Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Causam exteriorem peccati distingui posse duplicem, directam videlicet, et indirectam. Directa est illa, qua ad peccatum una cum voluntate peccatoris immediate concurrit. Indirecta, quae tantum allicit, suadet, et instigat ad peccandum. Exteriores causae indirectae esse possunt extrinseca obiecta, quatenus ad peccandum alliciunt; diabolus, et homo, quatenus suadent et instigant ad peccandum, obiecta proponendo, rationibus suadendo, praecipiendo, comminando, interiorem phantasiam immutando. Causa vero exterior directa peccati nulla creata esse potest; quia nulla creatura immediate concurre potest cum ipsa voluntate peccatoris ad actum peccati, nisi solus Deus, et ideo de eo tantum movetur praesens Quaestio.

Notandum 2. Deum esse causam peccati, intelligi posse variis modis: vel quatenus nempe ipse est causa voluntatis peccantis; vel quatenus peccatum non impedit, cum tamen praepedire posset; vel quatenus ipse totalis esset causa productiva peccati; vel prout concurreret immediate suo concursu positivo ad entitatem, et formalitatem peccati; vel denique quatenus ipse voluntatem creatam ad peccandum impelleret, vel suo praeveniente et determinante decreto; vel concurrendo ad actum peccaminosum, eadem ratione, qua concurrit ad actus bonos et meritorios, ratione cuius concursus dicitur bonorum nostrorum operum artifex, et causa. — Certum est autem Deum esse causam et opificem creatae voluntatis peccantis, quam utique si non produceret non fieret peccatum: subindeque hac ratione censeri posset peccati artifex. Certum pariter, quod pro suo nutu, et imperio in creaturas praepedire posset omnia peccata, si ita statueret, et vellet: nempe vel paratam voluntatem ad peccandum annihilando, vel non concurrendo cum intellectu ad cognitionem, et propositionem obiecti ad peccandum allicientis: vel ipsum suum concursum voluntati denegando, ne in actum erumpat: vel denique ita abundantem ac efficacem largiendo gratiam, ut non solum ab actu peccaminoso voluntas revocetur, sed etiam in actum bonum oppositum propendat. Certum est etiam Deum a nullo unquam hominum dictum fuisse causam totalem peccati; alias creata voluntas nullius peccati foret rea; siquidem actus peccaminosus in Deum solum retundendus esset, ea nempe ratione, qua gratiae infusio, non ipsi creatae voluntati gratiam recipienti, sed soli Deo illius largitori tribuitur. Nemini pariter est dubium, quod Deus ad ipsam formalitatem actus peccaminosi non concurrat directe, et immediate: maxime vero in eorum sententia, qui nobiscum sentiunt, rationem formalem peccati in simplici, ac nuda privatione rectitudinis consistere: fatentur etiam omnes pene Theologi contra Durandum, Deum concurrence concursu positivo ad entitatem physicam actus peccaminosi: quam sententiam ita certam existimat Albertus Magnus in 2. dist. 35. art. 1. ut oppositam tamquam haereticam suo tempore proscriptam asserat; Hanc, inquit, opinio nempe qua negat actus malos, quatenus actus, et entia sunt, esse a Deo tamquam a causa prima movente, et concurrente, quae obtinuerat plures antiquorum, fere cessit ab aula, et a multis modernorum reputatur haeretica. — Hinc maxime praesens movetur difficultas, num Deus dici possit peccati auctor, quatenus speciali aliquo concursu, vel impulsu creatam voluntatem ad peccandum inducat.

Notandum 3. Varios haereticos, maxime vero Cerdonistas, Marcionistas, Priscillianistas, et Albigenses, in hanc blasphemam sententiam ivisse, ut ore sacrilego cum Manichaeis duo statuerint suprema rerum omnia Principia: unum quidem bonum, quod esset virtutum, ac bonorum operum artifex: malum alterum, a quo omnia mala tam culpae, quam poenae exundabant. Verum tanto his nequiores apparent nostri temporis haeretici, quanto maiori cum impietate, non in malum Deum, uti veteres illi Haeresiarchae, sed in bonum, verum, ac solum Deum omnium peccata referunt. Cuius quidem execrandae assertionis auctor fuit Florinus quidam, teste S. Irenaeo apud Bellarm. lib. 2. De statu peccati, c. 1. quam utique diabolicam doctrinam ab inferis pridem sepultam revocavit omnium haeresum recoctor Calvinus. Hic namque licet aperte non proferat Deum esse peccati auctorem, rem tamen expresse docet; asserit namque omnia hominum peccata fieri non solum Deo permittente, sed etiam volente, mandante, instigante, et ab aeterno praedeficiente. Hinc lib. 1. Institutionum, cap. 18. Theologorum communem distinctionem de agere, et permittere irridens, ait,

Absurdum videtur volente, ac iubente Deo excaecari hominem, qui mox recitatis suis poenas daturus est: Tergiversando itaque effugiunt Dei tantum permissu, non etiam voluntate hoc fieri.

