, et bono supernaturali, facitque hominem vere gratum, et amicum Deo, eiusque filium, et haeredem vitae aeternae; et ut is mereri queat etiam de condigno aeternam vitam.

Hanc conclusionem probat Alensis noster loco laudato, ex eo quod manifestius exinde appareat maiestas potentiae, decor sapientiae, et ordo bonitatis divinae;

ut, inquit, ratione primi laudaretur, ratione secundi veneraretur, ratione tertii amaretur. Ad laudem maiestatis facit quod prius esset homo conditus secundum naturam, deinde informatus per gratiam, ut in se cognosceret gratiam esse donum Dei, > et illam a naturalibus distingueret, et distinguendo non suae naturae attribueret, sed conditori Deo: et ex hoc gratias debitas Deo exsolveret: et sic divina opitulatio non inaniretur, sed gloria opitulanti conteretur. Et hoc est quod vult August. De gratia, et natura, dicens: Velius Dei cuius adiuitur, cum et Creator, et Salvator cognoscitur, quam cum defensa velut sana viribusque integris creatura opitulutione salvatoris inanitur. Decor etiam sapientiae manifestatur, per hoc quod homo gradatim, et secundum progressum temporum ad perfectionem perducitur : sapientis enim est singula secundum temporis oportunitatem distinguere. Unde cum Deus simul posset creaturas in esse producere, distinguere, et ordinare, maluit primo in esse produceri, et post distinguere, et tertio creare, ad suae sapientiae manifestationem; sic licet posset homini simul dare naturam, gratiam, et gloriam, ut pulchritudo ordinis servaretur, maluit primo facere hominem in statu naturae bene institutae; et post addere donum gratiae; deinde superaddere complementum gloriae. Ordo etiam bonitatis in hoc manifestatur: quia divina bonitas sic suam bonitatem communicat rationali creaturae, ut non tantum tribuat ei effectum boni, sed etiam potentiam cooperandi quodammodo, ut sic perfectius communicet se creaturae huiusmodi. Et ideo sicut noluit dare gloriam homini, quin praecedereet in homine quodammodo meritum condigni per usum gratiae. opus enim charitatis omnia meretur ex condigno, sic noluit gratiam dare, nisi praambulo merito congrui per bonum usum naturae, ut sic homo efficeretur gloriosior, et laudabilior.

Hoc ipsum probat S. Bonav. eodem pene modo. Ratio, inquit. quare Dominus voluit post naturalia dare gratiam, cum posset dare simul, sumitur ex triplici ordine, videlicet ab ordine sapientiae, bonitatis, et iustitiae. Ordo sapientiae hoc requirebat. ut sicut esse gratuitum est alterius generis, quam esse naturale, sic in diversis temporibus homini conferretur: et sicut elementa mundi prius tempore fuerunt creata, et distincta quam ornata, propter ordinem sapientiae commendandum, sic etiam fieret circa hominem, qui est minor mundus. Ordini etiam bonitatis hoc competebat, hoc enim ordine dicitur aliquid ordinari in suum finem ; tunc igitur gratia homini ordinate datur, quando datur ei secundum quod est utilior, et fructuosior : tanto autem gratia Dei est nobis utilior et fructuosior, quanto pro ea Deo gratiosiores existimus; et ideo, sicut debuit dari, ut ex ipso ordine dandi cognosceretur donum illud esse gratuitum, propterea non fuit a creatione indita, sed natura iam perfectae et constitutae: fuit superinduta. Ordo etiam iustitiae hoc requirebat; Deus enim secundum legem communem requirit aliquam dispositionem. et praeparationem a parte nostra ad hoc quod infundat alicui gratiam, sive in eo cui infundit, ut in adulto; sive in alio adiuvante, secundum quod contingit in parvulo: et ideo gratia non fuit homini creata. sed dilata fuit quousque homo per actum, et usum rationis quodammodo se disponeret ad illam suscipiendam, ut sic verificaretur illud Augustini (De verbis Apostoli post medium) in primo homine, qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te. Patet igitur quod multiplex ordo hoc exigebat. ut homo prius fieret in naturalibus quam > in donis gratuitis ornaretur.

Confirmat 1. Magis convenit gratia cum gloria, quam natura cum gratia: sed in homine gratia praecedit gloriam: ergo pari ratione, imo multo fortiori, natura praecessit tempore bonum gratiae. — Confirmat 2. Per gratiam fit matrimonium inter Deum, et animam: sed lex matrimonii est ut non fiat absque mutuo consensu : ergo videtur quod nulli adulto gratia debeat dari, nisi praecedat consensus: si ergo Adam prius fuit, quam natura eius consentire posset : ergo non habuit simul naturam et gratiam. — Confirmat 3. Donum gratiae infructuosum est nisi a Deo esse praecognoscatur: nemo enim in se gratiam reservare potest, nisi pro illa Deo gratus existat : igitur si magis tenet rationem gratuiti quod est naturalibus superadditum, quam quod est naturaliter inditum, et donum gratiae est mere gratuitum: ergo videtur quod non ab ipsa creatione, sed post, donum gratiae fuerit homini collatum.

