Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Nemo est qui nesciat, inquit S. Chrysostomus, Ser. 32. qui est de lapsu hominis:

hominem sic a Deo plasmatum, ut instrueretur prudentia, consilio firmaretur, rationis capax divina providentia redderetur. Instrueretur inquam prudentia, qua hostis calliditatem vitaret: consilio, quo salutaria ac recta perquireret: > ratione, qua Deo genitori parendum esse cognosceret: etenim Dominus Deus videns hominem quem fecerat innocentem, instruxit, monuit, et armavit; quippe qui cum diabolo fuerat pugnaturus, velut quibusdam armis, hoc est, prudentia, consilio, ratione fuerat instruendus. Post pauca: Stabat Adam inter uxorem et diabolum; inter Evam et hostem, inter mulierem et serpentem: diabolus persuadet ut noceat, Eva consentit ut pereat: diabolus mulierem astutia fallendi circumvenit, mulier incauta serpentinum virus accepit, et diabolus quod per se non potuit, per uxorem Adam protoplastum circumvenit; Adam vero per uxorem invenit interitum, quam a Deo acceperat in auxilium. Proh Dolor! prospera in contraria cedunt. utilia perniciem operantur. Denique plus Adam domesticis, quam inimicis iaculis laeditur, plus proprio quam hostili ense perimitur. plus mulieris quam externo gladio vulneratur.

Eo autem magis nobis lugendus est ille primi Parentis in peccatum lapsus, quod non ipsi tantum, vel multis gentibus calamitosus, sed cunctis hominibus quot sunt, quot erunt, quotque adhuc fuerunt, exitiosus. Sicut enim, inquit Apostolus ad Romanos 5. per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Inde nostrum quisque cum mellifluo Bernardo aut quolibet alio Auctore Meditationum, cap. 2. gemebunda voce dicere potest: Secundum exteriorem hominem de parentibus illis natus sum, qui me ante fecerunt damnatum quam natum: peccatores peccatricem in peccato me genuerunt, et de peccato nutrierunt: miseri miserum, in hanc lucis miseriam induxerunt. Funestus enim ille parentum lapsus, omnium miseriarum et malorum lernam induxit et aperuit, quibus iam inde ab illo tempore omne genus hominum misere afficitur et conflictatur. Recto igitur ordine procedit nostra theologica exercitatio, ut qui ridente, et ad corporis et animae oblectationem suaviter spirante verno et autumnali tempore, terrestris Paradisi delicias, et summam in eo degentis primi hominis felicitatem delineavimus ac delibavimus: iam ingruentibus hyemis procellis, et ad poenitentiam stimulante saevioris tempestatis bruma, luctuosum pristinae illius felicitatis exitum, lapsum dieo primorum hominum, revolvamus ac lugeamus. — Ut autem inter densissimam peccatorum caliginem excurrentes, nobis theologicae nostrae methodi lux affulgeat, et veluti praeferat facem, hanc Disputationem sicut et praecedentes, tres in Articulos distribuemus, totidem Sectionibus dividendos: quorum primus daemonis tentationes et insidias, Adami et Evae cum ipso conflictum, ac tandem funestum eorum lapsum et excidium: Secundus peccatum in omnes Adami posteros ex vitiata propagatione et origine derivatum: Tertius varias peccati personalis species et distributiones referet et explicabit. Primus aperiet qualiter persona corrupit naturam: Secundus, qualiter natura personam infecit: Tertius, quomodo persona seipsam vitiat et pervertit.

Merito dixit virorum patientissimus militiam esse vitam hominis super terram: vix enim primi hominum parentes diem salutaverant, cum diabolus eorum felicitati et innocentia insidiatus lethale ipsis bellum indixit. Videns enim diabolus, inquit Magister sententiarum, dist. 21.

hominem per obedientem humilitatem posse ascendere, unde ipse per superbiam corruerat, invidit ei: et qui prius per superbiam diabolus fuerat, idest deorsum lapsus, zelo invidiae factus est Satan, idest adversarius. Unde, et mulierem tentavit in qua minus, quam in viro rationem vigere novit: eius enim malitia ad tentandam virtutem timida, humanam naturam in ea parte ubi debilior videbatur aggressa est: ut si forte illic aliquatenus praevalecret, postmodum fiducialius ad alteram, quae robustior fuit, pulsandam, vel potius subvertendam ascenderet.

— Huius itaque virulenti, ac veternosi hominum adversarii cum Protoparentibus conflictum hoc in Articulo referendum et delineandum aggredimur: quod utique tribus in Sectionibus subsequentibus planum fiet: quarum prima tentatoris instrumentum, motivum, et conflictum aperiet: Secunda legis Protoparentibus impositae cautionem, transgressionem, et ultionem referet: Tertia denique inflictam eis eorumque posteris a Deo poenam propter ipsorum perduellionem exponet.

Tria maxime veniunt hac in Sectione discutienda: Primum, quale fuerit tentatoris instrumentum: Secundum, quo motivo ad tentandum ductus fuerit: Tertium, quam in tentatione fraudem ac versutiam impleverit, quam ordinem servaverit, quo facilius Protoparentes

Notandum 1. Mosem rerum divinarum et humanarum primarium interpretem, diaboli cum Protoparentibus congressum delineasse c. 3. Genesis, his verbis: Sed et serpens erat callidior cunctis animalibus terrae, quae fecerat Dominus Deus, etc. Vel ut vertunt Septuaginta, serpens erat prudentissimus bestiarum, quae erant super terram: vel ut habet Chaldaeus, serpens erat sapientior cunctis bestiis agri: quibus verbis tria maxime significantur: Primo quidem diabolum serpente tamquam instrumento usum fuisse ad primos homines adoriendos et decipiendos. Secundo, quod ipsum serpentem daemon infecerit, et sese ipsius corpori intuderit, quatenus per os et linguam bestiae, velut per organum voces emitteret, et cum prima muliere colloqueretur. Unde S. Augustinus, lib. 11. De Civitate, c. 11. scribit: Diabolus colubrum in Paradiso corporali, animal scilicet lubricum, et tortuosis anfractibus mobile, et operi suo congruum, per quem loqueretur, elegit: eumque per angelicam praesentiam, praestantemque naturam spirituali nequitiae sibi subiecto, et tamquam instrumento abutens fallaciam sermocinatus est homini. Tertio denique serpens ille dicitur callidior cunctis bestiis terrae: quibus designatur eum verum fuisse, et non larvatum serpentem, quippe qui cum aliis bestiis terrenis comparatur. alias enim omnino claudicaret, et prorsus absona esset illa comparatio.

Notandum 2. Quod etsi diabolus huius lugende tentationis unicus fuerit architectus: nihilominus Moyses tentatorem, non diabolum, sed serpentem prudenter appellavit; nempe, ut omnem occasionem idololatria Iudaico populo, rudis quidem, et crassioris genii adimeret: cum enim non defuerint haeretici, qui existimantes omnem boni et mali notitiam primis parentibus fuisse a serpente suggestam, ipsum pro Numine habuerint et coluerint, quocirca Ophitae fuerunt appellati: etiam forte non defuissent ex Iudaeis, qui diabolum natura spirituali praeditum, pro numine habuissent; utpote qui sua prudentia, etiam repugnante Deo, Protoparentes suas in partes deduxisset, ut docte observat Anastasius Synaita lib. 10. Hexaemeron. Si quaeris, inquit, cur non nude, hoc Deus tunc est locutus, sed pro diabolo nominarit serpentem: aperte disce, quod cum multa et libidinose gratia loquens, noluit aperire Israeli, neque quae ad Angelos spectant, neque quae ad Satanam, qui conculearit Evam, ne cum eo coirent et adorarent tamquam Deo fortiorem, ut qui potuisset sua prudentia protoplastos a Deo ad se pertrahere. — Aliam rationem subiicit Severianus Gabalitanus episcopus, orat. 6, nempe quod Moses rudiori stilo et populari narratione res gestas initio mundi referre susceperit, quia non modo indoctum vulgus de rebus abditis erudiendum suscipiebat: sed illa erat nascentis et adhuc puerilis Ecclesiae aetas quae nondum altiorem doctrinam capere poterat. Nihil itaque absurdum, si lacte pascebat eos qui pro illo tempore velut infantes erant. Simili praecautione usus est Apostolus, 2. ad Cor. c. 11, cum virgines alloquens scribit: Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri. Unde Severianus: Paulus quidem, ait, tamquam fidelis minister et sacrarum Scripturarum custos, dictionem non invertit, sed sententiam indicavit. At quis sub serpente latebat eumque afflaret, manifestavit Christus eum Iudaeos alloquens. Ioan. 8. dixit eos oriundos ex patre diabolo qui homicida erat ab initio; quod videlicet universum humanum genus in primo parente lethaliter vulneraverit, et in peccati mortem induxerit.

Notandum 3. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. q. 2. quod ille modus tentandi non fuit in diabolica electione, sicut dicit S. Augustinus, lib. 11. de Genesi, c. 5, sed etiam ex divina permissione: non enim licet diabolo tentare omni modo, quo vellet, et posset; sed eo modo, quo Dominus permitteret: concessit autem divina sapientia (quae omnia ordinat, et gubernat, et permittit) quod diabolus tentaret hominem in effigie animalis bruti, et non cuiuscumque, sed serpentis: sic enim exigebat congruentia ordinis. Quod enim > homo tentaretur a diabolo in effigie bruti animalis congruum erat: tum respectu operis; tum respectu finis; tum etiam respectu divini iudicii. 1. Respectu operis, quia homo natus est inclinari ad bonum ut tunc maxime ex parte sensibili, et brutali, et ideo congruum erat ipsum tentari in effigie animalis bruti. 2. Respectu finis item similiter congruum erat, quia ad hoc ordinabatur tentatio, ut homo efficeretur similis animali bruto, cum contempto bono incommutabili, adhaereret bono commutabili, et ibi quiesceret: et ideo ad hoc insinuandum, in specie animalis bruti debuit tentari. 3. Respectu divini Iudicii etiam congruum fuit, quoniam Dominus iustus et fidelis non permittit hominem tentari ultra quam possit: et ideo sic passus est diabolum in tentatione latere, ut nihilominus possit ab homine deprehendi, et ideo non passus est, quod diabolus hominem tentaret omnino in specie consimili, nempe in specie vel effigie humana, sed potius brutali.

His ita praemissis, duo sunt hic maxime resolvenda: Primum, quare serpentem in instrumentum tentationis diabolus assumpserit: Secundum, quare eo usus fuerit in ea tentatione.

Conclusio prima. — Diabolus serpentem pro suae tentationis instrumento ex divina permissione congrue assumpsit.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor laudato loco, triplici ratione: Primo quidem, inquit, ratione operis: quia enim tentatio fiebat, et suggestionis ingressus, quae intrat ad cor ad modum serpentis, et ibi virus peccati diffundit, ex quo homo habet spiritualiter mori, ideo ut exterior effigies operi responderet interiori, congruum fuit hominem a diabolo tentari in effigie serpentis, cuius est serpere, et venenum diffundere, et diffundendo hominem interimere. — 2. Respectu etiam finis item congruum erat: quia enim intendebat diabolus faciem hominis, et caput, et superiorem mentem convertere deorsum, et totum prosternere, et sic prosternendo ad malum finem deducere, proponendo sibi praemium aliquod delectabile, ideo permissum est tentare in serpente, qui secundum totum corpus suum habet terram in suo incessu adhaerere. — 3. Congruum etiam erat respectu divini iudicii: quia enim ex illa tentatione divinum iudicium inter tentatum et tentantem debebat inimicitia exoriri, ideo tentatio hominis in serpente debuit fieri, quem post lapsum maxime exhorret, et qui maxime sua calliditate insidiatur, ut hominem laedat. Haec Bonaventura. — Non autem debemus opinari, inquit S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, quod serpentem sibi per quem tentaret, persuaderetque praedam diabolus deglutiit: sed cum esset in illo propter perversam et infirmam voluntatem, decipiendi cupiditas: nisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est: nocendi enim cupiditas potest esse a suo quoque animo propria: non est autem potestas nisi a Deo, et hoc abdita, altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud Deum. Docet autem Magister sententiarum dist. 21. quod si permissus fuisset daemon, forte venisset libentius in forma columbae: Diabolus enim, inquit, habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quam datur, vel ad subvertenda et perdenda causa irae, vel ad humilianda seu probanda causa misericordiae. Non permisit autem Deus, inquit Lyranus noster, hominem tentari per diabolum in specie gratiosa, et nobili, per quam posset facilius decipi: sed magis in specie horribili, in qua fallacia daemonis citius poterat deprehendi; seu, ut inquit Moses Bar-Cepha, lib. De Paradiso, cap. 27, non alio permissus est diabolus ad fallendam mulierem abuti animali; tum ut ibi appareret vilitas, et abiectio daemonis: tum etiam ut tortuosi et maligni animalis aspectu, facilius Eva fraudem deprehenderet. Addit S. Thomas Angelus in Genesim ideirco Deum permisisse diabolo tentare in specie serpentis, ut per hoc, quod est animal turpe et venenosum, posset Eva aliqualiter deprehendere dolum ipsius; ut tentatio scilicet esset minus violenta, et si caderet, esset Eva minus excusabilis. Unde Deus videtur hoc pacto etiam sibi providenti consuluisse, ne postea mulier in peccatum collapsa causaretur gravem aliquam violentiam, cui non facile restitisset, impellente ad facinus animali alio, vel corporis mole, vel oris formositate ad fallendum, incitandumque potentiore; totamque subinde sui delicti causam in Deum, non tanto, ac tam valido hosti obsistendo refunderet.

Dices. Quanto tentatio est occultior, tanto est ad decipiendum efficacior: ergo congruentius videbatur hominem tentari aliqua spirituali tentatione, quam in corporea specie, quo scilicet melius probaretur ipsius in Deum observantia. Insuper, tanto efficacior est tentatio, quanto tentans est in suggerendo affabilior: sed tentatio, et locutio, qua facta fuisset in assumpta specie, et effigie humana longe fuisset affabilior, quam quae tacta est per serpentem: ergo haec videtur minus congruere intentioni tentatoris. Denique, quanto maiorem tentans induit speciem sanctitatis, tanto magis praevalet in tentando: sed plurima sunt animalia, quae magis suis proprietatibus sanctitatem praetendunt quam serpens, puta columba, v. gr. et agnus: ergo videtur quod ipsa animalia debuerit diabolus tentator assumere. — Respondeo, has equidem formas forte diabolum assumpturum fuisse, si ipsi fuisset a Deo permissum; nihil enim nisi permissum moliri potuit: cur autem Deus in alia, quam in serpentina specie tentationem fieri non permiserit, iam diximus; nempe ut levior foret tentatio, et a tentatore illa serpentina species mulierem facilius avocaret.

Conclusio secunda. — Revera diabolus serpentis corpori infusus fuit, et per os, et linguam bestiae velut per organum humanas voces edidit. Ita S. Augustinus lib. 11., De Civitate Dei, cap. 11. necnon, et lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 29. ubi ait: Diabolus in serpente ipse locutus est, utens eo velut organo, movensque eius naturam eo modo, quo ipse ille movere, et moveri illa potuit ad exprimendos verborum sonos, et signa corporalia, per quae mulier suadentis intelligeret voluntatem. In ipsa erro muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad verba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio, atque persuasio, quamvis occulto instinctu adiutaret interius, quod exterius egerat per serpentem. Arbitror itaque serpentem per illos blandiculos motus, et quasdam quasi gesticulationes, et girationes dulciolas, sed veneno et interitu totas, interius commovente daemone, in familiaritatem mulieris irrepsisse, seseseque primo intuendum obiecisse. Conveniunt omnes paene sacri Interpretes serpentem illud, quo tamquam instrumento diabolus usus est, variegata sua pellicis pulchritudine mulierem ad sui aspectum pellexisse, ut illam facilius ad colloquium induceret. Cum autem varia sint serpentium genera, cuius fuerit ille a daemone assumptus multa somniant: quid enim in re tam incerta, et ab omni humana coniectura longissime remota, cuius ne vestigium quidem ullum expressit Moyses, ausit quis pro certo affirmare? Reperuntur tamen aliqui fuisse basiliscum: sed minus congrue videntur coniicere: taedissimus enim aspectus, et adlatus pestilentissimus huius serpentis non invitarent Evam ad colloquium, sed potius averterent: de illo enim Plinius, lib. 8. cap. 21. scribit: Basiliscum Cyrenaica generat Provincia, duorum non amplius digitorum magnitudine, candida in capite macula, ut quoddam diadema insignem: sibilo omnes fugat serpentes, nec flexu multiplici, ut reliqua corpus impellit: sed celsus, et rectus a medio incedens, necat frutices non contactos modo, verum etiam adflatos. exurit herbas, et rumpit saxa, etc. — Coniiciunt aliqui fuisse Scytalem, illius nimirum pulchritudine, et magnitudine ducti: Scytale enim, inquit Solinus, cap. 30., tanta praefulget tergi varietate, ut notarum gratia videntes retardet, et quoniam reptando pigrior est, quod consequi nequit, miraculo sui cupiat stupentes. Hanc Solini descriptionem confirmat Delrio ad primum versum capitis tertii Genesis, ubi testatur se aliquando vidisse spolium unius Scytalis; quod quidem erat septempedale, totum artificio naturae pulcherrimae variegatum, auri splendore, et argenti nitore radians. — Asserit Rupertus serpentem a daemone assumptum, fuisse unum ex illis, qui faciem virgineae similem praeferré dicuntur: at huiusmodi serpentem in orbe visum aliquando fuisse, tanquam anilem fabulam, merito ridet Lyranus noster. Unde existimarem satius dicendum, serpentem illum fuisse nostrum vulgarem anguem, vel colubrum; cuius natura est, quod sit sanguinens, lactis avidus, cortice tectus, tergi varietate praefulgens, notarum caerulearum gratia videntes retardans. Cur autem serpens ille dicatur callidior, vel prudentior, vel sapientior, cunctis bestiis terrae, rationem profert S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 2. Translato enim sermone, inquit, dictum est, prudentissimus, vel sicut pleraque latinae codices habent, sapientissimus, non proprio sensu quo in bonum accipi solet sapientia, vel Dei, vel Angelorum, vel animae rationalis: tamquam si sapientes apes etiam, formicasque dicamus, propter opera velut imitantia sapientiam. Quamquam iste serpens non irrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, idest, diabolico, posset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores Angelis supernis sedibus sua perversitate, et superbia merito deiecti sint: natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis, propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam implens serpentem, eique spiritum suum miscens, eo more quo lares daemonium implere solet, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animum vivum, irrationalemque creaturae? Aetione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia: cum proprie, magisque usitate in Latina dumtaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur: astuti autem male cordati intelligantur.