Et num. 2. ait: Dei voluntatem ita rerum omnium esse causam, et providentiam eius moderatricem in cunctis hominum consiliis, et operibus, ut non tantum cum suis exerat in electis, sed etiam reprobos in obsequium cogat. Et lib. 2. cap. 1. num. 3. diste affirmat, Deum ad exequenda sua iudicia per ministrum irae suae Satanam, et consilia impiorum destinare, quo cisum est, et voluntatem excitare, et conatus firmare. Et lib. 3. cap. 23. num. 8. ait: Cadit igitur homo Dei providentia sic ordinante. Et num. 9. addit, Necessitatem peccandi ex Dei ordinatione iniici. Contra quam blasphemiam sit

Conclusio unica. — DEUS NULLATENUS DICENDUS EST AUCTOR, ET CAUSA PECCATI.

Haec Conclusio est de fide, eamque Catholici adversus Haereticos probant

Primo, variis Scripturae sacrae oraculis, in quibus aperte dicitur Deus non velle, sed odisse peccata, nec ea praecipere, sed prohibere, nec ad illa patranda homines impellere, sed repellere: sic Psalm. 5. Non Deus colens iniquitatem tu es. Ezechielis 18. Numquid voluntatis meae est mors impii? Habacuc 1. Mundi sunt oculi tui, ne videant malum, et respicere ad iniquitatem non poteris. At quomodo diceretur iniquitatem non velle, ad malum non aspicere, si ea vellet, definiret, praeciperet, executioni mandaret? Sapientiae 11. Nihil odisti eorum, quae fecisti. Et 11. Odio est Deo impius et impietas eius. At quo pacto odio esset impietas, si tantopere, ut ea executioni mandaretur, procuraret? Vel quo pacto non diceretur Deus odisse eos, eorumque mortem voluisse, quos ex se, independenter ab eorum voluntatibus, aeterno, praedestinativoque suo decreto ad peccata destinasset, ad quae varios preparasset modos, ac media, quibus homines impelleret? Insuper Eccli. 15. Nemini mandavit impie agere. Ieremiae 19. Aedificaverunt excelsa Baalim, quae non praecepi: nec locutus sum, nec ascenderunt in cor meum. Ubi ut ostendat Propheta quam alienum sit a voluntate Dei, ut velit peccata, non solum ait, ea Deum non praecipere, sed ne quidem cognoscere. Ignorare enim se dicit Deus, ait in hunc locum S. Hieronymus, quae magna reputat sua notitia, iuxta illud Lucae 12. Nescio vos, discedite a me operarii iniquitatis. Si autem Deus peccata indigna reputat sua notitia, qua ratione ea ex se velle poterit? Iacobi 1. Nemo cum tentatur dicat, quoniam a Deo tentatur; Deus enim intentator malorum est: ipse autem neminem tentat. Eccles. 15. Non dicas: ille me implicavit. At quae maior implicatio, quam homines ad peccata praedestinare, ad quae impellere ac necessitare? — Quod autem omnia prorsus peccata eveniant non impellente Deo, nec decernente, sed solum permittente, clarissime definitum est, primo quidem in Concilio Arausicano cap. 23. ubi Patres decernunt,

Aliquos esse praedestinatos ad malum divina voluntate non credimus, et si est, qui ita credit, in cum cum omni detestatione anathema dicimus.

Et clarissime in Concilio Trident. Sess. 6. Canon. 6. Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere, sed mala opera, ita ut bona, Deum operari; non permissive solum, sed etiam proprie, et per se, adeo ut sit proprium eius opus, non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli, anathema sit.

Ne autem nobis obtrudant haeretici hanc Concilii Trident. assertionem, recens esse Scholasticorum dogma, quo divina permissio a voluntate distinguitur, lubet hanc ipsam distinctionem SS. Patrum Oraculis firmare. Imprimis itaque Tertullianus adversus Hermogenem,

Iam ergo, inquit, malum ab ipso, qui est auctore mali, si non auctor, quia non effector, certe permissor, quia dominator.