Obicies 1. Illud Ecclesiastici 7. Fecit Deus hominem rectum: rectitudo autem hominis quantum ad animam, de qua loquitur Scriptura, attenditur penes conversionem ad ultimum finem simpliciter, qui est effectus gratiae, et charitatis. Item ad Ephesios 1. Paulus sic loquitur: Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis; idest, vera, iuxta phrasim Hebraicam. Quibus verbis secundum communem expositionem sanctorum Patrum, et Interpretum, docet Apostolus nos renovari per Christi merita ad iustitiam illam, et sanctitatem supernaturalem, in qua initio fuimus in Adamo. Patet etiam Concilium Tridentinum Canone in 3. Notabili laudato. — Respondeo. Has et similes auctoritates sic esse intelligendas. non quod Deus statim ut hominem condidit, virtute restiverit et ornaverit; sed quia tunc dispositum fecerit ad gratiam. et virtutes excipiendas, ut loquuntur Alensis et Seraphicus Doctor.

Obicies 2. Deus fecit hominem quantum ad aetatem perfectum. et quantum ad cognitionem ab exordio suae conditionis: ergo pari ratione videtur quod fecerit eum perfectum quantum ad voluntatis rectitudinem: sed voluntatis rectitudo consistit in dono gratiae; ergo videtur quod donum gratiae habuerit in initio suae conditionis. Confirmatur: Deus alias creaturas corporeas in statu perfecto creavit, et arbores v. g. in ea magnitudine condidit, in qua fructus naturae suos proprios possent producere: ergo pariter conveniens fuit ut hominem in eo statu et perfectione crearet, in qua fructus meritorios vitae aeternae, ad quam illum destinaverat producere posset; subindeque ut gratia sanctificante, qua est radix, et principium meriti vitae aeternae, illum ornaret. — Respondent Alensis, et Seraphicus Doctor, quod non est simile de perfectione aetatis et cognitionis, ac de perfectione virtutis: perfectio enim aetatis et cognitionis, non tantum elongatur a perfectione naturae, sicut perfectio gratiae; homo enim per vim naturae sibi inditam potest pervenire ad perfectam aetatem, et potest proficere ad cognitionem: sed numquam per se potest homo acquirere perfectionem gratiae; imo requiritur necessario, quod infundatur a Domino. Ad confirmationem dicunt, quod non fuit ratio similis ceterarum creaturarum, ac hominis; istarum enim non erat, nec debuit esse nisi unica perfectio, scilicet naturalis: hominis autem secundum animam triplex, scilicet naturalis. gratiae, et gloriae: quae debebant secundum temporis, et status opportunitatem distingui.

Dices 3: Deus creavit hominem ad imaginem, et similitudinem suam: sed, sicut exponit S. Augustinus, imago est in naturalibus. similitudo in gratuitis: ergo homo conditus fuit in naturalibus, et in gratuitis. — Respondent iidem, quod similitudo attenditur ibi in gratiis gratis datis: vel dicendum quod Deus dicitur fecisse hominem ad suam imaginem, et similitudinem, non quia statim cum dedit imaginem. simul etiam dederit similitudinem, sed quia alterum dedit. scilicet imaginem. et ad alterum habilem fecit, videlicet ad similitudinem, quam postmodum pro loco et tempore ei dedit; unde quantum est ex vi verborum, non potest concludi quod simul et semel fuerit in homine imago Dei et similitudo.

Conclusio secunda. — Perseverante statu innocentiae homo peccare potuisset venialiter: adeoque primum Adae peccatum potuit non esse mortale. Ita Doctor Subtilis loco laudato: hancque veritatem sic probat num. 1. Rectitudo innocentiae magis repugnat peccato mortali, quam veniali: si enim si non obstantea sua rectitudine, potuit peccare mortaliter: igitur multo magis potuit peccare venialiter, etiam ipsa remanente in statu innocentiae: aliter esset eadem minus repugnare rectitudini innocentiae peccatum veniale. quam mortale, si utrumque totaliter corrumperet. - Secundo, ab extremo in extremum non fit transitus nisi per medium: sed peccatum veniale medium est inter iustitiam. et peccatum mortale: ergo, etc. — Tertio si homo peccare non potuisset venialiter in statu innocentiae, maxime quia habebat aliquod donum intrinsecum incompatibile cum peccato veniali: sed hoc est falsum: ergo. Probatur minor: quia non potest assignari aliquod donum intrinsecum in illo statu magis incompatibile cum peccato veniali. quam sunt incompatibilia cum ipso dona fidei, spei, charitatis. ac virtutum moralium per se infusarum, si dentur tales virtutes morales, et acquisitarum: sed haec dona non sunt incompatibilia cum peccato veniali, ut patet in sanctissimis viris. qui sine dubio possunt peccare venialiter, etiam sine iactura illorum donorum: ergo status innocentiae, quantum ad dona omnia intrinseca, quae includebat, poterat esse compatibilis cum peccato veniali. Deinde, iustitia originalis non magis uniebat hominem cum Deo. quam praestantissima gratia gratum faciens, quae conceditur viatoribus: sed quantacumque sit gratia gratum faciens, potest reperiri. et subsistere cum peccato veniali, ut fuit in Apostolis: ergo similiter iustitia originalis cum peccato veniali potuit in Adamo subsistere.