Notandum 1. Quod etsi diabolus vitiis omnibus, quorum substantia creata spiritualis capax est, inficiatur; qua de causa Apostolus ad Ephesios 6. daemones appellat spiritualia nequitiae in coelestibus: nihilominus tribus maxime peccatorum motibus agitatur. Praecellitur enim potissimum superbia, ira, et invidia: superbia quidem: Omne enim sublime cadet, inquit Iob cap. 11. Ipse est Rex super universos filios superbiae: hinc de daemonibus maxime intelligendum venit illud Psalmi 73. Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper. Ira pariter: est enim leo rugiens, et quaerens quem devoret, inquit S. Petrus: unde Christus Dominus Ioannis 8. Phariseos alloquens ait: Vos ex Patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere, ille homicida erat ab initio: quapropter recte monuit S. Ioannes Apocalypsis 12.¹ Vae terrae, et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam. Invidia denique. nam inquit Sapiens cap. 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum. — Quaeritur autem quonam ex illis motibus ductus fuerit daemon, ut primos parentes impugnaret et expugnaret.

Notandum 2. Ex Hugone a S. Victore in Innotationibus in Mattheum, cap. 3. et 4. quod superbia est amor propriae excellentiae: invidia est livor alienae felicitatis; ira est irrationalabilis perturbatio mentis... Per superbiam bonum ad proprietatem amatur: superbus enim gaudet se habere quod alius non habet; vel ut habeat quod alius non habet: propterea igitur, quia excellentiam ad proprietatem amat, odit communionem, et nascitur invidia filia superbiae. Invidia quippe odium est felicitatis alienae, quae de superbia nascitur; non enim tibi displicere poterat id alium habere, nisi quod tu prius solus habere voluisti: propterea laedit te, et gravis est tibi aliena felicitas, quia in ea tibi tuus ostenditur defectus, et ex ea argueris non esse, quod vel esse gaudebas, vel concupiveras ut esses. In superbia igitur iniuste delectaris: in invidia iuste cruciaris: in superbia perverse tibi placet, quod tu es; in invidia inique tibi displicet, quod alius est.... In hoc nonnihil iustitiae invidia habere cognoscitur, quod qui iniuste agit, iuste punitur. Post hanc sequitur ira, hoc est irrationalabilis perturbatio mentis, qua ira dicitur, cum malum illatum pati dedignaris, ideoque turbaris impatientia agitatus, quia non substines adversitatem. Est autem bona ira, qua dedignaris malum facere: mala vero, qua dedignaris malum pati: illa respuit culpam, ista non suscipit iustitiam: propter hoc mala ira ex adversitate occurrente turbatur, et impatientia quietem mentis exagitat: neque stare iam vult animus ad tolerantiam poenae, quae iusta est, quemadmodum prius stare noluit per continentiam culpae, qua iniusta est. Auget enim miseriam, dum cruciatum carnis suscipit ad dolorem mentis.

Notandum 3. Trium praefatorum vitiorum invidiam esse magis cruciativam, et afflictivam: unde recte monet S. Bernardus, tractatu De interiori domo, cap. 33. Tristius invidia nihil est, quae protinus ipsum nuctorem torquet, discruciatque suum. Omnino igitur fugienda est, et exerrenda: quoniam in illa Deus offenditur, proximus laeditur, animus affligitur: Invidia enim semper torquet possessoris sui animum, quamvis saepe laedere non possit suum, cuius quem saevit, proximum. Quapropter S. Augustinus lib. De disciplina Christiana, cap. 1. invidiam vitium diabolicum appellat. Cernet, inquit, Deus invidiae pestem ab animis omnium, nedum Christianorum: vitium enim diabolicum est, quo solo diabolus reus est, et inexplicabiliter reus: non enim dicitur diabolo ut damnetur, quia adulterium commisisti, furtum fecisti, vitam alienam rapuisti: sed quia homini stanti, tu lapsus continuo incidisti. His ita praelibatis, sit

Conclusio unica. — Diabolus duobus animi vitiis motus est ad tentandum hominem in Paradiso, superbia videlicet, et invidia. Haec est Seraphici Doctoris in 2. dist. 20. q. 1. ubi ait: mens diaboli ab his duobus vitiis possessa, videlicet superbia et invidia, videns hominem in statu quo poterat cadere sub diabolicam potestatem, et in quo poterat ascendere ad supernam felicitatem ex qua ipse ceciderat, ex superbia motus est, et ex invidia, ut ipsum a superna felicitate impediret. Superbia quidem fuit motivum primum, invidia vero proximum et immediatum: esto enim quod non posset dominium super hominem acquirere, adhuc studuisset ipsum a Paradisi gaudiis impedire. Haec Seraphicus Doctor. Quod mirum in modum explicat, et confirmat S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 14. Nonnulli, inquit, dicunt ipsum ei casum a supernis sedibus accidisse, quod inciderit homini facto ad imaginem Dei; porro haec invidia sequitur superbiam, non praecedit: non enim causa superbiendi est invidentia: sed causa invidendi est superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae: invidia vero sit odium felicitatis alienae, quod inde nascatur satis in promptu est: amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequantur: vel inferioribus, ne sibi coaequentur: vel superioribus, quod eis non coaequetur: superbiendo igitur invidus, non invidendo superbus est. — Qua autem de causa diabolus homini inviderit, varii varia proferunt. Sanctus namque Bernardus arbitratur huius diabolicae in homines invidiae tomitem subiecisse cognitionem illam, quam Deo revelante daemon acceperat. Verbum divinum fore incarnandum, ut Deus homo, hominum simul, ac Angelorum caput esset. — Sunt qui arbitrentur propterea diabolum homini invidisse, quod Deus ipsum constituerit totius mundi Monarcham. Ita censet Anastasius Synaita cap. 1. Cum igitur Deus, inquit, aspectabilem hunc mundum fabricaretur, hoc est coelum, et Terram, quaeque terra continentur, arbitrabatur diabolus, ut quidam Doctorum ait, se a Deo constitutum iri Regem et Dominum aspectabilis Creaturae. Postquam autem productum hominem vidit, et a Deo collatum ipsi terrenarum omnium rerum dominatum, aegre hoc ferens, et invidens homini, decepit ipsum. Huic sententiae subscribit Tertullianus, lib. De patientia, cap. 5. tametsi impatientiae hoc ascribebat, quod invidiae ceteri: Igitur, inquit, natales impatientiae in ipso diabolo deprehendo, iam tunc eum Dominum Deum universa opera, quae fecisset imagini sui, idest homini, subiecisse impatienter tulit: nec enim daluisset, si sustinuiset: nec invidisset homini, si non doluisset. Ideo decepit eum, quia inviderat; inviderat autem, quia doluerat; doluerat, quia patienter utique non tulerat, etc. Quae omnia eleganter expendit Prudentius in Hamartigenia, ubi docet diabolum invidia in recentem creatum hominem exarsisse:

Arsit enim scintilla odii de fomite zeli, Et dolor ingenium subitus constavit iniquum. Fuderat argillam, simulacrum et fragile statui Concaluisse Dei: Dominum quoque conditione, Qui cunctum proprio regeret moderamine Mundum, Impositum naturae Soli, pelagique, polique, Ut famulans homini locupletem fundere partum Nosset, et effusum terreno addicere Regi: Instavit fermento animi stomachante tumorem Bestia, deque acidis vim traxit acerba medullis.

Affirmant alii, et quidem, ut mihi videtur, rectius, daemonem idcirco invidia in hominem exarsisse, quod videret eum in Coelum, unde ipse deiectus est, deducendum esse. Quod egregie explicat S. Ambrosius lib. De Paradiso, c. 12. ubi expendens illud Sapientiae 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum, ait: Invidia autem causa beatitudinis hominis in Paradiso positi: et ideo poenam ipse diabolus acceptam gratiam tenere non potuit, invidit homini, eo quod de limo, ut incola Paradisi esset, electus est. Considerabat enim diabolus, quod ipse, qui fuerat superioris naturae, in haec saecularia et mundana ceciderat: homo autem inferioris naturae sperabat aeterna. Hoc est ergo quod invidet, dicens: Iste inferior adipiscetur, quod ego servare non potui? De terrenis migrabit ad Coelum, cum ego de Coelo lapsus in terram sim? Multas vias habeo quibus hominem decipere possim: de limo factus est, terra ei mater est, corruptibilibus involutus est: etsi anima superioris naturae, tamen et ipsa lapsui potest esse obnoxia, in corporis carcere constituta, quando ego lapsum vitare non potui. — Ita subscribit S. Gregorius Papa in lib. Pastoralis, par. 3. c. 11. similiter expendens eadem verba Sapientiae: Invidia autem diaboli, etc. Quia enim, inquit, ipse malignus spiritus adversarius noster Coelum perdidit, condito ad hoc homini invidit, et damnationem suam perditus adhuc alios perdendo cumulavit. Illis pariter concinit S. Augustinus, lib. 10. Confessionum, c. 36. Instat, inquit, adversarius verae beatitudini nostrae: ubique spargens in laqueis, euge, euge, ut dum avide colligimus, insidante capiamur... atque isto modo sui similes factos secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii. — Eleganter ista omnia describit Alcimus Avitus Viennensis episcopus, lib. 2. Poematum, ubi daemonis in homines recens conditos livorem et invidiam describit in hunc modum:

Vidit ut iste novos homines in sede quieta Ducere felicem nullo discrimine vitam, Lege sub accepta Domino famulari Orbem, Subiectisque frui placida inter gaudia rebus:

Commovit subitum zeli scintilla raporem, Excrevitque calens in saeva incendia livor. Vicinus tunc forte fuit, quo concidit alto, Lapsus, et immeritam traxerit per prona caterram. Hoc recolens, casumque premens in corde recentem, Plus doluit perdidisse sibi quod possidet alter. Tunc mixtus cum felle pudor sic pectore quaestus Explicat, et tali suspiria voce relaxat. Proh dolor, hoc nobis subitum consurgere plasma, Invisumque genus nostra crevisse ruina! Me celsum virtus habuit, nunc ecce reiectus Pellor, et angelico limus succedit honori, Coelum terra tenet, vili compage levata Regnat humus, nobisque perit translata potestas. Non tamen in totum perit: pars magna retentat Nec differre iuvat: iam nunc certamine blando Congrediar, dum prima salus, experta nec ullos Simplicitas ignara dolos, ad tela patebit. Et melius soli capientur fraude, priusquam Foecundam mittant aeterna in saecula prolem. Immortale nihil terra prodire sinendum est, Fons generis pereat, capitis deiectio victi Semen mortis erit: pariat discriminaleti Vitae principium: cuncti feriantur in uno: Non faciet vinum radix occisa cacumen. Haec mihi deiecto tandem solatia restant, Si nequeo clausos iterum conscendere coelos. His quoque claudentur: levius cecidisse putandum est, Si nova perdatur simili substantia casu, Si comes excidii subeat consortia poenae, Et quos praevideo nobiscum dividat ignes. Sed ne difficilis fallendi causa putetur, Haec monstranda via est, dudum quam sponte cucurrit in pronum lapsus: quae me iactantia regno Depulit, haec hominem Paradisi limine pellit. Sic ait, et vocem gemitus clausede dolentis.

Dices 1. Invidia est respectu boni, quod invidens potest acquirere: sed diabolus non poterat aeternam beatitudinem adipisci: ergo propter illius adeptionem homini non invidebat. — Nego maiorem: quia, ut inquit Seraphicus Doctor loco laudato, ad secundum, non solum invidet aliquis illud quod potest obtinere; sed etiam illud quod natus est habere, quamvis non possit; sicut truncatus, et caecus invidet aliis visum, et progressum. Licet autem diabolus non possit ad beatitudinem pervenire, ad eam tamen naturalem habet inclinationem, ideoque invidet eis, qui ad eam obtinendam destinantur.

Obicies 2. Invidia est respectu boni, quod desideratur; nullus enim invidet alicui propter aliquid, nisi quia illud amat, et cupit: sed diabolus non cupiebat mandatis Dei obedire, nec ad supernam patriam ascendere, nec amicus Dei fieri: siquidem in desperationem lapsus est: ergo hac de causa homini non poterat invidere. — Respondeo ibidem Seraphicus Doctor, quod invidia non solum est respectu boni desiderati, sed etiam respectu eius boni cuius obtentu minuitur bonum desideratum, vel aestimatur minui: cum autem diabolus propter superbiam efferri, et sublimari desideraret, ideo per exaltationem hominis suum bonum impediri existimabat, et ideo invidit, et ex invidia oppugnavit primos Parentes.

Instabis. Invidia, ut dictum est, non est nisi respectu eius quod natum est diminuere bonum proprium: sed beatitudinis acquisitio nullius bonum potest diminuere: ergo non potest esse motivum invidiae. — Respondeo quod etsi hominis beatificatio et exaltatio revera non minuat alicuius bonum, tamen secundum estimationem factam (inquit Seraphicus Doctor ibidem) credi potuit illa hominis glorificatio esse boni a daemone desiderati diminutiva, et ex illa falsa aestimatione oriri potuit invidia: affectiones enim non tantum oriuntur ex iudiciis certis, sed etiam ex suspicionibus, et aestimationibus falsis.

Notandum 1. Ex Hugone a S. Victore Annotatione in lib. 4. Reg. cap. 11. quatuor generatim esse tentationem modos:

Primo enim, inquit, tentatio est levis, sed occulta, quando videlicet aliquis leviter tentatur, et tamen nondum intelligit, an malum sit illud, de quo tentatur: v. g. quando aliquis de officio, sive praelatione leviter tentatur; levis tentatio est et occulta, quia nescit an sibi expediat id quod desiderat. Alia est tentatio levis, sed manifesta, quando aliquis leviter, sed manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione leviter tentatur; tentatio levis est, quia leviter tentatur, et manifesta, quia manifeste de malo est. Alia est gravis tentatio, et occulta, quando aliquis graviter tentatur, et tamen non novit, an noxium sit sibi illud, de quo tentatur: v. gr. quando aliquis de praelatione, vel aliquo ministerio graviter tentatur; gravis est tentatio, quia graviter tentatur; occulta vero dum nescit, quod ibi lateat diabolica trapa, ad hoc enim diabolus de exaltatione tentat, ut per exaltationem magis corruat ad damnationem. Alia denique est tentatio gravis, et manifesta, quando aliquis graviter, et manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione graviter tentatur; tentatio gravis est, quia graviter tentatur; et manifesta, quia manifeste de malo est. Quos omnes tentationis modos Psalmista bene designat, ubi dicit Psalmo 90. Non timebis a timore nocturno: a sagitta volante per diem: a negotio perambulante in tenebris: ab incursu, et daemonio meridiano: tentatio enim levis, sed occulta, timor est nocturnus: tentatio levis, et manifesta, sagitta volans in die: tentatio gravis, et occulta, negotium perambulans in tenebris: tentatio autem gravis, et manifesta, incursus, et daemonium meridianum.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 21. ad dubium 3.

Tentationem quinque modis considerari posse: scilicet quantum ad motivum, quantum ad instrumentum, quantum ad effectum, quantum ad gradum, et quantum ad modum. Primo quidem, quantum ad motivum considerari potest, vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, sic tentatio dividitur in eam, quae est ab hoste, et a carne, et a mundo, ut dicitur in quadam Sequentia: Mundus, caro, daemonia, diversa movent praelia. Si specialiter, ita quod motivum dicatur non solum id quod movet per modum obiecti, sed etiam quod inducit et excitat per modum impulsivi, sic recte dividitur tentatio in eam quae est ab hoste, et in eam quae est a carne, quoniam utrumque ad malum incendit. — Similiter quantum ad instrumentum, tentatio considerari potest dupliciter: Primo quidem generaliter, et sic est illa divisio S. Gregorii, nempe quod tentatio quaedam est per vitia, quaedam per flagella: secundo specialiter, et sic est illa divisio tentationis, quam ponit glossa super illud, omnem escam abominata est, etc. ubi dicitur quod quadruplex est tentatio: quarum prima est error, sive nescientia vi veritatis: secunda, difficultas vincendarum concupiscentiarum: tertia, taedium boni: quarta, tempestas saeculi. — Tertio modo, scilicet quantum ad effectum, consideratur pariter tentatio, vel generaliter, et sic est duplex: alia nempe diabolica, alia humana: quarum prima terminatur ad mortale peccatum: secunda vero, vel ad nullum, vel solum ad veniale, ut habet glossa super illud: Tentatio vos non apprehendat, etc. Si specialiter, sic est illa divisio S. Augustini dicentis lib. De Doctrina Christiana, quod diabolus tentat, aut revocando carnem, aut infundendo naturalia, aut expoliando gratuita. — Si autem consideretur tentatio quantum ad gradum, fieri etiam potest dupliciter: si generaliter, tentatio alia est exterior, alia interior: si specialiter tentatio perficitur tripliciter, nempe suggestione, delectatione, et consensu, ut inquit S. Gregorius super illud Iacobi: Unusquisque tentatur a concupiscentia, etc. — Denique si consideretur tentatio quantum ad modum tentandi, haec consideratio fieri potest vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, id fit, vel explicite, vel implicite. Si implicite, sic sunt quatuor gradus tentationis supra assignati ab Hugone. Si autem explicite, sic est illa quam ponit S. Bernardus per septem membra: quarum prima est importuna, scilicet qua procaciter insistit. Secunda dubia, scilicet qua animum dubietatis nebula involvit. Tertia est subita, scilicet quae iudicium rationis praevenit. Quarta occulta, quae scilicet deliberationis ordinem praeterfugit. Quinta violenta, qua vires nostras transcendit. Sexta fraudulentа, qua scilicet animum seducit. Septima perplexa, qui variis vitiis impedit. Si autem consideretur specialiter tentatio, prout contrahitur ad tentationem diaboli, sic modi eius possunt dupliciter assignari: vel implicite, et sic dividit S. Augustinus dicens in quodam sermone, quod diabolus tentat ut leo, tentat ut Draco: vel explicite, et sic illa divisio Gregorii super Iob, ubi ait: Fideli famulo Dominus cunctas hostis callidi machinationes insinuat, scilicet, quod opprimendo rapit, insidiando circumvenit, minando terret, suadendo blanditur, desperando frangit, promittendo decipit.

Notandum 3. Quod etsi Eva recens a Deo formata, divinis gratiae donis, et humanae sapientiae muneribus illustrata fuerit, necnon et instituta mundi sublunaris Regina, animantium princeps, mater futura totius generis humani, supernorum Angelorum aemula, Coelique, ac sempiternae fruitionis Dei candidata: nihilominus longe minor fuit eius perfectio quam Adami, ad eam namque non pertinebat habere certissimam, et perfectissimam omnium animalium, omniumque proprietatum, virtutum, et facultatum eorum scientiam: sed habere cognitionem rerum agendarum, et eorum, quae spectant ad rei familiaris administrationem, et ad officia omnia, quae erga maritum, et liberos tractanda et perficienda erant: inde mirum non est, quod serpentem secum loquentem non obstupuerit; nam, ut docent SS. Bonaventura, et Thomas in 2. dist. 21. existimare potuit spiritum aliquem Angelicum in serpente latitantem sibi esse benevolum, suaeque utilitati bene consulere. Vel quia recens condita nesciebat facultatem loquendi nulli animali naturaliter esse datam: nam et novitas rerum, et inexperientia ipsius Evae, et quod perfectio conditionis muliebris perfectam omnium rerum naturalium scientiam minime deposceret, eius nescientiae causa fuit. Cur autem daemon in serpente latitans Evam prius quam Adamum impugnaverit, quaque arte illam expugnaverit, hic est determinandum.