Confirmat ex eo Poncius ibidem: Dum, inquit. dicitur quod peccatum veniale tolleret statum innocentiae, et summam rectitudinem eius, vel id intelligitur de innocentia et rectitudine quoad omnia quae inclusit ille status, vel quoad aliqua, quibus consequenter ablatis non maneret integra rectitudo. et innocentia quae erat antecedenter. Sed primum est manifeste falsum, quia peccatum veniale non deberet tollere fidem, spem, aut charitatem, nec gratiam sanctificantem, quae involvuntur sine dubio in statu innocentiae. Secundum pariter nequit esse rerum: nam id quod per peccatum veniale auferretur esset quid negativum, aut quid absolutum: si forent negationes aliquae, certe non alia quam negatio ipsiusmet peccati venialis, qua sine dubio potest esse de ratione innocentiae, et rectitudinis; nam magis est innocens, et rectus, qui nullum habet peccatum, quam qui habet aliquod: sed quamvis peccatum veniale tolleret hanc partem innocentiae et rectitudinis, non propterea desineret Adam esse simpliciter iustus et innocens; nec sequeretur quod foret peccatum mortale, si hanc partem innocentiae suae, ac rectitudinis amitteret: ergo, etc. Si abstulisset aliquid positivum, maxime aliquid de intensione alicuius habitus, aut actus virtutis, quem eliceret, si non commisisset peccatum veniale, et cum quo peccatum veniale non esset compatibile: sed vel non diminueret aliquid de ullo habitu virtutis: vel si diminueret, non esset ipsi peccatum mortale illum diminuere, sicut nec nobis est peccatum mortale diminuere aliquid de intensione habitus virtuosi, si id faciamus perdendo venialiter. Ergo peccatum veniale statum innocentiae non everteret.

Confirmat 2. hanc veritatem ipsemet Doctor ibidem: Datur aliquis actus, qui ex genere suo, hoc est. ex parte materiae levis, circa quam versatur, sit tantum peccatum veniale, quando nempe non intervenit praescriptum superioris, quo prohibetur sub mortali; puta mendacium leve, et verbum otiosum: sed Deus non prohibuit omnes huiusmodi actus sub mortali Adamo, non enim reperiri potest talis prohibitio: ergo si Adamus talem actum fecisset, uti revera potuit; poterat enim verbum otiosum dicere, et cum uxore sua iocari: ergo in illo statu poterat peccare venialiter.

Dices 1: Omne peccatum est quadam hominis inordinatio: sed inordinatio quaecumque repugnabat summae rectitudini, in qua secundum omnes suas partes, et facultates tam anima, quam corporis homo innocens constituebatur: ergo eo in statu repugnabat etiam peccatum veniale. Maior constat; minor probatur: illud repugnat rectitudini, quod eam destruit: at deordinatio peccati cuiuscunque rectitudinem destruit: ergo, etc. — Negat minorem Doctor ibidem n. 1. Non enim, inquit, quodlibet peccatum corrupisset illam rectitudinem sive actualem, sive habitualem, quam haberet homo in statu innocentiae, quaeque concerneret illum statum, aut tamquam ipsius essentia, aut tamquam illius proprietas, aut accidens; etenim peccatum mortale longe magis repugnat innocentiae et rectitudini, quam veniale quodlibet: hoc autem verum non esset, si veniale quodlibet illam rectitudinem aeque excluderet, ac mortale. Ende quemadmodum cum scientia habituali potest stare opinio actualis, quia haec duo invicem non repugnant, ita cum summa rectitudine habituali status innocentiae consistere poterat peccatum veniale actuale. Insuper sicut cum praecellenti actu meritorio potest subsistere peccatum veniale vanae gloriae, nec hoc tolleret meritum illius actus, sic videtur quod cum summa rectitudine actuali, stare posset peccatum veniale.

Instabis: Hic si vera essent, sequeretur quod etiam posset stare peccatum veniale cum statu beatitudinis; siquidem ex praefata responsione, veniale peccatum cum actu praestantissimae charitatis, qualis est in Beatis, subsistere posset: sed consequens videtur erroneum: ergo et antecedens ex quo sequitur. — Respondet Doctor, quod etsi Beatus ob suam libertatem forte peccare posset, loquendo de potentia physica; tamen actus ille non foret peccatum veniale, quia nempe Beatus habet praceptum de continuando semper actu beatifico, et de amando Deo quantum potest; non censeretur autem eum sic amare, si aliquatenus etiam leviter ipsum offenderet. Responderi potest etiam aliter, negando sequelam: quia nempe habet Beatus aliquid quo moraliter determinetur ad non peccandum venialiter, nimirum ipsam visionem et amorem beatificum, quibus ita suaviter et totis viribus in Deum fertur, ut nihil possit Deo repugnans et displicens adhaerere; similia autem non haberet homo innocens; adeoque non est paritas.

Dices 2. Si homo in statu innocentiae potuisset committere peccatum aliquod veniale, aut propter illud doluisset, aut nihil doluisset: si doluisset, dolor ipse, et tristitia poena fuisset animi, et gaudio quo in eo statu usquequaque plenissimo fruebatur homo, contraria: si nihil doluisset, hoc ipsum eius culpam aggravasset, et deteriorem hominem, graviorique dignum supplicio fecisset. Confirmatur: peccatum veniale per se malum est, pro quo scilicet evitando etiam quantavis poena corporis iure sit subeunda: hinc ubi admissum est, remorsum ingeminat conscientia, et poenitentiam necessario habet annexam; haec autem repugnant felicissimo statui innocentiae; Nihil enim erat, ut scribit August., lib. 14. De Civit. Dei, cap. 10. quod hominis in eo statu feliciter viventis carnem, animumque offenderet.

Erat enim in eo tranquilla peccati diritas, qua manente nullum omnino malum erat quod eum undecumque contristaret. Et in eiusdem lib. cap. 26. Summa, inquit, erat in carne sanitas, in animo tota tranquillitas: sicut in Paradiso nullus erat aestus, aut frigus: sic in eius habitatore nulla ex cupiditate, vel timore, accedebat bonae voluntatis offensio, nihil omnino triste, nihil erat inaniter laetum: gaudium enim perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat charitas ex corde puro, conscientia bona, et fide non ficta.

Quae omnia, ut constat, repugnant statui innocentiae; ergo ipsi pariter repugnabat peccatum veniale. — Respondeo, quod si homo innocens veniale peccatum admisisset, de ipso revera potuisset dolere, eo scilicet dolore, qui status felicitatem non inverteret, sed tantum aliquatenus minueret. Sicut enim posset per peccatum veniale charitatis fervorem, et innocentiae puritatem aliquatenus imminuere, posset pariter sui status iucunditatem et felicitatem, etiam propria voluntate labefactare. Itaque fateor, quod in illo felici statu, nihil prorsus erat, quod animam, et carnem hominis offenderet, nisi in quantum ipsemet libere sibi hoc inesse vellet. Esset pariter in ipsius anima summa tranquillitas, quamdiu ipsemet leviter peccando eam non interturbaret: nec denique inanis ipsi inerat aliqua laetitia, quae esset mortalis; bene tamen ipsi inesse poterat aliqua laetitia venialiter inanis, quam ipse pro libito potuisset admittere. Quibus facile fit satis auctoritati S. Augustini. Adde quod S. Augustinus loquatur solum de eo quod de facto contigit: verisimile namque est Adamum de facto non admisisse ullum peccatum veniale, ante mortalem suam praevarecationem: non autem loquitur S. Augustinus de eo quod contigisset, si diu perseverasset felix ille innocentiae status.

Instabis. Magis repugnat felicitati status innocentiae quaevis culpa etiam levissima, quam quaecumque poena, aut infirmitas corporalis; quoniam illa maius est malum, maiorque miseria: sed ex S. Augustino homo in statu innocentiae nullam infirmitatem, nullamque corporis molestiam pateretur: Neque enim, inquit S. Augustinus, esuriret, neque sitiret, neque in corpore, vel a corpore ullas molestias ullis eius sensibus quidquam ingereret: unde sicut spectabat ad divinam providentiam ita dirigere creaturas pro illo statu, ut nullae homini nocerent, sic spectabat ad eandem eum praeservare a peccato veniali, quod longe maius malum esset. — Distinguo antecedens. Eque repugnabat ex parte status, concedo: ex parte hominis libere agentis, nego. Fateor ergo quod ex parte status innocentiae tam repugnabat offensio et tristitia animae, quam molestia corporis, si nempe homo utpote summa libertate donatus, suo fidelissime semper adhaesisset auctori per amorem, et contemplationem: at cum per libertatem suam voluntarie excedere, aut deficere potuisset leviter in aliquibus, etiam et leviter peccare posset, adeoque levem corporis ac animae molestiam et offensam libere incurrere. Unde in forma distinguo minorem: homo in eo statu non sentiret ullam molestiam corporis, nisi quam ipsemet sibi libere procuraret, concedo: non sentiret ullam quam voluntarie, et ex libito sibi procuraret, nego. Unde ad S. August. dico, quod in eo statu homo non esuriret, neque alias corporis molestias pateretur, praeter leves, quas nempe ipsemet pro voluntate sua experiri, et pati vellet. Hinc spectabat ad providentiam divinam eas ab homine innocente molestias arcere, quas ipsemet non vellet ex libertate sua incurrere; non vero illas, quas pro libito vellet experiri: quapropter neganda est consequentia: quemadmodum enim non spectabat ad providentiam Dei ab eo removere molestias corporales, quas pro libito vellet assumere, ita nec spectabat ad illam praepedire, ne homo innocens aliquod veniale peccatum admitteret, quod ipse pro voluntate sua committere optaret.