Conclusio prima. — Sagaci ad decipiendam malitia diabolus primo mulierem tentavit, ut ea expugnata facilius Adamum impugnaret, et deiceret.

Haec patet evidenter ex Scriptura sacra, constatque aperte ex Mosis narratione, qua refert Gen. 3. Evae cum serpente colloquium, subditque: Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu illius, et comedit, deditque viro suo. Unde Ecclesiast. cap. 25. scriptum est: A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimus. Tentavit autem daemon prius Evam, quam Adamum, quod eam nosset primo, faciliorem ad credendum, secundo infirmiorem ad resistendum; tertio ad causam procliviorem. Hoc autem ei notum erat ex imbecilliori et ignobiliori constitutione corporis, et natura sexus, ex minori praestantia et perfectione donorum naturalium, et quia multierem Deus propter virum fecerat: ipsum autem Adamum sciebat in omnibus rebus instructiorem esse, firmioremque ad resistendum: unde existimavit quod persuasa et decepta muliere, per eam facile Adamum ad peccatum impelleret.

Hanc veritatem luculenter explicant sancti Patres, imprimis S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 11. Femina, inquit, parte scilicet inferiore illius humanae copulae incepit, ut gradum perveniret ad totum, non existimans virum facile credulum, nec errando posse decipi: sed dum alieno cedit errori. Hinc S. Ambrosius Sermone 15. in Psalmum 118. docet diabolo visum esse quod amor mulieris fortior esset ad virilem animum subruendum, quam propria sua venena, et diabolici insultus: Serpens ille callidus, et astutus, inquit, ad consuendas nequitiae suas artes, femininis magis illecebris, quam suis commisit venenis. Itaque femina virum, quem serpens tentare non est. nusa est, molli quadam, et conciliatricula amatoria sedulitatis affectione traxit.

Subscribit Odo lib. 3. Moralium in Iob; ubi innuere videtur tentationem per multierem vehementiorem esse, quam per diabolum; inquiens enim de tentatione Iob a muliere facta, postquam a daemone tentatus fuerat, ait: Antiquus hostis humanum genus duobus modis tentare consuevit, ut videlicet corda stantium, aut tribulationibus frangat, aut persuasibilibus molliat: in utrisque ergo contra beatum Iob se vehementer exercuit: nam Patri familias intulit damna rerum: vertitque ad subtilia tentandi argumenta convertitur: cor igitur mulieris tenuit, et quasi scalam quod ad cor viri ascendere posset, invenit.

Idipsum probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. q. 3. duplici ratione; quarum prima petitur ex parte sapientiae Dei: secunda ex parte astutiae diaboli. Prima, inquam, ex parte sapientiae Dei:

Dominus enim tali ordine permisit diabolum tentare; tum propter viri exercitationem; tum etiam ne mulier haberet excusationem: tum etiam propter eruditionem nostram. Propter viri exercitationem, quia ipse adeo fortis erat, et spirituali mente praeditus, quod non solum poterat resistere serpentis tentationi, sed etiam suggestioni mulieris; et ideo fortiori tentatione permissus est tentari. Propter mulieris caeremoniendam excusationem primo debuit ab ipsa tentatio incipere: nam si vir primo peccasset, cum vir sit caput mulieris, et dominetur ei, non esset multum mirandum, si mulier ei consentiret. imo magnum haberet excusationis colorem. Propter nostram eruditionem etiam hoc permissum est: in illo enim modo tentandi sensibili cognoscimus nos modum et progressum tentationis invisibilis: et sicut ille a serpente venit ad virum mediante muliere; sic iste a sensualitate pervenit ad superiorem portionem rationis mediante interiore.

Ex parte similiter astutiae diaboli potest sumi ratio:

Diabolus attendebat mulierem esse 1. minoris sapientiae. 2. debilioris constantiae. 3. importunioris adhaerentiae. Quia minoris sapientiae erat facilior ad seducendum; et ideo diabolus seductor per eam voluit sibi facere transitum ad virum. Quia debilioris constantiae, facilior erat ad pervertendum: et ideo diabolus expugnator aggressus est hominis civitatem ex ea parte, ex qua erat aditus minus munitus. Quia vero importunioris erat adhaerentiae, cogitavit diabolus quod si ipsa primo vinceretur, non quiesceret, quousque perverteret virum: unde dicitur de muliere, quod laqueus est euntorum, et sequentator eius, vincula sunt manus illius. Propterea diabolus astutus impulsor incepit a sexu femineo. Et sic patet quod, sicut dicit Scriptura, per omnem modum congruum fuit tentationem incipi a muliere: tum quia hoc diaboli astutia expectabat: tum quia hoc divina providentia disponebat.

Haec Seraphicus Doctor.

Dices 1. Non maiorem habebat Eva pronitatem ad peccandum quam Adamus; siquidem pari cum ipso donabatur innocentia, gratia et sapientia; nec in ea sensitivus appetitus adversus animam repugnabat: ergo facilius non erat daemoni Evam tentando expugnare quam Adamum: nulla igitur apparet ratio cur daemon potius mulierem, quam virum tentare debuerit. — Respondeo, equidem Evam non habuisse maiorem ad peccandum pronitatem, quam Adamus; non tamen aequalem cum eo stabilitatem, et firmitatem obtinebat; enim non haberet corruptionem in efficiendo, nec deceptionem in aspectu, inquit Seraphicus Doctor. facilius tamen poterat cadere quam vir, in quo et natura erat fortior, et gratia creditur fuisse abundantior.

Dices 2. Maius est dedecus, ac vituperium vinci a muliere, quam a viro. et longe gloriosius est virum vincere quam mulierem: cum ergo diabolus affectu superbae gloriae avidissime expetat, congruentius videbatur, ut virum prius impugnandum quam mulierem adoriretur. — Respondeo, equidem nobiliorem esse partam victoriam de viro quam de muliere: verum laudabilius est mulierem luctando superare, quam virum impugnando, succumbere: quoniam autem diabolus timendum habebat, ne si tentationem suam ordiretur a viro, ipsum constanter sibi repugnantem expertus esset, idem sagaci cautela, et malitia iudicarit satius incipiendam tentationem a muliere, quam victui faciliorem iudicabat.

Dices 3. Audacis ac generosi animi est fortiores impugnandos aggredi: sed diabolus est audacissimus, et procacissimus, maximeque de suis viribus praesumens: non debuit ergo mulierem, sed virum, utpote uxore sua longe fortiorem, adoriri. — Respondeo, Maiorem esse veram cum generoso animo, et aperta pugna quis adversarium impetat: non autem ubi pugnatur magis astutia quam audacia: diabolus autem non tantum est audax, et procax, inquit Seraphicus Doctor, imo etiam astutus, et fallax: et idem in tentando non est aggressus viam difficiliorem, sed potius efficaciorem: adeoque debiliorem partem prius censuit impugnandam, ut ea devicta, fortiorem minori negotio expugnaret.

Quaeres 1. Cur Deus permisit primos Parentes a daemone tentari, quos noverat tentatione deiiciendos?

Respondet S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 6. ideirco Deum permisisse, ut iam, inquit, per tentationem probetur, et aperietur virtus, et est palma gloriosior, non consensusse tentatum, quum non potuisse tentare. Cum etiam ipse qui derelicto Creatore eunt post tentatorem, magis magisque tentent eos, qui in verbo Dei permanent, probentque illis contra cupiditatem derelictionis exemplum, et incutiant contra superbiam timorem pium. Ende dicit Apostolus: intendens teipsum ne et tu tenteris. Humilis est enim quantum ista humilitas, qua subditur Creatori, ne tamquam eius adiutorio non indigens, de nostris viribus praesumamus, per Scripturas omnes divinas cura continua omnibus commendatur. Cum ergo etiam per iniustos iusti, ac per impios pii proficiunt, frustra dicitur: Non crearet Deus quos praesciebat malis profuturos, ut et utiles eorum bonis voluntatibus exercendis admittendisque nascuntur, et iuste pro sua mala voluntate puniantur.

Quaeres 2. Quomodo serpens accesserit ad Evam: utrum nempe in Paradiso, an extra Paradisum?

Respondet Rupertus lib. 3. De operibus Trinitatis, cap. 2. serpentem extra Paradisum fuisse; Erat enim, inquit, Paradisus propria hominis habitatio, ei pro magna gratia Creatoris data, boni operis, et diligentissimae custodiae conditione interposita: num si serpentibus communibus erat Paradisus, sequitur ut et lupis, atque Leonibus, ceterisque bestiis non caruerit ille deliciarum locus: et idem non tantae beatitudinis aestimandus fuerit, ut merito Paradisus voluptatis appellaretur, et ab ipso Deo plantatus fuisse diceretur. Non igitur serpens, praesertim a diabolo corporaliter invadente possessus, in Paradiso fuit: sed mulier corporis, et cultus causa, dum incontinenter deambulat, forte prospectans quis extra Paradisum mundus esset, et cum serpens utpote astutus, dulcedini terrae illius propius, et ambitiosius inhiat, locus diabolo datus est, et occasio breviter porrecta, unde tentaret Evam. Haec Rupertus. — Verum reclammat communis fere omnium sanctorum Patrum, ac Theologorum sententia, et satis aperte indicare videtur ipsa Mosis narratio serpentem illum fuisse intra locum Paradisi, utpote qui cum Eva de arbore scientiae boni, et mali praesente, et in prospectu fuerit confabulatus.

Quaeres 3. Quomodo ipsum serpentis cum muliere colloquium non fuerit notum Adamo?

Respondeo forte Evam recentеr formatam ab Adamo recessisse, et per hortum excurrisse, eo scilicet tempore, quo Adamus ipse caelestium orbium aspectu, totiusque naturae consideratione, aut ipsius rerum omnium Creatoris Dei contemplatione totus detineretur, nec proinde mulierem sibi a Deo traditam, ut pastorem, et maritum decebat, sedulo curaret et contineret. Quo experimento docentur aliae coniuges facile a viris non recedere, ne forte in serpentes et tentatores incidant. Unde prudenter non minus, quam pie S. Gregorius Nazianzenus ad Olimpiadem scripsit: Externa negotia viro committe; noli pedem tuum limine crebro efferre, ne ad publicos ludos, turbamque inconditam proficisci: hinc enim pudor verecundis etiam excutitur, nullisque oculis iungitur, pudoris autem iactura flagitiorum omnium certissima est parens. Domus tibi urbis, ac nemorum instar sit; ne aspectus tui copiam aliis facias, quam propinquis, usque gratissimis et honestis, et sacerdoti, ac senectuti iuventute praestantiori; imo nec in piorum virorum, quos tamen maritus tuus a domo sua non arceat, conspectum prodeas, quamvis alioqui eos charos habeas, honoreque prosequaris. Quid enim tantum utilitatis afferre potest, quantum probus maritus, si in eo solum amorem defixeris? Cura etiam, ut ad hominum aspectum erubescas, oculos caecos, superciliumque humi depressum habens. Hoc tibi insuper summo studio cavendum, ne lingua tua precipiti, atque effrenato impetu feratur: tacere praestat, quando loqui utile est: quam loqui cum tempus indecoro, atque inhonesto sermone silentium indicit. Utinam haec prima mulier observasset, ut nec pedem extra mariti conspectum efferret, nec incaute cum serpente sermonem institueret! utinam, nec sui videndi copiam serpenti faceret, nec serpentem ipsa videret! ab aspectu enim ad sermonem, a sermone ad inobedientiam, et ab inobedientia ad interitum funesto gressu processit.

STATIM ac Deus Prot parentes formavit, et in Paradiso constituit, ut eorum observantiam probaret, hanc eis legem indixit, Adamum alloquens Genes. cap. 2. De omni ligno Paradisi comede, de ligno autem scientiae boni, et mali ne comedas: in quacumque enim die comederis, morte morieris. Quam utique legem omnium legum fontem, et velut matricem eleganter Tertullianus appellat, libro adversus Iudaeos, c. 1. Primordialis, inquit, lex est enim data Adae, et Evae in Paradiso, quasi matrix omnium praeceptorum Dei: Si enim Deum suum dilixissent, contra praeceptum eius non fecissent: Si proximum diligerent, idest semetipsos, persuasioni serpenti non credidissent, atque ita in semetipsos homicidium non commisissent, erciendo de immortalitate, faciendo contra Dei praeceptum: furto quoque abstinuissent, et de fructu arboris clam non degustassent, nec a conspectu Domini sub arbore delitescere gestissent, nec falsum assererante diabolo, participes efficerentur, credendo ei quod similes Dei essent futuri; atque ita nec Deum offendissent, ut patrem, qui eos de limo terrae, velut ex utero matris figuraverat. Si alienum non concupissent, de fructu illicito non gustassent. Igitur hac generali, et primordiali Dei lege, quam in arboris fructu observari Deus sanxerat, omnia praecepta legis posterioris specialiter indita fuisse cognoscimus, quae suis temporibus edita germinaverunt: eiusdem est enim postea ducere legem, qui ante praemiserat praeceptum, quoniam et ipsius est erudire postea, qui ante iustos formare instituerat. Quid enim mirum si is auget disciplinam, qui instituit? si is perficit, qui eripit? De hac itaque primordiali, et omnium matrice lege agendum est in praesenti sectione: resolvendumque primo, qua de causa Deus legem primis Parentibus praescripsit: Secundo, qualiter divinam hanc legem fuerint transgressi: Tertio, quam grave peccatum haec transgressio fuerit.

Notandum 1. Quinque genera divinarum legum assignari posse. Prima quidem est Lex naturalis, quam Deus cunctis hominibus simul cum ipsa natura indidit, quae quidem innato cunctis hominibus rationis lumine innotescit, omnesque pariter obligat: cuius quidem legis generalia praecepta sunt, aliquod supremum Numen esse colendum, nec alteri faciendum, quod quisque sibi fieri non vult. Secunda est Lex supernaturalis fidei, spei, et charitatis, cunctos quidem homines, et omni tempore simpliciter obligans, non tamen naturali modo, sed supernaturali Dei munere, et gratia hominibus data. Tertia fuit Lex Mosaica, quam Deus non omnibus, sed uni tantum genti Hebraeorum tulit: cuius videlicet observantia ceterae gentes minime obligabantur.

Loquor autem de lege Moysis, quantum ad caeremonialia et iudicialia eius praecepta. Quarta Lex divina non quidem omni tempore, nec simpliciter obligans, sed tantum ex institutione Dei post Evangelii promulgationem omnes gentes obstringens, qualis est lex suscipiendi baptismi. Quinta est Lex privata, quam Deus uni aut alteri, paucisve hominibus imposuit: et huius generis fuit ea lex, qua Deus interdixit Adae esum illius arboris scientiae boni et mali, hac enim lege certum est adstrictos fuisse primos hominum Parentes.

Notandum 2. Quod etsi praeceptum non comedendi ex fructu arboris scientiae boni et mali soli Adae videatur datum; nihilominus etiam Evae iniunctum fuit. Quapropter Eva serpentem alloquens Gen. 3. ait: De fructu lignorum quae sunt in Paradiso vescimur; de fructu vero ligni, quod est in medio Paradisi, praecepit nobis Deus ne comedereamus, etc. Fatetur ergo sibi et marito praeceptum illud fuisse a Deo impositum. — Tripliter autem cogitari potest mandatum illud utrique Parenti fuisse iniunctum: vel quia uterque Deum praecipientem et prohibentem audivit; vel quia primo datum fuit illud praeceptum Adamo, et per eum significatum Evae; vel denique, quia primum fuerat intimatum Adamo, postmodum autem ipsi et uxori fuerit denuntiatum. Secundum modum sibi magis probari affirmat S. Augustinus lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 17. idque consonare videtur narrationi divinae Scripturae, quae, ubi retulit hominem fuisse a Deo positum in Paradiso, statim subiicit, ipsi impositum fuisse hoc praeceptum, deinde formationem Evae commemorat, quibus significari videtur praeceptum hoc Adamo fuisse impositum, priusquam Eva formaretur. — Censent nihilominus aliqui, simul utrique Parenti datum fuisse illud praeceptum, idque significari videtur in Versione 70. Interpretum, qua ubi Vulgata nostra praeceptum illud refert in numero singulari, per pluralem numerum illud effert, scribens: Ne comedatis, morte moriemini: idque demonstrari videtur capite 1. Genesis, ubi narrat Moyses, Deum Adamo et Evae dixisse: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, etc. ut sint vobis in escam. Ex eo sic licet arguere: quando Deus haec illis dixit, vel iam datum erat praeceptum de non edendo fructu arboris scientiae boni et mali, vel non. Non primum, alioquin per haec posteriora verba, quibus permittit esum omnium fructuum, et olerum absque ulla restrictione, Deus visus fuisset abrogare priorem legem de non edendo fructu arboris scientiae boni et mali. Si secundum, ergo iam condita erat Eva quando praeceptum hoc datum fuit: adeoque utrique Parenti simul potuit significari. Idcirco autem solius Adae, cui datum fuerat praeceptum, nomen expressit Moyses, iuxta Vulgatam nostram editionem, quia nempe soli Adamo principaliter datum fuerat, utpote cum ex eius praecepti observantia, aut transgressione pendebat conservatio, vel iactura acceptae felicitatis, tam pro ipso Adamo, quam pro eius posteris.

Notandum 3. Conveniens fuisse ut praeceptum primis Parentibus impositum, partim esset observatu difficile, partim vero facile. Difficile quidem, ut idoneam bene merendi de Deo materiam homini subministraret: facile vero esse oportuit, ne si nimis fuisset arduum et durum, tristitiam atque molestiam attulisset homini, quod utique felicissimo innocentiae statui minime congruebat. — Difficultas autem huius praecepti in duobus maxime versabatur: Primo, quod prohibitio de non edendo ex illa arbore, minuere videbatur hominis libertatem, et imperium in corporea quaeque: Secundo ex eo quod per ipsum interdictum vetabatur homini esus ex arbore maxime spectabili, visuque pulcherrima, ad cuius fructum concupiscendum plurimis illecebris hominis animus rapiebatur, eaque difficilior videbatur eius arboris abstinentia, quo maiori suae pulchritudinis illectu hominis appetitum provocabat. — Facilitas autem illius praecepti ex tribus constabat: Primo quidem, quia unius damtaxat arboris esus prohibebatur, cum aliunde haberet homo facultatem edendi ex aliis omnibus arboribus, quibus hortus ille deliciarum consitus et refertus erat. Deinde facilitas eius interdicti servandi apparet ex eo, quod caetera arbores, ex quibus edendi facultas licebat, cum illa interdicta arbore, aut aequalis erant pulchritudinis, suavitatis, et utilitatis: imo etiam longe praestantioris: siquidem melior erat, atque praestantior arbor vitae concessa homini, vel certe mox concedenda. Tertio denique huius praecepti levitas, et facilitas apparet ex comparatione probationis Adae cum tentatione, ae probatione, vel Abrahae, vel Iobi, vel Martyrum. — Quanto autem facilior fuit huius praecepti observatio, tanto gravior, et inexcusabilior fuit eius transgressio, ut eleganter expendit et exponit S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15. Quisquis damnationem dicit nimiam, vel iniustum putat, metiri profecto nescit, quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Sicut enim Abrahae non immerito magna obedientia praedicatur, quia ut occideret filium res difficillima est imperata: ita ei in Paradiso facto maior inobedientia fuit, quanto id quod praeceptum est, nullius difficultatis fuit. Et sicut obedientia secundi hominis eo praedicabilior fuit, quo factus est obediens usque ad mortem: ita inobedientia primi hominis eo detestabilior fuit, quo factus est inobediens usque ad mortem. — Huius legis equitatem et facilem observantiam sic describit Alcimus Avitus supra laudatus his versibus:

Interea primi, Summus quos iunxerat Auctor, In paradisiaca ponuntur sede parentes. Tum Rector tali proponit premia lege: O summum factoris opus, quos sola crearit Nostra manus, nasci cum caetera voce iuberem, Aspicitis quanto pulcherrimus ubere lucus, Per multas famuletur opes? Haec cuncta dabuntur Ad vestros sine fine cibos, hinc esca petatur: Sumite concessas fruges, et carpite poma. Hic operis dulci studio secura quiescat Deliciisque fruens longaevo in tempore vita. Est tamen in medio nemoris quam cernitis arbor, Notitiam recti pravique in germine portans: Huius ab accessu vetitum restringere tactum Nec vos forte premat temeraria discere cura Quod Doctor prohibet: melius nescire beatis Quam quaesisse nocet: testor quem fecimus orbem, Quod si quis vetitum sumpserit arbore pomum, > scelus commissum mortis discrimine pendet. Non immensa loquor, facilis custodia recti est, Servator etiam, finem temerator habebit.

His ita praemissis, tria supersunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quae sit legis impositae primis Parentibus ratio, seu qua de causa Deus legem eis imposuerit: Secundum, qua sit eiusdem legis cautio, hoc est quid illa vetabat: Tertium tandem, quae sit illius legis sanctio, seu quas poenas illa transgressoribus portendebat. Quae tria sequentibus in Conclusionibus enucleabuntur.

Conclusio prima. — VARIAE HUIUS INTERDICTI CAUSAS PROPONUNT SANCTI PATRES, QUARUM ALIQUAE MINUS PROBANDAE VIDENTUR.

Primo quidem improbanda videtur Theophili Antiocheni in secundo ad Autolycum, ubi affirmat, ideirco prohibitum fuisse esum illius arboris, quod Adamus, cum adhuc esset infans, et ignarus, utilitatem illius arboris nondum percipiebat: Namque, inquit, per id tempus dicitur adhuc infans erat; et idcirco ad illam cognitionem capiendam minus idoneus. Nam et parvulus cum primum natus est, nondum proprie vesci potest, sed prius lacte alitur: deinde progressa aetatis ad solidiorem cibum pervenit: huiusmodi ergo quiedam Adamo contigisset. Verum haec illa ratio minime probari potest; siquidem supra demonstravimus eximia sapientia, et tum sui, tum rerum caeterarum notitia Adamum fuisse donatum ab ipso suae formationis exordio.

Praestat itaque imprimis audire Tertullianum, libro 2. contra Marcionem, scribentem, ideirco fuisse primis Parentibus legem a Deo praescriptam, ut probe, iusteque viverent. Neque enim, inquit, ad vivendum solummodo produxerat hominem, ut non ad recte vivendum, in respectu scilicet Dei, legisque eius. Vivere quidem ille ipsis proestiterat facto in animam vivam; recte vero vivere demandarat adminiculo legis obsequium. — S. Chrysostomus, Homilia 16. in Genesim, affirmat primarium illius divini mandati finem hunc fructum fuisse, ut se Deo ac Domino subiectum, et obnoxium esse homo sentiret; neque suo sibi iure et arbitrio vivendum, sed alienae potestati et imperio parendum. Parvo illo praecepto, inquit, suum in ipsum dominatum ei voluit ostendere. Quod utique eleganti similitudine mox explicat. Quemadmodum, ait, munificus aliquis dominus aedes amplas, et magnificas cuipiam fruendas concedens, non iustum illarum pretium, sed eius exiguam particulam vult accipere, ut et sibi dominii ius integrum servet, et usuarius iste certo sciat non se aedis esse dominum, sed illius beneficio ac liberalitate utendum se eam accepisse, sic Dominus noster, cum quidquid aspectabile est, homini commisisset, cique tum in Paradiso domicilium, tum eius delicias ad fructum animi tribuisset: ne paulatim animo transversum abreptus, ista ipsa, quae oculis cernuntur, per se, ac temere esse crederet, et supra dignitatis sui modulum de seipso sentiret, unius illi usum arboris interdixit. — Ipsi concinit S. Augustinus, lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 13. Denique, inquit, *a peccante nihil aliud appetitur, nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis attendi. Quae si sola attenderetur, quid aliud quam Dei voluntas attenderetur? Dominus quidem cur iussit, viderit: serviendum est a serviente quod iussit, et tune forte quaerendum a promerente, cur iussit. Sed tamen ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod Deo serviat, iubendo Deus utile facit quicquid iubere voluerit, de genere non est metuendum, ne iubere quod inutile est possit. Vere fieri potest ut voluntas propria non gravi suo pondere super hominem cadat, si se voluntati superioris extollendo praeposuit. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei, et hoc experimento didicit, quid interest inter bonum, et malum. bonum scilicet obedientiae, malum autem inobedientiae, idest superbiae, et contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. — Hoc ipsum egregie commendat Enarratione in Psal. 70. ubi Deum, et Adamum invicem colloquentes inducit: Homo, inquit, positus sub praecepto audit a Domino Deo: Noli tangere. Quid? Hanc arborem. Quid est enim illa arbor? Si bona est, quare non eam tango? Si mala est, quid fecit in Paradiso? Prorsus ideo est in Paradiso, quia bona est, sed nolo tangas. Quare non tango? Quia obedientem te volo, non contradicentem mihi. ... Servi, audi prius Domini iussum, et tum iubentis disce consilium: Bona est arbor, noli tangere. Quare? quia Dominus sum, et servus es: haec tota causa est. Si parva est, dedignaris esse servus: quid autem tibi expedit nisi esse sub Domino? quomodo eris sub Domino, nisi fueris sub praecepto? — S. Cyrillus Alexandrinus hunc scopum tradendae legis fuisse docet: ut homo obnoxium se esse alteri cognosceret, et ne tot bonarum rerum, ac voluptatum affluentia insolentem illum faceret. Cui subscribit Basilius Seleuciensis, Oratione 2. De Adamo: Ut cum prohibentem intelligis, inquit, largitorem una noceris: atque unius transgressionis eius tibi recordationem suggerit, a quo omnia. Concinit et Procopius in Commentario ad hunc locum: Cum vellet, inquit, Deus hominem reddere immortalem, ne suae, vel propriae virtuti id beneficium acceptum ferret, in hunc modum egit: voluit ut gratias haberet ei, a quo non solum quoniam sit, sed quod bene sit accepisset. Huic etiam destinavit praesentem vitam ut palaestram, et quasi doctrinam futurae vitae. — Sanctus autem Augustinus solius obedientiae probanda gratia praeceptum illud Adamo datum esse confirmat: indeque quantum sit inobedientiae malum esse cognitum, quod cum mala, noxiaque per se arbor illa non esset, nullum aliud in eius degustando fructu praeterquam inobedientiae malum extitit. Nec potuit, inquit, melius, et diligentius commendari, quantum malum sit sola inobedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. Inde lib. 14. De Civit. Dei, cap. 12. scribit: si quis quaeratur, ut dixi (nempe cur praevaricatione Adami tantopere fuerit corrupta humana natura) non ideo debet existimari obedientia commendata est in praecepto: quae virtus in creatura rationali mater quaedammodo est omnium, custosque virtutum. Quandoquidem sic facta est, ut ei submittere se sit utile: perniciosum autem sibi, nec eius a quo creata est, facere voluntatem. Hoc itaque de uno cibi generis non edendo, ubi aliorum tanta copia subiacebat, tum brevi praeceptum et observandum, tam brevi et memoria retinendum; ubi praesertim nondum voluntati cupiditas resistebat, quod de poena transgressionis subsequutum est, tanto maiore iniustitia aestimatum est, quanto facile posset observantia custodiri. Addit libro 1. contra Faustum Manichaeum legis, et Prophetarum, capite 1. ab eius arboris cibo prohibitum fuisse primum hominem, ut obedientia commendaretur, quae maxima est virtus, et ut sic dicam, omnium origo, materque virtutum, in ea natura, cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris.

— Hic praetereunda non est impia Porphyrii aliorumque christianae Religionis impugnatorum cavillatio et argutatio quam daemone suggerente sie efformabant: Fructus illius arboris scientiae ex se aut bonus erat, aut malus: si bonus, cur interdictus? si malus, cur a Deo bono et optimo conditus? Cui sophismati occurrens Severianus Gabalitanus, Orat. 6. respondet fructum illum revera ex natura sua optimum fuisse, nec malum futurum nisi ex eventu, et esu contra interdictum et voluntatem Dei: appellatam autem illam arborem scientiae boni et mali, quod hominis bonum aut malum, nimirum felicitatis ipsius continuatio aut iactura inde esset oriunda; quod his exemplis illustrat Severianus:

Vocatus est in deserto fons unus aquae, Psalm. 80. 6. aquae contradictionis: Probavit te apud aquam contradictionis. Num ergo eiusmodi aquae indoles erat, ut populum ad contradicendum terrebat? Cur ergo Moyses illa potatus, Deo non contradixit? Quemadmodum igitur vocata est aqua contradictionis, non quod naturam eiuscemodi haberet, sed eius rei causa, quae in illa accidit. Quia enim populus ibi contradixit, idcirco aqua contradictionis vocata fuit. Rursus, vidit Iacob Deum, quoad homini videre concessum est, et vocat nomen loci: species Dei. Locus speciem Dei aut formam non habebat; sed quia illi ibi contigerat, ab ea locum appellavit. Alius locus pax Dei appellatus est. Apparente Angelo Gedeoni, timore correptus est, et ait: heu me, heu me, moriar: vidi enim Angelum Dei. Cui Angelus: pax tibi; ne timeas. Et aedificavit, inquit, Gideon altare, et vocavit illud: pax Dei. Quemadmodum igitur ara, sive altare ipsum pacem non habebat, sed pacis quam contigerat ac data fuerat signum erat; sicut item aqua non habebat contradictionem, sed ex eo quod in illa evenerat, sic vocata est: ita et lignum scientiam non habebat, sed quia quisquis peccat, in notitiam venit eorum quae peccat, nomen illud accepit. Ut rursus sub exemplo loquar, dum quandoque per loca latronibus infesta iter agimus, moris est dicere: tremenda sunt ista loca. Num rogo locus timorem habet? Sed propter insidentes illic latrones ita loquimur. Ad eum etiam modum, arbor non ea erat indole ut lethiferam ipsa scientiam praestaret, sed ab Adamo in illa tragoedia et peccato nomen accepit.

Conclusio secunda. — SOLIUS ESUS DE FRUCTU ARBORIS SCIENTIAE BONI, ET MALI, NON AUTEM EIUS VITAE, AT TACTUS A DEO FUIT PRIMIS PARENTIBUS INTERDICTUS.

Hoc constat ex cap. 2. Genesis, ubi Deus Adamo praecepit dicens: Ex omni ligno Paradisi comede; de ligno autem scientiae boni, et mali ne comederes. Quibus verbis solus esus, non autem visus, aut tactus cavetur, et prohibetur. Nec refert, quod Eva serpentem alloquens Genesis 3. dixerit: De fructu lignorum, quae sunt in Paradiso, vescimur: de fructu vero ligni, quod est in medio Paradisi, praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne tangeremus illud. Fatentur enim sacri Interpretes illud, tangeremus, fuisse additum ab Eva, quo magis exaggeraret praecepti gravitatem: iam enim ipsi, persuasione serpentis interius corruptae, praeceptum illud displicere coeperat. Sicut, inquit Caietanus, mulier prohibita a marito ne domum exeat: respondet: mihi non licet per maritum meum extra cubiculum pedem efferre: exaggerans videlicet displicens sibi praeceptum mariti: ita Eva exaggerando divinum praeceptum dixit non esse sibi licitum tangere fructum illius arboris. — Itaque iam vere diabolus in mulieris animum irrepsit: Primo quidem excitando in ea cupiditatem vanissimae libertatis: Secundo inspirando illi taedium, et odium istius praecepti. quo factum est ut mulier in falsam eius praecepti exaggerationem proruperit. Unde perite observat Rupertus lib. 3. De Trinitate, cap. 5. Evam tribus modis pervertisse Dei verba, quibus divinum mandatum praescripserat; primo quidem per additionem, cum dixit ne tangeremus: secundo per diminutionem, cum inquit, ne forte moriamur, adiunxit enim de suo illud forte, quod utique Deus non dixerat: tertio denique per mutationem, cum ait: ex ligno quod est in medio Paradisi: nam Deus dixerat ex ligno scientiae boni, et mali: in medio namque Paradisi erat etiam arbor vitae, homini non interdicta. Hinc congrue ait Caietanus: colligitur quod diabolicum venenum in affectum simul, et intellectum mulieris irrepserat: in affectum quidem, per displicentiam praecepti, unde statim prodiit exaggeratio vinculi, et obligationis eius: in intellectum vero per haesitationem futurae poenae, unde prodiit adverbium illud, ne forte. — Fateor tamen nonnullos ex sanctis Patribus, cum legem istam referunt, etiam tactum vetitum includere. Sic Gregorius Nazianzenus Oratione 38. Lex, inquit, praeceptum erat, tum quibus arboribus utendum illi erat, tum quum minime tangere oporteret. Hoc ipsum probare videtur S. Augustinus in Psalmum 70. in praecedenti Conclusione laudatus, numero 7. Confirmat etiam S. Alcimus Avitus in libro De initio mundi, ubi ista duo comedere, et tangere pro eodem accipit: dum ita Deum praecipientem facit:

Huius ab accessu vetitum restringite tactum.

Et mox faeminam respondentem serpenti introducit:

Haec sola est nemoris medii, quam perspicis, arbor Interdicta cibis: haec tantum tangere nobis Poma, nefas.

Unde quidam putant revera tactum, et esum illius fructus fuisse interdictum Adamo; sed prius a Moyse fuisse praetermissum, et demum in colloquio mulieris cum serpente fuisse repositum; sic opinatur Eugubinus: consentaneum tamen non est existimare Mosen illud Dei praeceptum, ut fuit, integrum non retulisse, nec enim Deus cum de violato praecepto hominem obiurgavit, de tactu non, sed tantum de esu increpavit.

Sunt qui arbitrentur soli Adamo primum a Deo praescriptam fuisse legem, quam referens Eva addidit etiam prohibitum fuisse illius fructus tactum, quo maiorem Evae cautionem iniiceret, ac longius eam a periculo violandae legis averteret, ut observat S. Ambrosius cap. 12. libri De Paradiso: Plerique putant, inquit, hoc dictum non esse mulieris, sed Adae fuisse: ista Adam dixisse mulieri, dum eum vellet facere cautorem ut adderet mandasse Deum: neque tangatis ex eo. Habemus enim quia solus Adam, non Eva, mandatum acceperit a Deo, nondum enim mulier formata fuerat. Verum satius dicendum arbitror cum ipsa S. Ambrosio ibidem supra illud: Non tangatis Deus non dixerat, sed non edetis: sed tum lapsus incipit esse principium. Nam quae delirat, vel superfluum addidit, vel addendo de proprio, semiplenum intellexit Dei esse mandatum. Docet igitur nos praesentis series lectionis, neque detrahere aliquid divinis debere mendis, neque addere.

Conclusio tertia. — POENA SANCTITA A DEO OB VIOLATIONEM PRAEDICTI MANDATI FUIT DENUNTIATA MORS, NON SOLUM ANIMAE, SED ETIAM CORPORIS. Haec Conclusio tres partes complectitur: Primo quod mors fuerit denuntiata in vindictam violati praecepti: Secundo, quod non solum illa comminatio intelligenda sit de spirituali morte animae: Tertio, quod maxime accipiatur pro morte corporis.

Primum patet ex 2. cap. Genesis, ubi Deus prohibendo esum fructus vetiti, dixit Adamo: In quacumque die comederis ex eo, morte morieris: quibus verbis Deus Adamo denuntiavit certissimum mortis exitium, inquit Pererius lib. 4. cap. 1., volens scilicet eum huiusmodi minis, et poenae periculo, velut quodam fraeno, cohibere. Tribus enim maxime rebus permoventur homines ad observandas leges sibi latas: Primo Legislatoris amore, ac reverentia, cuius praeceptis, ob magna beneficia ab eo accepta, vel ob excellentem eius sapientiam, auctoritatemque, et legitimum in eos imperium, debere se obedientiam agnoscunt: Deinde, praemiorum spe, quae parentibus legi promissa sunt: Denique, metu suppliciorum, quibus praevicatores, et violatores legum subiiciendi, et plectendi sunt: atque hoc postremum expressum est illis verbis: In quacumque enim die comederis ex eo, morte morieris. Maiorem enim vim ad commovendos animos nostros habet metus quam spes, comminatio potius quam mercedis promissio, dolor denique quam voluptas. — Cur autem poenas inferni multo gratiores, magisque timendas, quam mortem ipsam, non fuerit Deus Adamo comminatus, triplex ratio reddi potest: Primo, quod mortis timor vehementius hominem afficiat quam metus inferni, propterea quod ille sensibus, et affectu humano percipiatur, hic vero sola fide, et revelatione constet. Deinde eam poenam Deus voluit proponere Adamo, quam si praeceptum violasset, necessario tam ipse, quam eius posteri subissent: tametsi postea ille resipisceret, et peccati sui paenitens ad Dei gratiam rediret: huiusmodi autem poena fuit mors corporis, quam nee Adamus, nec ullus ex eius posteris vitare potuerunt; poenas autem inferni tam ipsi primi Parentes, quam plurimi ex eius posteris effugiunt. Tertiam denique rationem profert S. Augustinus lib. 13. De Civit. Dei, cap. 23. nempe quod promissio felicitatis aeternae, et comminatio suppliciorum inferni aperte revelanda erat tantum in novo Testamento. Propterea, inquit, comminatus Adamo Deus mortem, de secunda morte nihil dixit, quia occultum esse voluit propter dispensationem testamenti novi, ubi secunda mors apertissime declaratur, ut prius ista mors prima, quae communis est omnibus ponderetur ex illo cenasse peccato, quod in uno commune factum est omnibus: mors vero secunda non utique communis est omnibus, propter eos qui secundum propositum vocati sunt sancti... quos a secunda morte per Mediatorem Dei gratia liberavit.