Dices 3. Primo hominis innocentis peccato debetur poena, non alia certe quam mors: at mors non debetur pro peccato veniali, sed mortali: ergo primum hominis innocentis peccatum necessario debuit esse mortale, adeoque non potuit esse veniale. — Negat maiorem Doctor; posset enim illi peccato commisso non correspondere aliqua poena corporis, sed animi displicentia de eius admissione: posset etiam illud veniale expungi per actum ferventiorem charitatis, et maiorem adhibitum conatum in divino obsequio complendo. Vel denique si aliqua poena corporea plectendum fuisset, non opus erat ut illa esset mors: animae namque separatio a corpore in poenam cessit propter ipsius animae separationem a Deo per peccatum mortale. Cum ergo per veniale anima non fuisset a Deo seiuncta, nec etiam erat plectenda morte corporali, sed tantum aliqua levi poena animae, vel corporis, qua ipsi felicissimo statui non repugnaret.

Dices 4. In illo felici statu facultates superiores essent perfecte in Deum ordinata: ergo non esset ulla obliquitas in inferioribus: sed per peccatum veniale fit obliquitas: ergo hoc in illo statu non esset praemittendum. Probatur prima consequentia: obliquitas nequit esse in inferioribus quin prius fuerit in superioribus: at in superioribus nequit esse ulla obliquitas, quamdiu sunt perfecte ordinatae: ergo, etc. — Respondet Doctor num. 4. Quod non omnis deordinatio in virtute superiori est peccatum mortale: non levis motus per surreptionem de opinione aliqua circa articulos fieri est deordinatio in portione, vel in virtute superiori, nam potest esse circa tale obiectum, quod non potest considerari nisi per virtutes superiores, ut Deum esse trinum, et unum, et tamen non omnis motus levis est ibi peccatum mortale: licet in superiori virtute sit gravius peccatum, quam in inferiori: ubi per portionem superiorem intelligit voluntatem, et intellectum, quatenus feruntur in Deum: per inferiorem vero easdem facultates, ut respiciunt alia.

Obiciet. ex Thomistis Haedus noster: In peccatum veniale, vel esset per subreptionem, vel per suggestionem, vel per deliberationem, vel per passionem: nullo modo ex his esset: ergo nullum esset. Maior patet a partium distributione. Minor ita probatur per partes: Primo per subreptionem non esset, quia subreptio provenit ex tumultu appetitus et sensus, qui nullus foret in eo statu. Secundo per suggestionem non esset, quia diabolus non suggereret per tentationem quod noverat posse stare cum integritate illius status in opinione Scoti, sed id quod cum illo non posset consistere: ac proinde suggereret peccatum mortale, non veniale. Per deliberationem non esset, quia cum voluntas esset recta et coniuncta ultimo fini, non admitteret levem deordinationem ab eo, quam facile vitare poterat, cum intellectus eam ut incompossibilem repraesentaret: nec utilem, nec delectabilem proponere posset, cum sola vehemens et quae mortalem culpam induceret delectatio, illam posset rectam et inhaerentem Deo voluntatem avertere. Per passionem non posset, quia cum nulla foret pugna, nec dissidium inter partes animae, non erat unde passio sive perturbatio existeret. Ex qua enumeratione fit, ut omne veniale peccatum ab eo statu excluderetur. Haec ille. — Respondet ipsemet revera quidem in eo statu non potuisse peccari venialiter per suggestionem concupiscentiae, bene vero per suggestionem diaboli, qui potuisset hominem tentare leviter et inducere in aliquid quod non esset omnimodo conforme divinae ordinationi. Potuisset etiam peccare venialiter per deliberationem, puta ex levi delectatione quam percepisset ridendo rem pulchram, audiendo sonum gratum, gustando cibum suavem, complacendo leviter sibi in propria perfectione, et ista non referendo ad Deum ut finem ultimum: etenim ex levitate materiae peccatum illud, aliunde grave, potuisset esse veniale. Certe quicumque serio attenderit quam facile peccatum veniale admittatur, non ibi inficias multis modis illud posse abrepere.

Dices 5. Si homo in statu innocentiae posset aliquod peccatum veniale committere, v. g. mendacium iocosum proferre, sequeretur quod ex illo actuali mendacio aliquoties repetito posset generari habitus mentiendi: sed eiusmodi habitus repugnat cum statu iustitiae originalis: ergo et potentia ad peccandum venialiter, sive ex imperfecta deliberatione, sive ex obiecto, sive ex parvitate materiae. Sequela maioris est evidens; si enim possit homo in iustitia originali aliquod peccatum veniale semel committere, poterit et ipsum iterum atque iterum committere: nulla enim ratio disparitatis assignari potest: ex actibus namque repetitis generatur habitus. Minor vero suadetur: habitus vitiosus, qualis est qui produceretur ex praedictis actibus, cum ex natura sua inclinet voluntatem ad malum, et ex consequenti inferat in ea difficultatem aliquam in evitatione peccati, et in prosecutione boni, repugnat evidenter perfectioni, et felicitati status innocentiae: ergo, etc. — Nego sequelam maioris; homo namque in statu innocentia constitutus, si quod veniale peccatum admitteret, tamen ob perfectam charitatem, qua in Deum flagraret, nedum illud per ardentiorem charitatis actum elueret, sed etiam ita ob illius venialis admissionem sibi displiceret, ut omnem curam, omnemque diligentiam impenderet, quatenus imposterum similem lapsum declinaret, adeoque timendum non esset, quod ex admisso semel veniali peccato, iteratis eiusdem actibus generaretur vitiosus habitus.

Dices 6. Peccatum illud veniale in illo statu esset vel remissibile, vel irremissibile: at neutrum dici potest: ergo nullum esset. Patet maior quoad secundam partem; non enim est ratio cur peccatum ex natura sua veniale, censeretur venia et remissione indignum. Prima pars etiam est evidens; si enim esset remissibile, maxime per aliquod remedium, puta per sacramentum, vel sacrificium, vel bonum aliquod opus. At in eo statu innocentiae sacramenta et sacrificia non videntur convenientia, utpote cum sint instituta in remedium infirmitatis et supplementum defectus creaturae: at in eo statu nullus esset defectus. Similiter bona opera non sunt expiatoria peccati venialis, nisi quatenus satisfactoria sunt: in illo autem statu nulla esset satisfactio, quae non impenditur nisi propter iniuriam illatam; haec autem iniuria irrogatio erga Deum non esset culpa venialis, sed mortalis. Igitur etc. — Respondeo: peccatum illud fore quidem remissibile per ferventiores actus charitatis, vel per sacramenta instituenda, non quidem ad reparandam, sed ad augendam gratiam; necnon et per sacrificia quae in Dei honorem eiusque cultum summum et eximium potuissent institui. Accedit ad horum confirmationem quod revera Adamus prius videatur peccasse venialiter quam mortaliter, ut pluribus docet S. Augustinus, praesertim lib. De Gen. ad litt., cap. 5.: Nee arbitrandum est, inquit, quod esset hominem deiecturus, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda. Ibi vox deiecturus significat Adamum nondum ex statu innocentiae, seu gratiae corruisse. Vox autem elatio significat praecedentem animi tumorem cui aliqua culpa inerat, nondum quidem mortalis, sed venialis; ex qua tamen diabolus coniecit quod si tentaretur, gravius peccaret. Iam ergo antequam peccaret mortaliter per transgressionem praecepti, peccaverat Adam per levem et venialem culpam elationis. Quod si dicas hanc fuisse peccatum mortale: contra non erat deiecturus diabolus hominem, cum iam ipse deiectus esset, nimirum per peccatum mortale superbiae. — Addit e. ultimo, quod ante violationem praecepti de non comedindo fructu scientia boni et mali, iam peccaverat Adam ex nimio affectu erga uxorem. Adamus, inquit, noluit eam contristari quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab eius alienaretur animam, et omnino illa interire discordia. Non quidem carnis victus concupiscentia, quam nondum senserat in resistentem legem membrorum legi mentis suae, sed amicabili quadam benevolentia.

Conclusio tertia. — Si Adam innocens stetisset, ipsius posteri confirmati fuissent in gratia sanctificante: non quidem

AB INITIO SUAE NATIVITATIS, SED UBI VICISSENT, AC SUPERASSENT PRIMAM EIS INGRUENTEM TENTATIONEM. Haec est Doctoris in 2. dist. 20. quaest. 1. ubi distinguit duplicem confirmationem: Unam, qua tollitur posse peccare, etiam venialiter: aliam, qua tollitur de facto peccare. — Prima solum comprehensoribus et beatis convenit: Non posse enim peccare, inquit, non potest competere viatori, alioquin esset contradictio, quia certitudo de beatitudine est maxima beatitudinis pars; non posse autem peccare fuisset tunc scibile a quolibet, sicut et modo posse peccare nobis est certum. Haec autem certitudo infallibilis de beatitudine soli comprehensori competere potest. Insuper viatoris hominis voluntas in statu innocentiae non esset plene satiata per bonum aliquod sensibile; adeoque non ita determinata esset ad aliquod obiectum, quin posset desiderare aliud etiam prohibitum; subindeque posset peccare, et sic non esset confirmata in gratia. Denique quandiu in obiecto voluntatis viatoris est defectus boni, potest voluntas viatoris deficere a rectitudine volendo illud, non secundum debitam circumstantiam; sed quamdiu homo est viator, ipsius voluntas non potest coniungi obiecto, in quo est omnis boni ratio: igitur quamdiu viator est, potest deficere a rectitudine: et per consequens posset peccare; adeoque nullus viator ita confirmari potest in gratia, ut peccandi potentiam infallibilem excludat. — Posterior autem confirmatio in gratia hominibus in statu innocentiae competere potuisset; ita nempe ut numquam peccassent, nec consequenter perdidissent iustitiam, propter specialem scilicet divinae providentiae assistentiam, qui peccandi occasiones arceret: Dico, inquit Doctor n. 3., quod si mere viator posset esse confirmatus, et fuissent filii in statu innocentiae in iustitia sic confirmati, scilicet postquum primam tentationem vicissent, sicut pater primus fuisset confirmatus si primae tentationi restitisset in ista iustitia, quam tunc recepisset pro filiis... quia omnes illam habuissent, et in ipsa confirmati fuissent, qui primae tentationi restitissent.