Patet etiam secunda pars, nempe quod illa comminatio de morte animae possit interpretari: Duae enim sunt vitae, ait S. Augustinus in Psalmum 70., una corporis: altera animae: sicut vita corporis anima: sic vita animae Deus. Quomodo si anima deserat, moritur corpus: sic anima moritur, si deserat Deus. De hac itaque morte animae intelligendam esse praedictam Dei comminationem probat S. Gregorius Papa lib. 6. Epistola 31. Si enim Adae, qui primus peccavit, inquit, anima in peccato mortua non est: quomodo de ligno vetito ei dictum est: in quacumque die comederitis ex eo, morte moriemini? Et ecce comedit Adam et Eva de ligno vetito, et tamen in carne sua ultra nongentos annos postmodum vixerunt. Constat itaque, quia in carne non est mortuus. Si ergo in anima mortuus non est, falsam sententiam de illo protulit Deus, qui dixit: quia, qua die comederet, moreretur. Ipsi adstipulantur Origenes, Homilia 15. in Genesim: Rupertus lib. 2. De victoria Verbi Dei, cap. 2., et plures alii, qui mortem animae Deum interminatum fuisse credunt. — Verum, non solam mortem animae illis verbis fuisse designatam exinde constat, quod peccatum non poenae inflictio censendum sit, sed illius poenae demeritum; quippe poena est eiusmodi, quam contra legem facienti iudex ipse, non sibi reus imponit: sed mortem animae, seu peccatum citra iudicis voluntatem sibi quisque conciscit; adeoque mors animae non unice, nec praecipue illis verbis fuit significata. Quod utique confirmatur ex Concilio Tridentino, Sess. 5. Canone 1., ubi anathema dicitur ei, qui asseruerit Adamum per peccatum non amisisse sanctitatem, et iustitiam; incurrisseque per offensam praevaricationis huiusmodi iram et indignationem Dei; atque ideo mortem, quam antea illi comminatus fuerat Deus. Distinguit ergo mortem animae, amissionemque iustitiae ab ipsa morte, quam Deus fuerat comminatus.

Idcirco probatur tertia pars, nempe quod mors illa denuntiata fuerit praecipue mors corporis; quam utique eo ipso die, quo peccavit, passus est Adamus; non quod revera mortuus fuerit, sed quod mortalitati fuerit addictus. Licet enim ex constitutione suae naturae mortalis esset; tamen ratione doni iustitiae originalis nusquam de facto, si illam servasset, mortuus fuisset; ea autem deperdita, statim mortalitati fuit subiectus. In quippe die, inquit S. Augustinus, lib. 13 De Civitate Dei, cap. 23. mutatus in deterius est, vitiatague natura, atque a ligno vitae separatione iustissima, mortis in eis etiam corporalis necessitas facta est: cum qua nos necessitate nati sumus. Propter quod Apostolus non ait: corpus quidem moriturum est propter peccatum: sed ait quidem: mortuum est propter peccatum. Sic in libro nono De Genesis ad litteram, cap. 10. ubi codem utitur Apostoli testimonio, et lethalem quemdam veluti morbum invasisse humana corpora dicit: Nam ubi praeceptum transgressi sunt, ait, eorum membris velut aliqua agritudo lethalis, mors ipsa concepta est, etc. Quid nam aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoamus, qua sumus sine dubio morituri? Nec enim tam necesse est ipso morbo mori, qui hydropicus, vel dissentericus, vel elephantiosus factus fuerit, quam cui, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae: quia hoc non fecit, nisi praeva praevaricati. — De hoc pariter audiendus est Chrysostomus Homilia 16. in Genesim. Quamvis, inquit, multorum annorum spatium vixerint, tamen ex quo audierunt illud, terra es, et in terram redibis, et sententiam mortis acceperunt, mortales facti sunt: atque ex eo tempore illos esse mortuos aliquis merito dixerit. Hoc vero Scriptura significans ita dixit: quacunque die comederitis, et morte moriemini. Quasi diceret: sententiam hanc accipietis, ut mortales deinceps sitis: ut enim in humanis iudiciis, postquam in reum pronunciata sententia est, ut ei caput amputetur, isque mox in carcerem adducitur: licet diu ibi maneat, nihilo melius iam mortui, extinctisque deget, utpote iam sententia ipsa mortalitatis, eodem modo et illi ab ea ipsa die, ex qua sententia in eos mortalitatis edita est, etsi longo tempore superstites fuerunt, sententia ipsa iam mortui sunt. — Vel dicendum cum S. Augustino lib. 13. De Civit. Dei, cap. 12., Deum mortis vocabulo significasse omnem mortem, qua potest homini accidere, hoc est, tam animae, quam corporis: tam temporalem, quam aeternam: Cum ergo requiritur, inquit, quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus, si a Deo mandatum transgrederentur acceptum, nec obedientium custodirent, utrum animae, vel corporis, an totius hominis, an illam, quae secunda dicitur: Respondendum est, omnes: prima enim constat ex duabus, secunda ex omnibus tota. Sicut enim universa terra ex multis terris, et universa Ecclesia ex multis constat Ecclesiis, sic universa mors ex omnibus: quoniam prima constat ex duabus; una animae, altera corporis: ut sit prima totius hominis mors, cum anima sine Deo, et sine corpore ad tempus poenas luat: secunda vero ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. Quando ergo dixit primo illi homini, quem in Paradiso constituerat; de cibo vetito quocumque die ederitis ex eo, morte moriemini; non tantum prima mortis partem priorem, ubi anima privatur Deo, nec tantum posteriorem, ubi corpus privatur anima; nec solum ipsam totam primam, ubi anima et a Deo, et a corpore separata punitur: sed quidquid mortis est usque ad novissimam, quae secunda dicitur, et qua nulla est posterior, comminatio illa complexa est. Quibus verbis S. Augustinus quadruplicem mortem distinguit; unam animae et ad tempus, quando anima peccando separatur a Deo; alteram corporis, et ad tempus, quando separatur anima a corpore per obitum: Tertiam, quae utramque complectitur, nempe separationem animae a Deo, et a corpore, ut fit in morte reproborum: Quartam denique, qua post diem iudicii anima, et corpus separabuntur a Deo, qua mors secunda et novissima appellatur.

Notandum 1. Quod etsi Adamus, et Eva unius dumtaxat divini mandati violati rei fuerint, haec tamen transgressio varia peccata admixta habuisse videtur. Imprimis enim quintuplici crimine Eva rea extitit, ut colligere licet ex illis verbis Genesis, cap. 3. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu illius, et comedit, deditque viro suo. Vidit, inquam, in quo apparet in Eva quaedam iners otiositas: qua scilicet a rebus divinis contemplandis abducta, vagis oculis, et Paradisi septa, et quae erant extra Paradisum lustrabat. Unde merito eam carpit S. Bernardus in tractatu De gradibus humilitatis. Te, inquit, intenta ad aliud latenter interim in cor tuum serpens illabitur, blande alloquitur, blanditis rationem, mendacis timorem compescit: nequaquam inquiens morieris. Aget curam dum incitat gulam; acuit curiositatem, dum suggerit cupiditatem; offert tandem prohibitum, aufert concessum: porrigit pomum, et surripit Paradisum: parturit virus peritura, et perituros paritura: perit salus, non destitit partus: nascimur, morimur: ideque nascimur morituri, quia prius morimur nescituri. — Secundum Eva vitium fuit quaedam inanis curiositas: vidit enim, inquit sacer Textus, quod lignum esset pulchrum oculis, illud videlicet curiosius quam par erat oculis lustrando. Tertium fuit titillans voluptas, videndo nempe quod bonum esset lignum ad vescendum. Quartum fuit quaedam vanitas, vidit enim quod lignum esset aspectu delectabile, seu ut Hebraea et Graeca sonant, ad intelligendum seu contemplandum desiderabile: quo videlicet intellexit esum illius fructus posse conducere ad scientiae et contemplationis divinae participationem et assecutionem. Quintum denique fuit nimia quaedam in virum suum crudelitas; qua nempe illum in partem criminis pellexit: ubi enim manducato fructu vidit se divinis innocentiae charismatibus spoliatam et destitutam, praesensitque se brevi eiiciendam e Paradiso; ne sola foret misera, et palabunda, virum suum in partem criminis deduxit, deditque viro suo, qui comedit.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 22. articulo 1. quaestione 1.

Aliter Evae peccata posse detegi, et assignari, nempe superbiam, avaritiam, et gulam: nam, inquit, superbia non est aliud, quam immoderatus appetitus excellentiae; avaritia non est aliud, quam immoderatus appetitus sufficientiae: gula non est aliud quam immoderatus appetitus cibi et potus reficientis suaviter. Considerans igitur diabolus, hanc esse viam ad praecipitandam mulierem in culpam; primo promisit dignitatis excellentiam: Eritis sicut Dei. Secundo subiungitur cognitionis abundantia: scientes bonum, et malum. Postremo praetendit suavitatis experientiam, cum ostendit lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave. Quoniam igitur mulier diabolica suggestioni consensit; ideo primo in appetendo esse sicut Deus, fuit superbia: deinde in appetendo scire bonum et > malum quod non oportebat, et scire plus quam oportebat, fuit avaritia. Postremo in experiendo suavitatem ligni vetiti, fuit gula: et in hoc fuit transgressionis rea, et culpa inobedientia involuta. Et sic patet quod peccatum mulieris inchoatum fuit in superbia, progressum habuit in avaritia, consummationem habuit in gula. Patet etiam quod inordinata fuit quantum ad triplicem potentiam, scilicet quantum ad irascibilem, dum appetivit alta; quantum ad rationalem, dum appetivit scire occulta: quantum ad concupiscibilem, dum voluit degustare suavia. Unde ex illo peccato pullulaverunt radices omnium peccatorum.

Notandum 3. In actu peccaminoso, quo Adamus perduellis extitit, plures etiam apparere diversorum peccatorum circumstantias. Primo quidem immoderata erga suam uxorem complacentia, et inordinatus amor, quibus divinum sprevit mandatum, ut uxori ad esum fructus vetiti suadenti obtemperaret. Secundo, improba quadam aviditas, et pestifera curiositas experiendi quidnam lateret in eo fructu quem ipsi Deus tantopere interdixerat, quidque eo gustato consecuturus esset. Tertio fuit quaedam dubitatio de veritate divinae interminationis: cum enim vidisset Evam gustato fructu vetito non esse mortuam, dubius extitit circa intelligentiam illorum Dei verborum; in quacumque die comederis, morte morieris: utrum videlicet illa verba definitivam sententiam, an tantum comminatoriam continerent. Quarto fuit peccatum inobedientiae: nam comedendo fructum sibi a Deo interdictum, inobediens fuit; quocirca S. Paulus ad Romanos 5. disputans de peccato Adami, non aliud videtur agnoscere quam inobedientiam, Sicut, inquit, per inobedientiam unius hominis, peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obedientiam, iusti constituuntur multi. Quintum denique Adami peccatum fuit gulae: cernens enim pulchritudinem pomi, et audiens ex uxore illud esse suavissimi saporis, esum illius flagrantissime desideravit. Unde Tertullianus, libro adversus Iudaeos, capite 3. eleganter ait: Acceperat Adam a Deo legem non gustandi de arbore agnitionis boni, et mali, moriturus si gustasset... Nec iam capiens quae erant spiritus, facilius carnis, quam Dei cessit: pabulo potius, quam praecepto obtemperavit, salutem gula vendidit. Manducavit denique, et periit, salvus alioquin, si uni arbusculae ieiunare maluisset. Teneo igitur a primordio homicidam gulam tormentis, atque suppliciis inediae puniendam. His ita praemissis, resolvendum est in praesenti Quaestione, quonam ex illis peccatis maxime primi Parentes divinam sibi praescriptam legem transgressi sint.

Conclusio prima. — PRIMUM EVAE PECCATUM MORTALE VIDETUR FUISSE INORDINATUS SE IPSIUS AMOR, QUO SUPERBO ANIMO DIVINAM EXCELLENTIAM APPETIT, FECITQUE FIDEM DAEMONI PER SERPENTEM PROMITTENTI: eritis sicut Dii, scientes bonum, et malum.

Colligitur ex S. Augustino, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 13., ubi scribit: In occulto autem mali esse coeperunt, ut in apertam inobedientiam laberentur: non enim ad magnum opus perveniretur, nisi praecessisset mala voluntas. Porro malae voluntatis initium quod potuit esse, nisi superbia? Initium enim omnis peccati superbia. Quid est autem superbia, nisi perversae celsitudinis appetitus? Perversa enim celsitudo est, deserendo eo, cui debet animus inhaerere, principio, sibi quodammodo fieri, atque esse principium. Hoc fit cum sibi nimis placet, cum se illo bono immutabili deficit, quod ei magis placere debuit, quam ipse sibi. Spontaneus est ipse defectus: quoniam si voluntas in amore superioris, et immutabilis boni, a quo illustrabatur ut videret, et accendebatur ut amaret, stabilis permaneret, non inde ad sibi placendum converteretur, et ex hoc tenebrisceret, et frigesceret, ut vel illa eorum credidit dixisse serpentem: vel ille Dei mandato uxoris praeposuit voluntatem, putaretque se venialiter transgressorem esse praecepti, si vitae suae sociam non desereret in societate peccati. Non ergo malum opus factum est, idest illa transgressio, ut cibo prohibito cescerentur, nisi ab eis qui mali iam erant. Quibus verbis S. Augustinus tria maxime observat: Primo quidem, esum fructus vetiti non fuisse primarium Evae, et Adami peccatum, sed prius eos esse interius vitiatos, quam in apertum scelus prosilirent. Quod utique confirmat scribens:

Manifesto ergo, apertoque peccato, ubi factum est quod Deus fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, nisi iam ille sibi placere coepisset: hine eum, et delectavit quod dictum est, eritis sicut Dii.

Secundo, quod illa interior depravatio facta fuerit per internam complacentiam in suis perfectionibus. Tertio, quod ex illa complacentia prosilierint in affectum superbia, factumque fuerit, ut Eva divinam scientiam aemulata fuerit: hine secutus est vetiti fructus esus, et aperta impositae legis transgressio.

Hanc conclusionem probat Doctor in 2. distinctione 21. qu. 2. num. 20. ostendendo nempe quod primum peccatum mortale, tum Eva, tum Adamis non fuerit actus formalis superbiae: etenim si desiderium illud, quo Eva appetivit similitudinem Dei, fuisset superbia, maxime fuisset illa species superbiae, quae dicitur praesumptio: sed hoc falsum est, praesumptio enim est amor concupiscentiae, quo quis cupit praecellere aliis, eisque praeesse: sed hunc amorem praecedit inordinata complacentia in suis perfectionibus; nemo namque aliis praeesse desiderat, nisi quia se digniorem, et praecellentem existimat: ergo, etc. — Confirmatur: quia secundum omnes, superbia proprie dicta est amor propriae excellentiae, quo quis cupit, aut vult aliquam praeminentiam, aut supra se, aut supra alios. Supra se quidem, si desideret perfectiones suas haberi pro praestantioribus, quam revera sint; aut si renuit habere illam subiectionem ad alterum, quam habere tenetur. Supra alios vero, si caeteris praeminere cupiat ultra debitum suum statum. Sed certum est quod Evae primarium peccatum nullum ex his affectibus habuit; prius enim in propriis suis perfectionibus inordinate complacuit, quam illam divinae scientiae similitudinem concupisceret, et indebitam sibi perfectionem ambiret: ergo revera primum ipsius peccatum non fuit formalis actus superbiae, sed nimia complacentia in suis perfectionibus, et sui ipsius amor inordinatus; ex quo, tamquam ex vitiata radice, superbia germinavit. Haec evidentius aperiet.

Conclusio secunda. — PRIMUM ADAMI MORTALE PECCATUM FUIT INORDINATUS AMOR SUAE UXORIS. Haec est Doctoris in 2. distinctione 21. qu. 2. num. 2. Probatque, quia primum peccatum Adae non fuit amor concupiscentiae, quia hic praesupponit amorem amicitiae; et quidem inordinatum, si amor concupiscentiae fuerit inordinatus: ergo primum Adami peccatum fuit amor amicitiae, vel sui, vel alterius. Solius sui: sed peccatum illud non fuit ex immoderato amore sui, sient fuit primum peccatum Angeli: Angelus enim cum per essentiam suam intelligat se primo, inde fit quod prius se cognoscat et amet quam alia: homo autem cum prius intelligat alia quam se, quia nihil intelligit nisi dependenter a phantasmatibus; inde prius amat alia amore amicitiae quam se. Fateor tamen hanc probationem non multum urgere secundum principia Doctoris; contendit enim Doctor quod homo in statu innocentiae non dependeret in cognoscendo a phantasmatibus: et sic tam seipsum primo, quam alia obiecta intelligere posset. Deinde, licet Adamus prius cognovisset alia quam se, certum est, quod etiam seipsum cognovit: sed non oportuit ipsum peccare quando primo cognovit alia; nec est verisimile quod peccaverit inordinate amando Evam statim ac illam cognovit: ergo cum potuerit se cognoscere antequam Evam inordinate diligeret, etiam potuit seipsum antea inordinate amare. Denique, si quid urgeret hic discursus, neque probaret quod Eva etiam prius peccasset inordinato amore alterius, quad militat in ipsummet Doctorem. — Dicerem itaque cum Poncin, mentem Doctoris esse, primum Adami peccatum fuisse inordinatum amorem uxoris: non quod etiam non potuerit esse amor inordinatus sui ipsius: sed quia cum potuerit aliud obiectum amare inordinate, nec constet quod ita se prius amaverit, inferendum est. quod prius inordinate dilexerit aliud obiectum quam seipsum.

Probatur itaque conclusio: Potuit Adam inordinato amore suam uxorem prosequi prius quam se, et quantum colligi potest ex Scriptura, de facto prius inordinate amavit uxorem quam seipsum: ergo dicendum est quod primum ipsius peccatum fuerit inordinatus uxoris amor. Probatur antecedens quoad secundam partem: constat enim ex Scriptura quod Adamus divinum sibi praescriptum mandatum non fuerit transgressus, antequam Eva ipsum ad esum fructus vetiti alliceret: sed omnino verisimile est quod tantum nefas non admitteret, nisi propter inordinatum uxoris amorem: ergo, etc. — Confirmatur ex S. Augustino lib. 11. De Civit. Dei, cap. 11. Credendum est, inquit, illud iri suo suce faeminae, uni unum, hominem homini, coniugi coniugis a Dei legem transgrediendam, non tamquam veri loquenti credidisse sensum, sed sociali necessitudini paruisse. Addit lib. 11. De Genesis ad litteram, cap. 12: Noluit Adam Evam contristare, quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab eius alimentis anima, et omnino illa interire discordia: non quidem carnis victa concupiscentia, quam nondum in membris suis senserat, sed amicali quadam benevolentia, quae plerumque fit ut offendatur Deus, ne homo sit amicus mimicus: quod cum facere non debuisse, divinae sententiae iustissimus exitus indicavit. — Constat itaque ex S. Augustino primum peccatum Adae fuisse inordinatum uxoris amorem, non quidem concupiscentia, qua nondum excitata fuerat in membris eius, sed amicitia seu benevolentia coniugalis: cum enim summo amore diligebat. 1. quod esset, propter eximia corporis et animi ornamenta, summe amabilis: 2. quod unica esset mulier in toto terrarum orbe: 3. quod sua esset uxor, ex qua prolem suscepturus, totumque genus humanum propagaturus esset. 3. quod sibi a Deo in sociam data esset: denique 4. quod sua esset ex carne ossibusque suis formata. Itaque ne delicias suas contristaret, parvipendit praeceptum Dei, et de fructu ligni vetiti, quem ipsi Eva obtulerat, comedit.