Quibus Doctor tria edocet: Primo, quod Adae posteri potuissent in gratia confirmari: Secundo, quod non fuissent ita confirmati ratione status innocentiae, neque per haereditariam transfusionem iustitiae patrum in filios; Tertio, quod de facto solum confirmarentur in gratia statim ac primam tentationem vicissent. — Primum constat, illudque aperte edocet S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo cap. 38. In illa iustitia, inquit, in qua erant primi homines constituti, videtur quod si vicissent ut non peccarent tentati, ita confirmarentur cum omni propagatione sua, ut peccare ultra non possent: quemadmodum quia victi peccaverunt, sic infirmati sunt, ut quantum in ipsis est, sine peccato esse non possent. Ratione pariter idipsum constat: plures enim etiam post lapsum Deus confirmavit in gratia, ut constat de Apostolis, et eximiis aliis Sanctis: ergo multo magis confirmasset Adam posteros si iustitiam servassent; facile namque est Deo, in omni occasione, in qua possent peccare, ipsis concedere gratiam efficacem, qua mediante non peccarent, quamvis absolute et simpliciter possent peccare in omni tali occasione. Deinde, facile est Deo ita res divina providentia ordinare, ut homini non occurreret ulla gravis tentatio, quam non posset homo vincere, ita quod quamvis peccare posset, tamen de facto nusquam peccaret, propter divinam illam assistentiam. — Secundum etiam constat, nempe quod filii Adam non fuissent confirmati in gratia ratione status innocentiae, nec iure haereditatis; Cum enim, inquit Doctor, illa iustitia sit donum supernaturale, ex mera liberalitate divina esset datum proli, sicut fuit datum Parenti, qui si primae tentationi restitisset, in illa iustitia confirmatus fuisset, quia nusquam illam peccando amisisset. Demum inquirens fuisset-ne filius confirmatus ab exordio suae nativitatis? Respondet: Dico quod non, quia filius non recepisset perfectiorem iustitiam, quam pater: sed pater potuit eum perdere, et perdidit: ergo et filius: nec etiam illa iustitia necessitabat eos ad bene agenda. Quasi diceret: filii Adam non deberent nasci melioris conditionis, quam ipse Adam fuit in prima sua conditione: sed hic non habuit donum confirmationis pro primo instanti suae formationis, neque ante primam tentationem, ut patet ex lapsu ipsius: ergo neque filii eius nascerentur cum tali confirmatione. Maiorem probat Doctor: filii non deberent nasci melioris conditionis, quam Adam, nisi quatenus Adam hoc ipsis mereretur, sicut nunc nascuntur peioris conditionis, quia ipse peccato suo meritus est, ut sic nascerentur: sed Adam non meritus fuisset illis hoc beneficium, etiam si ipse non peccasset: ergo quamvis eo peccante nascantur nunc peioris conditionis, non deberent tamen eo non peccante nasci melioris conditionis. Probatur minor, quia meritum Adae non fuit tantum quantum Christi; nec debet dici, quod Adam plus mereretur sua perseverantia filiis suis, quam Christus meritus est illis, cuius per applicationem Sacramentorum, v. g. Baptismi, vel Poenitentiae, meritus est collationem gratiae: sed Christus his non meretur donum confirmationis statim conferendum: ergo neque Adam illud meritus fuisset suis filiis. Confirmatur, quia non debet tribui meritum Adamo respectu praemii conferendi suis posteris, nisi constet ex ratione vel auctoritate quod habuerit tale meritum: sed non constat ulla ratione aut auctoritate quod habuerit meritum respectu doni confirmationis conferendi suis posteris, adeoque hoc ipsum non est asserendum. — Tertium autem, nempe, quod devicta prima tentatione posteri Adae fuissent in gratia confirmati, sic probat Doctor: secundum S. Anselmum, si primi Parentes sic vicissent, ut primo tentati non peccassent, ita confirmati fuissent, ut ultra peccare non possent: ergo idem dicendum de filiis; tum a paritate rationis; tum quia alias absque ullo suo demerito proprio, aut alieno, essent peioris conditionis quantum ad hoc, quam Adam, quod utique absque fundamento non est asserendum. — Quod autem addit S. Anselmus Protoparentes fore confirmatos cum omni progenie sua, ut ultra peccare non possent; sensus esse potest, non quod si Adam non peccasset, eo ipso ipsius filii essent in gratia confirmati, sicut et ipse esset: sed quod futurum esset, ut filii post devictam a se primam tentationem fuissent confirmati, sicut et ipse confirmatus fuisset, si revera primam tentationem superasset.

Dices 7. Si perseverasset innocentiae status, nulli mali fuissent reprobi, ut ipsemet docet Doctor, necnon et S. Gregorius 1. Moralium: ergo nullus ex eius posteris posset peccare; et consequenter omnes nascerentur confirmati in gratia, non solum ante primam tentationem devictam, sed etiam ab ipso suae nativitatis exordio. — Negat primam consequentiam Doctor: tum quia, quamvis Adam posteros possent peccare, et forte etiam revera mortaliter peccassent, exinde non sequeretur eos fore reprobos: possent enim per contritionem amissam gratiam recuperare, posset et Deus ex liberalitate et misericordia instituere remedia pro expiandis illis peccatis, sicut et plura post lapsum instituit; ita quod tandem in statu innocentia finaliter perseverarent, donec in Coelum traducerentur.

Dices 8. Meritum bonum longe efficacius et potentius est malo, ac peccato: sed peccatum Adae fuit causa, ut filii eius peccatores nascerentur: ergo bonum ipsius meritum esset causa ut nascerentur iusti, et in gratia confirmati. — Respondet Doctor primo distinguendo maiorem: meritum bonum est efficacius malo, quatenus per conversionem bonam efficacius Deo reconciliamur, quam plurima mala antecedentia efficacia fuerant ad impediendam illam reconciliationem, concedit maiorem: quatenus bonum posset magis deservire ad iustificationem aliorum, quam malum ad eorum inquinationem, negat. — Respondet 2. negando consequentiam: quia sicut malum Adae non fuit causa cur eius posteri essent confirmati in malo, sed solum cur nascantur mali: ita bonum ipsius meritum non deberet esse causa cur mascerentur confirmati in bono, sed sufficeret quod esset causa cur nascerentur boni.

Dices 9. Quando unum oppositum est causa alicuius effectus sibi similis, aliud oppositum similiter erit causa alterius effectus sibi similis: sed iniustitia Adae est causa cur filii nascantur iniusti: ergo iustitia ipsius si adfuisset esset causa cur iusti nascerentur. — Negat maiorem Doctor, si universaliter intelligatur; quamvis enim peccato intemperantiae v. gr. posset quis perdere beatitudinem aeternam, non inde sequitur, quod actu temperantiae possit ipsam beatitudinem consequi. Vel, ut inquit Doctor, qualitas corporalis potest generare qualitatem corpoream, ut calor calorem; non tamen inde sequitur, quod qualitas incorporea ipsi opposita possit etiam qualitatem incorpoream producere; incorporea enim qualitas immediate a solo Deo producitur.

Dices 10. Adami posteri ante superatam primam tentationem habuissent idem donum supernaturale ad repugnandum peccato, quod eis fuisset concessum post devictam tentationem: ergo etiam antea fuissent in gratia confirmati. Patet consequentia: Probatur antecedens: donum confirmationis, de quo agitur, nihil aliud est, quam illud divinum beneficium, quo posset caveri peccatum, quoties sese offerret peccandi occasio: sed huiusmodi donum habuissent homines ante devictam primam tentationem, ex hypothesi quod ipsam vicissent; non enim potuissent ipsam vincere propriis naturae viribus; adeoque opus habebant aliquo supernaturali dono, quo vegetiores fierent ad repugnandum peccati occasionibus: ergo revera ante devictam tentationem habuissent idem donum confirmationis quod postea. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod illud donum confirmationis non fuisset divinum beneficium quodeumque, quo caveri posset peccatum: sed fuisset illud auxilium, quod ex natura sua vim infallibilem haberet voluntatem moraliter removendi a peccato, quamvis physice, propter innatam suam libertatem peccare potuisset. Quod quidem donum ipsi Adamo non fuit concessum ab instanti suae formationis; alioquin non fuisset lapsus: nec consequenter concedendum foret ipsius posteris, etiamsi ipse stetisset; non enim melior debuit esse conditio filiorum, quam parentum. Unde quamvis ante peccatum, Adamus habuerit aliquod divinum beneficium, quo mediante poterat non peccare: tamen illud beneficium caelitus concessum non removebat ex se infallibiliter eius voluntatem ab peccatione peccandi; siquidem de facto tentationi succubuit: adeoque illud beneficium divinum non erat donum confirmationis, sed tantum auxilium sufficiens ad superandam tentationem, qua devicta ipsi collatum fuisset donum aliquod supernaturale efficacius et potentius, quo posset repugnare peccato.