Repugnat Thomistae ex illis S. Augustini sententiis recte quidem inferri, quod Adamus prius quam comederet, amaverit inordinate uxorem: non tamen quod primum peccatum fuerit amor ille: siquidem aliis in locis saepius affirmat Adamum superbiendo peccavisse, appetendo videlicet Divinitatem. Sic in Psalmum 64. tractans illa verba, quod non repuli tune erubescam, ait, primos Parentes rupere coluisse Divinitatem, et perdidisse felicitatem. Idem docet Bernardus serm. 1. De Adventu his verbis: Audistis, Patres, quid hac nocte lectum est in Esaias, dicente Domino: principes tui infideles, vel ut alia transitio habet, inobedientes, socii furum. Revera enim principes nostri, Adam et Eva principia nostrae progeniei inobedientes, et socii furam, quod Filii Dei est, serpentis, imo diaboli serpentis consilio subripere temptunt. — Contra, qua ratione explicant praefatos S. Augustini contextus a nobis laudatos, eadem ratione reponere possumus ex allatis ab eis S. Augustini sententiis colligi posse, quod Adamus commiserit quidem peccatum superbiae ante comestionem: quamvis illud peccatum non fuerit primum peccatum ipsius, sed amor inordinatus, quo semel admissa superbiire potuit. Quod utique quadrat ipsius S. Augustini sententiae: alioquin non satis apte diceret quod Adamus, non carnali concupiscentia, sed amicabili benevolentia compulsus peccarit. Quanvis enim simul cum superbia haec benevolentia concurrerit ad ipsum inducendum, tamen si superbia praecessit, potius lapsus assignandus esset superbiae, quam benevolentiae illi: quare de superbia potius deberet facere mentionem, quam de illa benevolentia. Unde quia primo de hac fecit mentionem assignans causam transgressionis, verisimilius est, quod existimaverit Augustinus primum peccatum fuisse amorem illum inordinatum benevolentiae erga uxorem. Unde quando vel ipsemet Augustinus, vel caeteri sancti Patres affirmant Adamum superbiendo peccavisse, non sequitur quod primum illius peccatum fuerit superbia: imo, ut dixi, quandoquidem non admittatur peccasse superbia, antequam res fuisset ipsi proposita a muliere, et quandoquidem diabolus ipse non fuerit ausus ipsum tentare antequam deciperet mulierem: signum est quod nec a muliere etiam induci potuerit ad peccandum isto motivo, nisi prius peccasset eamdem inordinate amando, quo peccato commisso, facile alia peccata persuaderi poterant. — Confirmat haec Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. art. 1. qu. 2: si Adamus superbiendo primo peccavisset, maxime quia appetivit similitudinem Dei: sed ita non est: si enim, inquit, Adamus appetivit esse sicut Deus: aut ergo suggerente muliere, aut suggerente serpente. Non suggerente serpente, quia ipse Adam non conqueritur de serpente, sed de muliere: Mulier quam dedisti mihi etc. Si suggerente muliere: ergo sicut mulier decepta fuit a serpente, ita vir a muliere. Sic igitur mulier dixit: Serpens seduxit me: ita vir dixisset: Mulier decepit me: at hoc non dixit, sed dixit: Mulier dedit mihi etc. Quod si tu dicas, quod ita fuit quamvis Scriptura non exprimat, hoc simpliciter apparet improbabile: nam si mulier dixisset: comede, quia eris sicut Deus, cum ipsa come…ddisset. Et absque dubio non esset sicut Deus, nulla ratione videtur probabile quod vir ei credidisset.

Quaeres 1. An primi Parentes etiam in haeresi lapsi, fidei iacturam passi sint?

Respondeo. Plures ex sanctis Patribus idipsum affirmare. Imprimis vero Tertullianus lib. 2. Adversus Marcionem, cap. 12. constanter ait: Hoc ipsum de delicto quis dubitabit haeresim pronuntiare, cum prius electionem suam potius quam divinae sententiae admiserit? nisi quia tamen numquam filio suo dixerit: non prudenter definisti me: confessus est seductionem, non occultarit seductricem: rudis admonitus haereticus fuit. Hoc ipsum indicat S. Ambrosius, Epistola 33. ad Marcellinam sororem, in qua Deum inducit sic Arianum alloquentem: cognoscis te natum quia bona indumenta fidei perdidisti. Ipsis adstipulatur S. Augustinus libr. 11. De Civitate Dei, cap. 17. Hoc itaque cognoverunt, inquit, quod felicius ignorarent, si Deum credentes, et obedientes non committerent quod vos cogeret experiri infidelitatem, et inobedientiam qua moreremini etc. Denique hoc ipsum diserte affirmat S. Prosper in capitula tenuantium, dub. 3. Quid est, inquit, quod ei natura suam fidem non velit esse praereptam, quum nisi primam Adam omisisse(t?), ceteris bonis omnino non careret? Credendo enim Adam diabolo, non credidit Deo. Et intra: Quomodo fides in Adam perdita in quoquam filiorum eius inveniretur, nisi cum idem Spiritus, qui omnia in omnibus operatur, infunderet? Et libro Contra Collatorem cap. 9. Perdidit Adam fidem, perdidit continentiam, perdidit charitatem.

His omnibus subscribit S. Fulgentius lib. 2. De Incarnatione et gratia Christi, c. 22. ubi de Adam ait: Perdidit fidem, perdens fidem perdidit vitam proterve(?), scriptum est enim: Qui non credit Deo, non protegetur ab eo.

Confirmatur haec responsio ab illis omnibus SS. Patribus, qui Adam fuisse deceptum affirmant. Ita S. Ignatius Martyr in Epistola ad Trallianos, Diabolus, inquit, per Evam seduxit Adam patrem generis nostri. Irenaeus lib. 3. Adversus haereses, cap. 36. Ab altero, inquit, seductus fuit sub versa(ione) immortalitatis, statim timore corripitur, et absconditur etc. Hilarius, Canone 3. in Matthaeum: Serpens Adam pellexerat, et errorem fallendo traduxerat. Epiphanius Contra haereses, num. 50. disputans: ipse, inquit, diabolus per mendacium decepit Evam et Adam, alia pro aliis dicens, et amicitiam cum Creatore ostendens, cum dixerit: eritis sicut Dii, et nequaquam moriemini. Augustinus in Psalmum 68. explanans illa verba: quae non rapui, tunc exolvebam: Quis, ait, rapuit? Ille. Quis rapuit primum? ille ipse qui seduxit Adam. Quomodo rapuit diabolus? Ponam sedem meam ad Aquilonem, et ero similis Altissimo. Cupivit esse quod non acceperat, et ipso calice superbiae suae ei, quem decipere volebat, propinavit, Gustate, inquit, et eritis sicut Dii: cupire voluerunt Divinitatem, perdiderunt felicitatem. Subscribit S. Leo, sermone De Vaticinio Domini: Gloriabatur, ait, diabolus sua fraude deceptum hominem divinis caruisse muneribus: et immortalitatis dote nudatum duram mortis subiisse sententiam. Et sermone 4. Homo primus quia invido, et deceptori temere atque infeliciter credidit, et superbiae consiliis acquiescens propositum honoris augmentum occupare maluit, quam mereri.

Dicent. Ille non est censendus infidelis et haereticus, qui veritati sibi divinitus revelatae pertinaci animo peccando non adversatur: at nec Adamus, nec Eva peccando divinitus sibi revelatae veritati pertinaciter adversati sunt: ergo, etc. Maior patet, haeresis enim est error fidei contrarius, simul cum pertinacia. Unde S. Augustinus Epist. 162. ait: Si qui falsam, ac perversam sententiam nulla pertinaci animositate defendant, et parati sint corrigi, et tota sollicitudine quaerant veritatem, non sunt inter haereticos deputandi. Et lib. 1. De Baptismo contra Donatistas, cap. 16. assignans differentiam inter duos homines credentes eundem errorem, sed cum hoc discrimine, ut unus sit in Ecclesia, alius extra Ecclesiam, et ab haereticis baptizatus, sic loquitur: Constituamus duos aliquos isto modo: e. g. unum horum sentire de Christo, quod Photinus opinatus est, et in eius haeresi baptizari extra Ecclesiae Catholicae communionem; alterum vero hoc idem sentire, sed in Catholica Ecclesia baptizari existimantem ipsum esse Catholicam fidem: istum nondum haereticum dico, nisi manifestata sibi fidei Catholicae doctrina resistere maluerit: at nec Adamus, nec Eva fuerunt in peccato pertinaces, nec divinae reprehensioni rebelles; imo suum uterque procatum excusavit, ille veram sociam, illa serpentem patrati criminis instigatorem accusando: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Si non adversatur veritati cum pertinacia, quando veritas cui adversatur ipsi non constat, nec certus est eam fuisse a Deo revelatam, non est censendus haereticus, concedo: secus, nego. At primis hominum Parentibus constabat apertissime Deum ipsis mortem fuisse comminatum, si de fructu vetitae arboris comederent: ergo fidem dantes diabolo dicenti: Nequaquam moriemini etc. consequens est ut eam denegaverint illi, qui dixerat: De ligno scientiae boni et mali ne comedas, quacumque enim hora comederis, morte morieris.

Verum haec equidem de muliere vera esse non abnuo: at induci non possum ut credam Adamum fidei iacturam fecisse; ipse namque nec serpentem falsa promittentem audivit, nec fuit seductus, ut testatur S. Paulus, ut intra constabit. Imo Seraphicus Doctor in 2. dist. 22. qu. 1. negat etiam Evam fuisse in haeresim lapsam: respondens enim ad primum ait: non est concedendum mulierem peccato infidelitatis peccasse, nisi infidelitas accipiatur valde large. Quod ergo obicitur, quod mulier dixit: forte, dici potest quod forte est ibi nota eventus, non dubitationis: sed quia Magister dicit expresse, quod nota est dubitationis, ideo potest aliter dici, quod revera mulier non dubitavit verum esse quod Dominus dixerat: sed de hoc dubitavit, videlicet qualiter Dominus intelligebat; utrum scilicet intelligeret de morte corporali, vel spirituali, vel alio quovis modo: et illa dubitatio nec fuit poena, nec culpa; sed quaedam nescientia, quae diabolo tentanti praebuit viam.

Quaeres 2. Qualiter intelligendum sit illud S. Pauli 1. ad Timotheum, cap. 2. Adam primus formatus est, deinde Eva: et Adam non est seductus, mulier autem seducta in pravaricatione fuit?

Respondeo. Varias esse huius sententiae interpretationes. Primam namque dicunt aliqui cum S. Hieronymo lib. 1. Contra Iovinianum, et Chrysostomo in explicatione eius loci. Adam dici a Paulo non esse deceptum, quia non est seductus a serpente sicut Eva, non enim peccavit Adam seductus a serpente, sed indulgens voluntati, et cupiditati Evae. Non est pur de Adam et Eva, inquit Chrysostomus, ille seductus est a muliere, quae data ei fuerat a Deo, et generis societate coniuncta: haec autem decepta est a bestia, quae servituti hominis fuerat addicta. Paulus igitur in comparatione mulieris, dicit non esse Adam deceptum: illa namque ab irrationali animante seducta est: hic autem a libera muliere. Docent nonnulli cum S. Augustino lib. 11. De Genesi ad litteram, capite ultimo, Adam ideo dici non fuisse seductum, quia non fuit in causa cur mulier peccaret. Neque frustra est, inquit S. Augustinus, quod Apostolus ait, Adam primus formatus est, mulier autem seducta in pravaricatione facta est, idest, ut per illam vir ille praevaricaretur. Nam et ipsum dicit praevaticatorem, ubi ait: in similitudinem praevaircationis Adae, qui est forma futuri: seductum tamen negat. Nam et interrogatus non ait, mulier quam dedisti mihi seduxit me, et manducavi, sed ipsa mihi, inquit, dedit de ligno, et manducavi: Illa vero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomoni tantae sapientiae numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? Sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non valuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus debebat, atque diffluebat mortiferas delicias contristaret. Ita et Adam postquam de ligno prohibito seducta mulier manducarit, cique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino ab illa interire discordia.

Notandum 1. Peccati gravitatem colligi posse vel ex ipsa specie peccati: sic adulterium gravius est simplici fornicatione; vel ex intentione affectus peccantis, ut si quis vehementiori studio, et intensiori affectu rapiatur ad peccandum; vel ex effectu peccati, idest, damno quod peccatum consequitur; sic homicidium gravius est furto: vel ex variis circumstantiis peccato adiunctis, quae gravitatem eius amplificant, ut sunt qualitas personae, locus, tempus, et id genus alia. Certum est autem, quod si attendatur species peccati primorum Parentum, illud non fuit omnium gravissimum; gravius enim fuisset si peccassent per blasphemiam, infidelitatem, aut per contemptum, vel odium Dei. Nee dubitanter dixerim, Iudam, et omnes haeresiarchas, puta Arium, Lutherum, Calvinum etc. secundum speciem peccati, gravius peccasse quam Adamum: peccavit enim is contra legem positivam; illi vero simul contra positivam, et naturalem: ille violavit praeceptum de re indifferenti; hi vero de re per se mala. Aliunde ergo inquirenda est primorum parentum peccati gravitas, quo censeatur omnium peccatorum gravissimum.

Notandum 2. Ex Seraphico Bonaventura in 2. dist. 21. art. 3. qu. 3. quod tribus modis dicitur unum peccatum esse gravius altero: aut propter maiorem libidinem: aut propter maiorem ingratitudinem: aut propter maiorem corruptionem. Si primum attendatur, certum est quod peccatum Adae nec fuit maximum simpliciter, nec maximum omnium peccatorum humanorum; ex maiori enim libidine diabolus peccarit; et etiam multi filii Adae ex maiori libidine peccant quam peccaverit primus Parens. Si vero secundo modo dicatur peccatum maius, scilicet quantum ad ingratitudinem, sic etiam peccatum Adae non fuit maximum simpliciter; quia diabolus ex maiori ingratitudine peccavit, cum plura bona in sua creatione perceperit, et de sublimiori statu lapsus fuerit: fuit tamen maximum omnium humanorum, quia in nobiliori statu, et altiori erat, quam aliquis posteriorum suorum, qui lapsus fuerit in peccatum. Restat ergo videndum, an illud peccatum Adae fuerit maximum ratione laesionis.

Notandum 3. Quod etsi Caietanus explicans illa verba Genesis cap. 3. Tulit mulier de fructu arboris, et comedit, affirmet primum Evae peccatum fuisse minimum, tum ex radice, hoc est affectu libertatis; tum ex ratione peccandi, appetitus scilicet similitudinis divinae; tum ex re appetita, quae fuit scientia boni et mali; tum ex specie actus exterioris, qui fuit comedere fructum pulchrum oculis, et ad vescendum suavem; tum ex causa peccandi, nimirum seductione serpentis; tum denique ex conditione peccantis, quia mulier erat, adeoque sexus infirmioris ad repugnandum diabolo: nihilominus si peccata utriusque parentis invicem conterantur, certum est quod Evae peccatum longe gravius fuit secundum aliquid peccato Adami, ut constabit.

Duo itaque haec in Quaestione sunt resolvenda: Primum, an et quomodo peccatum utriusque primi Parentis fuerit omnium peccatorum humanorum gravissimum: Secundum, quisnam, Adamas an Eva gravius peccaverit.

Conclusio prima. — Peccatum primorum Parentum non fuit omnium humanorum gravissimum ratione malitiae intrinsecae, nedum solum ratione laesionis, et ingratitudinis.

Haec est communis inter Theologos, eamque sic probat Doctor Subtilis in 2. dist. 22. qu. 2. n. 3. gravitas peccati colligitur vel ex eo quod opponatur intensiori seu perfectiori bonitati, vel ex eo quod sit contra bonitatem magis necessariam, hoc est contra illam qua praecipitur pluribus praeceptis: sed ex neutro capite peccatum primorum Parentum fuit gravius omnibus peccatis humanis. Non quidem ex eo quod opponatur perfectiori bonitati: cum enim perfectio amoris divini praestantior sit quam obedientia; maior enim omnium virtutum est charitas; propterea gravius est odisse Deum, quam non obedire ipsi. Non etiam ex eo quod sit contra bonitatem magis necessariam aut praeciptam pluribus praeceptis, quia nempe unicum violaverunt praeceptum sibi praescriptum de non edendo fructu vetito: peccata autem, inquit Doctor, quae fiunt ab Adami posteris contra decem praecepta Decalogi, sunt peccata contra quae praecipiuntur pluribus praeceptis, et quae servanda sunt ex lege naturae: ergo illud peccatum non fuit omnium gravissimum.

Probat 2. Peccatum Adami fuit maxime amor inordinatus suae uxoris: sed amor ille per se non erat contrarius praecepto de diligendo Deo, quod est maximum, nisi ea ratione qua cetera peccata opponuntur isti praecepto: nec etiam est contra secundum praeceptum de diligendo proximo, tam aperte, quam est odium proximi: quis enim dubitat gravius esse proximum odio habere, quam ipsum diligere cum excessu? Ergo, etc.

Confirmatur. Blasphemia gravius est peccatum quantum ad speciem intrinsecam, quam amor inordinatus, quo Adam dilexit Evam, et quam ex esu fructus prohibiti: siquidem illa est contra praeceptum legis naturae et primae tabulae, quo praecipitur Deus amandus et honorandus: hoc vero est tantum contra praeceptum positivum obedientiae et dilectionis proximi: ergo sequitur peccatum Adae minus grave fuisse, quam plurima peccata posterorum; meritoque infert Doctor ibidem, quod si Adam damnatus fuisset propter illa peccata, minorem poenam luisset, quam plures damnati.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor quadruplici ratione. Primo, minus est peccatum remissibile, quam irremissibile: sed peccatum illud fuit remissibile, ut supra probatum est: multa autem peccata sunt irremissibilia: ergo, etc. Secundo, gravius est peccatum, quod nullo modo est excusabile, quam quod aliquam habet excusationem: sed peccatum Parentum primorum aliquam habet excusationem, in hoc quod factum est ad alienam instigationem: peccatum autem in Spiritum sanctum colorem excusationis non habet: ergo peccatum illud non fuit gravissimum peccatum. Tertio, tanto gravius est peccatum, quanto ex maiori libidine procedit: sed in primis Parentibus regnavit minima libido, et voluntatis improbitas, cum eorum natura esset munda et sana: ergo videtur, quod illa transgressio ex inobedientia non fuerit maxima. Quarto, gravius est peccatum, quod est contra naturam, et rationem, et institutionem divinam, quam quod solum est contra divinum mandatum: sed peccatum primorum Parentum, quod ex illa tentatione secutum est, nec fuit omnino contra naturam, nec contra rationem, sed solum contra divinam institutionem: nam nec natura, nec ratio per se dictabat de illo ligno non esse edendum. Multa autem sunt peccata, quae sunt contra naturam, et rationem, et institutionem divinam, quae nos appellamus peccata contra naturam: ergo non videtur, quod illa primorum Parentum transgressio omnium peccatorum fuit maxima.

Probatur secunda pars, nempe quod illud primorum Parentum peccatum gravissimum fuerit ratione laesionis, et damni, ex eo sequentis: maior enim laesio, inquit Seraphicus Doctor, attendi potest, vel intensive, vel extensive. Intensive loquendo peccatum Adae non fuit equidem maximae laesionis; quia non depravarit voluntatem suam, sicut multa peccata depravant. Extensive vero loquendo, peccatum illud maxime laesionis fuit, quia nullum peccatum est, quod tot personis nocuerit, et in tot pertranseat sicut illud peccatum, quod perpetratum fuit: ex tentatione primaria enim damnum illud non fuit solum ipsis peccantibus proprium, sed etiam commune universo generi humano: illi enim primi Parentes suo casu, et ruina omnes posteros suos, quotquot deinceps fuerunt, futurique sunt, in peccati et mortis exitium pertraxerunt. Quapropter S. Paulus maximum hoc damnum ponderans cap. 5. ad Romanos, ait: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors: et ita in homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Gravissimum itaque fuit illud peccatum, si penses damnum ex eo consecutum, idest iacturam tantorum bonorum numquam deinceps recuperandorum, et tot, tantorumque malorum necessitatem, quam peccatum illud in universum genus humanum induxit.

Aggravat etiam peccatum Adami, quod sapientia, et gratia Dei excelleret, nullamque haberet ad malum proclivitatem: quamobrem tanto fuit maior eius in peccando iniquitas, quanto maior erat in eo non peccandi facilitas: unde S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 15. Si quis damnationem Adami, vel nimiam, vel iniustam putat, metiri profecto nescit quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Quod utique eleganter declarat ex contrario, scilicet ex comparatione obedientiae Christi Domini; Sicut, inquit, obedientia Christi eo praeclabilior fuit, quia factus est obediens usque ad mortem: ita inobedientia primi hominis fuit detestabilior, quia factus est inobediens usque ad mortem. Tum enim magna est inobedientiae poena proposita, et res a Creatore facilis imperata: quisnam satis explicet quantum malum sit non obedire in re facili, et tanto potestatis imperio, et tanto terrenti supplicio?

Accedit etiam ad gravitatem peccati utriusque primi parentis, quod mulier primum, deinde maritus contra Deum insurrexerint. Vere enim se contra Deum extulerunt, cum honore sibi divinitus collato, tanta praestantia non contenti, plus optarunt scire quam fas erat, ut Deo pares forent. Ibi etiam se prodit monstruosa ingratitudo: ad similitudinem Dei facti erant, hoc parum videtur nisi accedat aequalitas. Iam non est quod in extenuando Adae et uxoris peccato, frustra non minus quam praepostere laborent sinistri et pravi homines. Neque enim leve delictum, sed detestabile scelus est apostasia, qua se homo Conditoris sui imperio subducit, imo eum reiicit et abnegat. Adde quod non simplex apostasia fuit, sed cum atrocibus in Deum ipsum contumeliis et probris coniuncta. Deum mendacii accusat Satan, et invidiae et malignitatis: tam foedae et execrandae calumniae subscribunt. Tandem contempto Dei mandato, non modo suae indulgent libidini, sed diabolo se mancipant. Si quis brevius malit, infidelitas ambitioni ianuam aperuit. Ambitio vero contumaciae fuit mater, ut homines abiecto Dei metu, iugum excuterent. Hac ratione docet S. Paulus, inobedientia Adae peccatum intrasse mundum. Inde tamen non sequitur illud fuisse peccatorum omnium gravissimum.

Obicies 1. Ideo peccatum est grave, quia bonum adimit: ergo quod praestantius bonum adimit, gravius est: sed peccatum Adae maius bonum ademit quam ullum aliud; dum ademit iustitiam originalem a se, et posteris: ergo est maximum peccatum.

Distinguo primum consequens Doctor: quod magis adimit de bono ex natura sua intrinseca, concedit consequentiam: quod magis adimit de bono demeritorie, negat consequentiam: et similiter distinguit subsumptum: peccatum Adae ademit iustitiam originalem ex natura sua intrinseca, negat: demeritorie, concedit; et negat secundam consequentiam. Itaque gravitas peccati desumenda ex bono, quod per illud adimitur, non debet attendi quomodocumque, quia de facto omnia peccata mortalia auferunt gratiam habitualem, et ius ad beatitudinem; adeoque hac ratione peccata essent aequalia: sed considerari debent illa bona, quae per peccatum adimuntur secundum specialem incompatibilitatem, quam habent cum ipsis peccatis, v. g. quia odium Dei habet ex sua ratione particulari incompossibilitatem cum amore Dei; non vero cum amore creaturae, nec cum amore temperantiae, et quia intemperantia ex sua ratione particulari habet incompossibilitatem cum amore temperantiae: hinc gravitas odii, et intemperantiae desumi debet ex his bonis, quibus ex particulari sua ratione opponuntur: et hoc supposito, quandoquidem maius bonum sit amor Dei, quam amor temperantiae, propterea maioris gravitatis censeri debet odium Dei, quam intemperantia.

Obicies 2. Poena correspondet culpae: sed peccato Adae maxima poena fuit inflicta; nimirum mors sua, et posterorum: ergo erat maximum.

Distinguo maiorem idem Doctor: ita ut non infligatur poena maior, quam possit merito infligi pro culpa, concedit; ita non possit aliquando fieri, ut maior infligatur pro peccato non maiori, negat maiorem: et concessa minore, neganda est consequentia. Solum ergo potest colligi gravitas peccati ob gravitatem poenae, quando tanta poena infligitur ob unum peccatum, quanta non posset iuste infligi ob alterum peccatum: non fuit autem tanta poena inflicta ob peccatum Adae, quanta non posset infligi propter aliqua peccata, quae et ipsemet committere posset, et alii etiam homines. Seu, ut loquitur Doctor, peccatum illud est maius, cui debetur maior poena: dummodo illa poena sit formaliter punitio illius culpae: sic autem peccato Adae non debebatur maxima poena. Imo si ipse damnatus fuisset pro illo peccato, non fuisset ita graviter punitus pro isto peccato, sicut multi alii. Et cum dicas, quod mors infligebatur sibi pro illo pec-cato, qua est maxima poena; dico quod non dicebatur immortalis ante culpam per aliqua intrinseca, quae postea fuissent corrupta per peccatum: sed per gratuita sibi collata. Videmus autem aliquando, quod ex parva culpa subtrahuntur maxima beneficia, licet pro illa non infligatur maxima poena, imo modica.

Conclusio secunda. — Peccatum Evae secundum speciem intrinsecam gravius fuit peccato Adami: secundum autem quasdam circumstantias, gravius fuit peccatum Adami quam peccatum Evae.

Haec est communis quoad utramque partem contra Caietanum supra, et Bellarminum, lib. 3. De amissione gratiae. Primam partem sua sententia firmat S. Chrysostomus Epist. 3. ad Olympiadem, in qua ait: Et quidem usque adeo gravius est, scilicet Evae peccatum, ut collatum cum Adami peccato, ne peccatum quidem existimetur, quia vir non est seductus, sed mulier, quae in fraudem impulsa fuit, a Dei legem violavit(?), et sibi ac marito venenatum poculum temperavit.

Probat hanc veritatem Doctor Subtilis in 2. dist. 21. qu. 1. n. 1. quia Eva peccarit appetendo aequalitatem aliquam cum Deo in scientia boni et mali: sic autem non peccavit Adam: sed gravius erat peccatum tantae ambitionis, quam peccatum effectus inordinati, quo amavit Adam uxorem. Deinde Eva induxit virum ad peccandum, quod etiam certe gravissimum erat peccatum, quod non fuit commissum ab Adamo, nec aliquod aequivalens: ergo gravius peccavit Eva. Quod si etiam Adamus ambiret aequalitatem illam cum Deo, sicut Eva fecit, adhuc ratione scandali huius ab Eva commissi deberet dici simpliciter gravius peccasse, quam Adam. Nam, ut ait S. Ambrosius libro De Paradiso, c. 21. Mulieris, inquit, prior error initus est: vir enim mulieri, non mulieri vir auctor fuit erroris. Unde et Paulus ait: Adam non est deceptus, mulier autem decepta in praevaricatione fuit.

Qualiter vero Eva maritum suum convenerit, et ad esum fructus vetiti sollicitaverit, perbelle explicat Alcimus Avitus, Poemate 2.

Ignarus facti diversa parte revertens Adam, diffusi totus per gramina campi Coniugis amplexus atque oscula casta petebat. Occurrit mulier, cui tunc audacia primum Flabat femineos animosa in corda furores, Et sic orsa loqui, gemesum namque timebat Asservans misero pomum exitiale marito: Sume cibum dulcis vitali ex germine coniux, Quod similem Summo faciet te forte tonanti Numinibusque parem. Non hoc tibi esca donum Sed iam docta fero. Primus mea viscera gustus Attigit, audaci dissolvens pacta periclo. Crede libens, mentem scelus est dubitasse virilem. Quod mulier potui praecedere forte timebas? Saltem consequere, atque animos attolle iacentes. Lumina cur flectis? cur prospera vota moraris? Venturoque diu tempus furaris honori? Haec effata dabat victurae fercula mortis, Intereunte anima lethum dum crimina pascunt. Accipit infelix malesuadae verba susurri Inflexosque retro deiecit ad ultima sensus. Non illum trepidi concussit cura pavoris, Nec quantum gustu cunctata est femina primo, Sed sequitur velox, miseraeque ex coniugis ore Constanter rapit inconstans letale venenum.

Secundam partem probat Doctor ibidem, nempe quod peccatum Adami, secundum quasdam circumstantias, gravius fuit peccato Evae: peccatum enim, inquit, potest aggravari ex circumstantia accidentali, propter excellentiam personae, et dignitatem, quae ex hoc magis debet praecavere peccatum. Item propter fortitudinem, et possibilitatem resistendi. Ideo dicit Magister in littera, quod quia Adam exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat, quanto leviori impulsu erat prostratus. Tentatio enim carnis difficilius vincitur: quia de nostro contra nos roboratur: quia igitur Adam fuit circumspectior, et nobilior, et fortior ad resistendum, ideo per accidens suum peccatum fuit maius. Denique tradita fuit Adae iustitia originalis tamquam digniori, et circumspectiori, et fortiori, ita quod si eam perderet, pro se, et tota sua posteritate perderet. Non sic autem fuit tradita mulieri, ideo Adae peccatum accidentaliter fuit gravius peccato Evae: formaliter tamen per se modo, et praecise in se peccatum Evae fuit gravius.

Hoc ipsum probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. qu. 3.

Percatum, inquit, potest dici gravius altero tribus modis: videlicet ingratitudine, libidine, et consequenti corruptione. Si igitur loquamur de maiori gravitate quantum ad ingratitudinem, gravius peccavit vir, quam mulier: pro eo quod abundantiora dona suscepit; et idem cum beneficiorum oblitus, benefactorum suum contempsit, et offendit. magis ingratus fuit, et in sui ingratitudine maiori culpabilior extitit.

Si autem loquamur de maioritate quantum ad libidinem, sic amplius peccavit mulier quam vir; pro eo quod magis improba voluntate peccavit, dum concupivit Deo assimilari, et ardentius appetiit. dum credidit hoc se obtinere posse, quod diabolus ei suggessit; et idem propter voluntatem magis improbam mulier peccavit ex maiori libidine. et quantum ad hoc culpabilior viro fuit. — Si autem loquamur de maioritate culpae quantum ad corruptionem sequentem, distinguendum est; quia aliquid potest dici corrumpere dupliciter: aut per modum causae, aut per modum occasionis. Si per modum causae, quia peccatum viri fuit causa transsusionis peccati in posteros, et ita corrupit se, et alios, maior consecuta est ex peccato viri corruptio, et quantum ad hoc. culpa viri dicitur fuisse gravior: si vero per modum occasionis, quia peccatum mulieris fuit occasio peccati viri, et ita per consequens omnium aliorum, hoc modo mulier potest dici ceteros corrupisse, non solum posteros, sed etiam virum suum. Unde non solum peccavit in se, sed etiam in proximum; et quantum ad hoc dici potest in muliere gravius fuisse peccatum.

Per hanc distinctionem responderi potest ad rationes, quae ad utramque partem adducuntur, pro eo quod secundum diversa membra huius distinctionis procedunt. — Aliter posset dici, et quasi in idem cedit, quod peccatum potest dici gravius altero, aut pensatis conditionibus ex parte peccantis, aut ex parte peccati. Si pensemus gravitatem ex parte peccantis, gravius peccasse dicitur vir, quam mulier. tum propter donorum praecellentiam. tum propter status praesidentiam: quia mulieri quodammodo praelatus erat. Si autem pensentur conditiones ex parte peccati, gravius peccavit mulier, quam vir, tum propter impietatem in Deum; tum propter iniquitatem in proximum: Deum enim sua ambitione inhonoravit, et proximum suggestionis suae deiecit.

DE POENA PRIMIS PARENTIBUS OB EORUM PERDUELLIONEM IRROGATA.

Statu ac sibi praescriptam a Deo Legem violaverunt primi hominum Parentes, vindicatum est in noxios, et ultionum Dominus in perduelles animadvertit. Audiverunt enim illi. ut refert sacrosanctus Textus Genesis 3. vocem Domini Dei deambulantis in Paradiso ad auram post meridiem: ad cuius auditum cum tremuli sese abdidissent, et tandem evocati coram tremendo Iudice comparuissent; divinam interminationem senserunt, et in sui admissi criminis ultionem variis poenis. ac plagis fuerunt affecti. Quae ut innotescant evidentius. triplici ordine referenda sunt: quaedam enim specialiter soli Evae: quadam soli Adamo: aliae vero utrique fuerunt communiter irrogatae: quas in sequentibus Quaestionibus referemus, et expendemus.

Notandum 1. Quod etsi nulla hic de divina in serpentem Proto­parentum tentationem animadversione fiat mentio, revera tamen Deus in ipsum. priusquam in Adamum, et Evam, animadvertit his verbis Genesis capitis 3. versu 14. Quia fecisti hoc, maledictus es inter omnia animantia: super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Inimicitias ponam inter te, et mulierem, et semen tuum, et semen illius: Ipsa conteret caput tuum: et tu insidiaberis calcaneo eius. Quibus verbis quinque referuntur serpenti irrogatae in suae tentationis vindictam poenae: Prima quidem est divinae maledictionis in eum fulminatio: Quia, inquit S. Chrysostomus Hom. 17.. tali malitia ministrasti, ut impostura illa opere compleretur, malum consilium offerendo: propterea quia te in his ut instrumento es usus, perpetuam poenam impono, ut per ea quae tibi fiunt, futuri homines erudiantur, nunquam accedendum ad diaboli consilium, neque illius fraudes accipiendas, ut ne in easdem incidant poenas. Secunda est gressus super pectus: non quod revera ante tentationem serpens rectus incederet, ut quidam arbitrantur: sed quod ille gressus, qui prius erat naturalis. ipsi etiam iniunctus est in poenam: sicut mors, quae prius erat naturalis homini ante peccatum, homo enim naturaliter mortalis est. verum eximio et admirabili beneficio Deus in statu innocentiae mortem ab homine propulsabat et arcebat. ita ut si numquam homo peccasset, numquam mortuus fuisset: propter peccatum autem spoliatus homo iustitia originali. et illa singulari protectione Dei destitutus, suaque permissus naturae. in mortem incurrit: ita voluit Deus supplicium esse serpenti, quod prius erat naturae. Tertia est inimicitia inter ipsum. et mulierem. necnon et semen ipsius. idest. genus humanum, quibus serpentes timidi sunt. et aversandi, ita ut ad eorum conspectum post illam divinam interminationem, hominum quilibet contremiscat, et fugiat: quod utique annotat S. Damascenus, lib. 2. De Fide orthodoxa. c.10. Serpens. ait. plus ceteris animalibus familiaris erat homini, ad ipsam frequenter accedens, eique placidis motibus corporis blandiens: unde per ipsum princeps mali diabolus primis nostris Parentibus impietatis suae venenum instillarit. Sunt qui putant aspectum serpentis nonnisi post peccatum primi hominis et maledictionem istius serpentis, coepisse homini esse horrificum, ac terrificum, post illa scilicet Dei verba: Inimicitias pono inter te, etc. Quarta est ipsius serpentis a muliere contritio: experientia namque constat, inquit Rupertus, quod si mulier planta nuda dentem serpentis praevenerit, et caput eius presserit. statim cum capite totum corpus perire, quamvis, si eius caput gladio appetatur, vel malleo. difficile ita conteri possit, ut totum corpus enecetur. Fateor tamen his verbis praesignari Christi Domini, ac Beatae Virginis Conceptionem. qua daemonis caput conterendum. hoc est originale peccatum eliminandum et extirpandum erat.

Notandum 2. Varia fuisse SS. Patrum placita circa poenas illas serpenti irrogatas, num videlicet naturali an mystico serpenti, seu diabolo fuerint denuntiatae; plurimi namque cum S. Augustino libro De Genesi ad litteram, cap. 86. arbitrantur ea maledicta, quae Deus in serpentem dixit, non ad verum serpentem tentationis organum, sed ad diabolum illius artificem pertinere: ita quod praefata omnia verba metaphorice sint accipienda: daemon enim revera dicitur maledictus inter bestias terrae, quia damnatus est aeternis poenis; et quidquid in bestiis corporaliter cernitur obscenum, fraudulentum, aut truculentum, id multo magis in daemone spiritualiter reperitur. Super pectus, et ventrem graditur daemon, quia duabus viis adoritur seducere homines. per superbiam scilicet, qua figuratur pectore, et per libidinem, qua adumbratur ventre. Terram comedit omnibus diebus vitae suae: nam. inquit S. Gregorius lib. 10. Antiquus hostis terram comedit, quia peccatores quosque in ventrem suae malitiae abscondit, ipsius hominum perditionem desiderans, quodammodo reficitur, dum praesis corum operationibus delectatur: illud autem, cunctis diebus vitae tuae, designat omne tempus huius vitae usque ad consummationem saeculi, quo tempore permissum est daemoni homines tentare, decipere ac perdere; quod ille pro iure, et magna voluptate habet, quamobrem daemones rogabant Christum, ne mitteret eos in abyssum, et alii dicebant ei: Venisti huc ante tempus torquere nos. — Nihilominus verius dicendum arbitror, maledictionem illam, et poenam vere pertinuisse ad ipsum serpentem: licet ipse nullum patrasset scelus, sed eius flagitii auctor fuisset diabolus; nec serpens libero polleret arbitrio, quasi in potestate eius fuisset vel dare se, vel non dare diabolo ad scelus illud exequendum. Hinc qua prius erant naturalia serpenti, cesserunt in poenam : quibus etiam ipse daemon. qui serpente usus fuerat tamquam instrumento, ad ipsius serpentis poenam dolore quateretur: velut si quis musicum instrumentum infringat, quo afficiat dolore eum, qui illo ad canendum utebatur: aut equum abscissis pedibus prosternat, ut sessori noceat; vel navem subvertat. ut qui ea vehitur, naufragio pereat: ita Deus maledictis terruit serpentem, quo diabolum, qui per eum locutus fuerat. dolore angeret: quemadmodum etiam legionem daemonum afflixit. poreos perdendo.

Notandum 3. Quod etsi mors praecipua fuerit poena primis Parentibus, et eorum posteris ob ipsorum perduellionem, a Deo irrogata: nihilominus hic eius poenae nullam mentionem faciendam existimo: supra enim dictum est mortem ipsam fuisse homini naturalem, nec cessisse in hominis supplicium, nisi per substractionem iustitiae originalis; quo factum est. ut licet mors sit homini naturalis, tamen in eius peccati poenam et vindictam ipsi contigisse in sacris Litteris testatum reperiamus, quemadmodum arcus caelestis fuerat quidem ante diluvium, sitque naturaliter; Deus tamen eum numquam imposterum futuri diluvii signum esse voluit. Caetero ergo speciales Adamo, et Evae praescriptae poenae hic supersunt discutiendae.

Conclusio prima. — Triplex est poena primis Parentibus, eorumque posteris a Deo iniuncta, scilicet multitudo conceptuum, dolor in partu, et subiectio in potestate viri. Haec colligitur ex cap. 3. Genesis v. 16. ubi legimus: Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos: in dolore paries filios. et sub viri potestate eris. et ipse dominabitur tui.

Tres autem huius divinae sententiae in sexum femineum poenas sic expendit Rupertus lib. 3. De Trinitate.* cap. 22.

Triplici, autem poena punitur mulier, inquit. quia triplo maius fuit peccatum eius quam viri. Primo quia credendo serpenti plusquam Deo, seducta est. Deinde. quia ligni vetiti pulchritudinem et suavitatem delectabiliter concupivit: Tertio. quia non contenta transgressione propria. virum quoque ad transgressionem induxit: merito igitur triplici peccato triplex vindicta. praeter communem sibi cum viro mortem. reddita est. Nam quia serpenti credidit dicenti : Eritis sicut Dii: iuste ipsa contra hoc. quod Deus vivorum est, et non mortuorum. non vivorum sed mortuorum mater esse meruit. dicente Deo: Multiplicabo conceptus tuos. Omnes enim conceptus eius anima et corpore in peccato moriuntur. et nemo eorum vivit. nisi vivificetur per Christum. Item quia visa illius arboris pulchritudine intemperanter fructum eius expetivit. pro illo visus delectamento contrarius redditur uteri dolor. In dolore, inquit, paries, Tertio, quia virum importunitate muliebri ad comedendum illexit, ideoque suo viri potestate. inquit. eris. et ipse dominabitur tui. Ita pro seductione. conceptuum multiplicitas: pro gula oblectamento. uteri dolor: pro temerario imperio. et scandalo quod viro exhibuit. servitutis viri poena reddita est. Vel. ut inquit S. Chrysost. Homilia II. in Genesin.. quia abusa es honoris dignitate. subiicis te viro: quia relicto eo. cui dignitati par. et cuius natura particeps. et propter quem formata es, familiaritatem cum serpente mala illa bestia habere. et accipere consilium voluisti. propterea posthac illi te subiicis. et illum dominum tuum assero, ut illius scilicet dominium agnoscas.

Hoc ipsum luculenter expendit noster Alensis quaest. 105. art. 9. Puniuntur, inquit, tres poenae ex parte mulieris: 1. multiplicatio poenarum in multitudine conceptuum: 2. dolor in partu: 3. subiectio sub potestate viri. Est enim triplex vis animae, cogitativa, rationalis, et naturalis: quintum ad rationalem sumitur praes subiectionis: quintum ad sensibilem duplex poenae: una secundum multitudinem. cum dicit multiplicabo aerumnas: altera secundum asperitatem. cum dicit: in dolore paries. Vel aliter: Individuum ad unum tendit: ad conservationem sui secundum tempus determinationis: ad conservationem speciei simpliciter: Mulier vero dicitur sexus passivus, quia mutem utrumque contrahit ex peccato poenam: nam in actu utero generationis. qui est ad conservationem speciei. duplicem poenam trahit: in portando foetum. et parturiendo, quarum unum pertinet ad progressionem, alterum ad consummationem, in initio vero est electio, et ibi videtur esse sine poena: et fortasse hoc voluit designare sub nomine conceptus: vel hoc fuit propter delectationem. in qua non videtur esse poena. Ex parte vero viri, qui est ad conservationem individui. cum bonum sit libertas faciendi, quod sibi est expediens: malum per oppositum est servitus, subesse scilicet alterius dominationi necessario. haec est illa poena, quae designatur cum dicitur: sub potestate viri eris. — His adiicit Severianus Gabalorum episcopus: mulierem triplici poena mulctatam. primo quod non obstante molestia partus virum diligere cogatur. Secundo, quod ipsa potissimum filiorum procreationis et educationis anxietates sustineat: tristatur enim pariendo, animi anxia est educando : ubi puer grandis fit, anxia est ne demens et recors sit. Cum profectus fuerit, ne mori. ne agrotare, ne aerumna ac dolore versari contigerit. Hoc vir non habet. Quamvis enim etiam pater sollicitus sit, non sic tamen ut mater, sed ipse se consolatur, dicens, homo est. norit sibi quisque rebus praeesse, nec iusto anxius curis discruciatur. Quid ita? Quod non audierit: in tristitiis paries filios. Tertium denique divinae in mulierem animadversionis genus est quod ipsi amplius docere sit interdictum. Novum inquit Severianus vindictae genus: tristis experientia est. Cum dolores partus mulierem apprehenderint, ne in ipsis quidem laboribus virum respuit. Non dicit: utinam nee nuptiae essent! Utinam non esset liberorum procreatio! Non sinit Deus. ut etiam periculum fecit. odisse eam virum. Nee eam latet quid illi acciderit, ac quid sustinerit, et tamen virum diligit. Ideireo. in tristitiis paries filios, et ad virum tuum conversio, aut, et ipse dominabitur tui. Quia iam male illius dominata es, ac tuae voluntatis serva electa es, ordinem solvo: Ipse dominus sit qui non est seductus. Ideireo ait Paulus: Mulieri autem docere non permitto, neque dominari in virum. Male enim primum docuit in paradiso; neque dominari in virum, male enim dominata est. Hoc ergo sensu iubet Paulus mulierem non docere; ab ea scilicet qua in paradiso evenerunt, non nos cavillamur. Audi ipsum loquentem: Mulieri docere non permitto, neque dominari in virum. Et ut ostendat ista statuere primi reatus causa, subdit: Adam enim non est seductus: mulier vero seducta est in praevaricatione.

Obicies 1. Multiplicatio prolis magnum est bonum, magnumque parentum gaudium, futura etiam, si homo non peccasset in Paradiso. et in statu innocentiae: igitur ea mulieri pro scelere admisso tanquam ingens quoddam malum poenae loco non denunciatur. — Nego consequentium: multiplicatio enim conceptus, ut recte observat Pererius lib. 6. in Genesim, cap. 3., quatuor ob causas intelligitur post peccatum esse poena mulieris, et magnum quoddam malum. Primum, quoniam multi conceptus priusquam ad maturitatem. et perfectionem veniant. per abortum in utero matris intereunt. Deinde, quia multi procreantur partium corporis vel mole, vel numero, vel figura, vel situ. vel ex imbecillitate, et deformitate, vel sensuum vitio, vel animi, et rationis defectu depravati atque monstruosi: quod maximo dolori est parientibus. Praeterea eorum qui generantur. pauci sunt electi, et praedestinati, plerique vero propter eorum flagitia aeternis suppliciis destinati. His accedit, multitudinem prolis plerunque, vel ob Parentum paupertatem, cui educanda non sufficiunt, vel propter flagitiosam, et probrosam filiorum vitam, vel propter miserrimos casus, et exitus acerbissimum Parentibus tormentum, et infortunium esse solere. Unde Rupertus lib. 3. De Trinit., cap. 22. Non est, inquit, multiplicatio benedictionis, sed damnationis: non gratiae, sed irae: non clementiae. sed vindictae. Unde non dixit tantum, multiplicabo conceptus tuos, sed insuper addidit, et aerumnas tuas: mulier quippe quanto foecundior. tanto aerumnosior.

Obicies 2. Subiectio mulieris ad virum etiam stabat cum innocentia; mulier enim a viro suam ducens originem, ab eo necessario pendebat, ut a principio suae formationis: ergo haec subiectio non fuit ei in suae perduellionis poenam a Deo irrogata. — Distinguo antecedens: subiectio voluntaria, et iucunda, concedo; involuntaria, et onerosa, nego: fuisset quidem mulier in statu innocentiae sub viri potestate. verum non coacte, nec moleste, nullaque voluntatis repugnantia: cum enim mulier esset integro animo, rectaque mente, non nisi quod erat honestum, et rectum expendens, libens gaudensque sub imperio viri fuisset: quia id voluntati divinae, rationique consentaneum esse intelligebat: imperium quoque viri fuisset plenum aequitatis, atque charitatis, nec uxor habita esset ut serva, et ancilla, sed ut charissima vitae socia, et consiliorum atque officiorum mariti particeps, et ad generationem prolis atque educationem adiutrix. Post peccatum autem gravis poena est mulieri subesse viro: tum ob ingenii muliebris levitatem, atque vanitatem, animique superbiam iniquo animo maritum sibi praeesse ferentis: tum etiam quia plerumque viri uxores suas superbe. iracunde, et aspere tractantes, imperium eis suum onerosum, acerbum, et odiosum faciunt. Unde eleganter S. Ambrosius in Exhortatione ad virginitatem, affirmat mulieres nuptas pretio servitutem suam comparare: Quae nupserit, inquit, a servitute sua pecunia venditur: meliore conditione mancipia, quam coniugia comparantur : in illis meritum emitur servitutis: in istis pretium ad servitutem additur; nupta venalis auro gravatur, auro aestimatur.

Conclusio secunda. — Triplici ratione poena multitudinis fuit Adae ob suam praevaricationem; nempe maledictione terrae in ipsis laboribus, eisdem spinarum et tribulorum germinatione: et victus paropitate, et labore. Haec aperte constant ex 3. cap. Genesis, v. 17.18. et 19. ubi Deus Adamum sic alloquitur: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno, ex quo praecerperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo, in laboribus omnes comedes ea cunctis diebus vitae tuae, spinas, et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae. In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris in terram, de qua sumptus es, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.

Huius conclusionis veritatem. et praefatam Dei in Adamum animadversionem sic expendit Alensis noster supra laudatus: His, inquit, dicimae scripturae verbis, distinguuntur hominis poenae tum in vita, tum in morte. In vita quidem quantum ad initium, quantum ad progressionem, et quantum ad consummationem. Quantum ad initium. annotatur: Maledicta terra in opere tuo, etc. Quantum ad progressum. cum dicitur: Spinas, et tribulos germinabit tibi. Quantum ad consummationem, cum dicitur: comedes herbas terrae: et, In sudore vultus tui vesceris pane tuo. In primo apparet laborabilis difficultas in terrae cultura; in secundo eiusdem infructuositas cum dicitur: Spinas, et tribulos: in tertio victus parcitas. Poena vero, qua respicit mortem, duplex est pariter, nempe moriendi necessitas, et incineratio: primum designatur his verbis: Donec revertaris in terram, de qua sumptus es. Secundum vero denotatur sequentibus: Pulvis es, et in pulverem reverteris. — Considerandum autem Deum non maledixisse Adamo, sicut maledixerat serpenti; Tum quod prius ipsum sua benedictione veluti consecraverat: Tum quod per agendam poenitentiam gratiam sanctificantem erat Adamus iterum adepturus; Tum denique quod Christus Dominus naturam humanam aliquando erat assumpturus. Licet autem nihil terra peccaverit, ipsa tamen divina maledictione feritur, non quidem absolute et simpliciter, sed respective ad hominem; ideoque Adamo dicit Deus: Maledicta terra in opere tuo: hoc est, ut explicat Rupertus, Laboriosa sit tibi operanti, vel cultori. Quia, inquit Hugo Victorinus, non feret sponte per se fructum unde vivas; vel quando non respondet tibi aliquando secundum opus tuum: qui sensus verior apparet; sicut enim in sacris Litteris Dei benedictio significat copiam, et abundantiam bonorum; ita maledictio bonorum inopiam et sterilitatem, ac malorum et miseriarum redundantiam. — Homo itaque propter peccatum expertus est terram sibi maledictam, utpote qui ante suavi quodam exercitio, non autem laborioso studio et cultu feracem atque abundantem sibi reddere poterat tellurem, sentit eam anathemate percussam; hoc est, rerum utilium sterilem, noxiarum et inutilium foecundam, et quae ad victum necessaria sunt homini, non sine grandi labore multisque hominis sudoribus proferentem. — Maledicta autem fuit terra potius, quam aqua, aut aliud elementum : Vel quia, inquit Alensis, mediante fructu ex terra oriundo peccavit Adam: vel, ait Alcuinus, terra maledicitur, non aquis; quia homo de fructu terrae contra vetitum manducavit, non de aquis bibit: et quia in aquis erat peccatum abluendum de fructu terrae contractum, nimirum respectum habuit Dominus ad sacrum Baptisma, in quo delicta veteris Adami submersa funditus abluuntur.

Quaeres 1.: An per istam Dei maledictionem dempta fuerit, aut saltem diminuta telluris foecunditas, inductaque sterilitas. — Respondeo, probabilius videri eodem plane statu terram semper extitisse: ceterum homo perdurante innocentiae felicitate in Paradiso habitasset, cuius erat solum foecundissimum atque amaenissimum: insuper minor homini tunc foret indigentia, et consequenter minorem operam ruri colendo impendisset, caelestes influentiae opportunius, clementius, certiusque satae, cultaeque telluri adfuisset: at post peccatum eiectus homo est ex illo felicissimo Paradisi solo; deinde sparsi per orbem mortales in varias ac multo dissimiles terrarum portiones dilapsi, aliud marinum et ieiunum, aliud arenosum, aliud glabrum, aliud pestilens, aliud noxiis foecundum, infoecundum utilibus plantis invenerunt solum, coactique sunt immensis laboribus ac sudoribus alimenta sibi ex tellure comparare; maxime vero cum caelestes impressiones, uti nunc fit saepe numero, aut non opitulentur agricultoribus, aut culta ipsa prorsus evertant.

Quaeres 2: An revera spinae, et tribuli extiterint ante hominis peccatum. — Respondeo, plures e sacris Interpretibus, cum Rabbano, arbitrari ante peccatum, nec arbores infructiferas, nec herbas inutiles, ac noxias, nec spinas, tribulosque enascituros fuisse; sed in supplicium peccati, et in perpetuam admonitionem homini futuram, e terra prorupisse. Quapropter spina, ait, et tribuli monent hominem, ut arceantur a peccatis, quia venenatae ad poenam. et retributionem mortulorum creatae sunt. quia mortales propter peccatum facti sumus: per infructuosas arbores insultatur hominibus. ut intelligant quam sit erubescendum. sine fracta bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia: et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Sic ille. S. Basilius Homilia 5. in Hexaemeron, similiter philosophatur. Rosa. inquiens. tune spinis carebat. postea vero pulchritudini foris adiunctae sint spinae. ut nos captatis inde capiendo oblectamento propinquior. efficiamur dolore revocatione delicti: causa cuius effectus est. ut spinas. ut tribulus tellus maledicta anathemationi nobis proferret. Sic Basil. quem sequutus Procopius ita loquitur ad cap. 1. A primordio creationis rosa nullis spinis erat aspera. Postea demum eius pulchritudini accesserunt asperi illi aculei: ut dum eius sumi odore fruimur. et delectamur, oppositum quoque sentiamus tristitiam. recordantes peccati. a quo terra condemnatione prostrata est, ut nobis spinas. sentes. tribulosque pariat. — Verius tamen dicendum arbitror. terram revera spinas. et tribulos ante peccatum produxisse: tamen haec germinatio homini tune non fuisset poenalis, sed animalibus his utentibus utilis. et iucunda, vel ad terrae ornatum, vel ad elevandum hominem ad laudem Dei. multiplici creaturarum genere: nunc autem est poenalis.quia productionem seminum utilium impediunt. et eorum loco pluries enascuntur.

Hic praetereundum non est Indicorum, verius dicam impium Iudaeorum commentum. qui aiunt Adamum post admissum scelus. per centum et triginta annos ab Evam fuisse separatum. et excommunicatum. et illum cum demone feminea. nimirum. Lilit concubuisse: Evam vero cum daemonе mascelo, et ex illis Adamum et Evam liberos suscepisse. In Talmude haec occurrunt. referente Salom Iarchi: Dicebat Rabbi Hieremias filius Eleazari mensibus istis annis quibus fuit Adam in eodem excommunicationis statu genuit spiritus. et daemones. et spectra nocturna. sicut dicitur: et vivit Adam centum et triginta annos. et genuit filios in imagine et similitudine sua, quod docet quod in illo tempore non genuerit ad similitudinem suam. Sed alios liberos susceperat. daemones nimirum. et spectra nocturna. Hoc etiam patet ex Bereschit Rabba sectione 20. et 20.: Omnibus centum et triginta annis quibus fuit separata Eva ab Adamo. fuerunt spiritus masculini incestuosi ab ea, qui concubuerunt cum ea. ipsaque pariebat ab illis. Et spiritus foeminei incestue runt ab Adamo et pariebant ex illo. Illud est quod in Scriptura legitur: Cum perversione egerit. castigans eum virga hominum. et plagis filiorum hominum. Absurda sane et omnino impia sacrorum Psalmistae verborum expositio. Itaque cum Iudaei vanis semper ac fabulosis traditionibus occupati et inescati crederent daemones et generari posse et aliquos esse filios Lilit. hoc est noctis ac tenebrarum, mirum non est quod Apostoli filios Ecclesiae dixerint non esse filios tenebrarum. sed lucis: sic 1. Thess. V. 5.: Omnes enim vos filii lucis estis. et filii diei: non sumus noctis, neque tenebrarum. Qua etiam allusione Simon Magus dicitur primogenitus Satan apud Ignatium. Marcion primogenitus diaboli, apud Irenaeum et Eusebium, et is qui negat Christum in carne venisse a S. Polykarpo dicitur antichristus et primogenitus diaboli.