Chrysost. Homil. 8. in Epist. secundam ad Timoth. in 2. parte Morali. Hoc, inquit, solum scito, quod Deus omnia providet, quod liberi arbitrii conditi sumus, quod alia quidem operatur, alia vero permittit, quod nihil mali vult fieri: quod non ex sola ipsius voluntate fiunt omnia, sed ex nostra quoque; mala omnia ex nostra tantummodo: bona omnia ex voluntate nostra, et ipsius adiutorio; August. lib. 13. De Trinitate, cap. 12. Modus autem iste, inquit, quo traditus est homo in diaboli potestatem, non ita debet intelligi, tamquam hoc Deus fecerit, aut fieri iusserit; sed tantum permiserit. Fulgentius lib. 8. ad Monimum, cap. 13. Posset, inquit, peccatum aliquod ex praedestinatione Dei esse, si posset aliquis hominum iuste peccare, nullus autem hominum iuste peccat, quamvis eum iuste Deus peccare permittat. Damasc. lib. 2. De Fide, cap. 29. Dicitur igitur prima praecedens voluntas, et acceptatio ex ipso existens: secunda vero voluntas sequens, et permissio ex nostra causa existens. Et paulo post: Mala, inquit, neque antecedenter vult, neque consequenter vult; sinit tamen arbitrium ad illa liberum.

Hanc veritatem plurimi pluribus rationibus solito probant Theologi, quarum varias ut invalidas, et insufficientes respuit, et impugnat Doctor in 1. dist. 37. qu. 1. et 2. additque hanc veritatem sufficienter probari sequenti ratione: Quotiescumque duae causae partiales concurrunt ad aliquem effectum deficientem, defectus ille potest esse ab una ex illis causis, absque eo quod proveniat ab altera. Sic v. g. quoniam, ut volunt plurimi, cognitio intellectus concurrit cum voluntate ad volitionem physice eliciendam, potest esse defectus in ipsa volitione ex parte voluntatis, absque eo quod tribuatur intellectui. Siquidem etiam recta suadente intellectu, voluntas pro suo arbitrio potest vel actus suspendere, vel praecipere intellectui ut ad oppositum obiectum sese convertat:

Ita igitur a pari, inquit Doctor qu. 2. num. 17, si ad velle volitionis creatae concurrunt duae voluntates, scilicet voluntas creata, et divina: potest esse defectus in ipso velle ex defectu alterius causae, et hoc, quia ista causa posset rectitudinem dare actui, quam tenetur dare, et tamen non dat: alia autem licet non tenetur eam dare, tamen quantum ex se est, daret, si voluntas creata cooperaretur. Universaliter enim quidquid Deus dat antecedenter, daret illud consequenter quantum ex se est, nisi esset impedimentum: dando autem voluntatem liberam, dedit antecedenter opera recta, quae sunt in potestate voluntatis, et ideo quantum est ex parte sui, dat rectitudinem omni actui voluntatis, et voluntati ex consequenti daret, si voluntas quemcumque actum elicitum recte ageret ex parte sui. Est igitur defectus in effectu duarum causarum, non propter defectum causae superioris, sed inferioris; non quia causa superior causet rectitudinem in effectu, et inferior obliquitatem: sed quia causa superior quantum est de se causaret, si causa inferior secundum suae causalitatem causaret, et ideo rectitudinem non causari est propter hoc, quia secunda, quantum ad se pertinet, non causat.

Quibus Doctor diserte explicat quod etsi Deus concurrat positive ad entitatem physicam actus peccaminosi, tamen defectus et carentia rectitudinis illius actus ipsi non debeat adscribi, sed voluntati creatae, eo quod ipse non concurat ad actum, ut causa particularis determinativa, sed nata per voluntatem creatam.

Confirmatur haec probatio, et simul praecedens ratio roboratur: Ut aliquis vere, ac proprie peccare censeatur, tria in eius opere desiderantur: Primum, ut eius actio repugnet legi, quia peccatum nihil aliud est, nisi praevaricatio legis, et extra controversiam est, actionem non esse malam, quae nulli legi repugnat: per legem autem non solum intelligimus scriptam, sed etiam naturaliter insitam, et aeternam. Secundum est, quod actio fiat a causa libera. Hac enim ratione animalia bruta, pueri, stulti, dormientes non peccant, quamvis ea faciant, quae videntur esse turpia, et cum regula rectae rationis pugnant, ut psittaci qui blasphemiam proferunt. Tertium, ut qui actionem turpem facit, non solum libere faciat, sed ut causa particularis; causa enim universalis, cum sit indifferens ad hanc actionem, et illam, non potest dici, quod actio sit specialiter ab illa; sed solum a particulari, a qua procedit, licet universalis concurrat. Cum igitur deformitas, quae cernitur in peccato, consequatur actionem particularem, non potest in causam universalem, sed proprie in particularem referri. Et certe cum oriuntur monstra, nemo dicit causam in Coelo, vel in solem referri debere; sed solum in causam propinquam: non enim magis causa universalis in hunc, quam in illum influit effectum; sed solum particularis. Sicut igitur peccatum naturae attribuitur causae proximae, per Coelum enim non stetit, quin perfectus produceretur homo, sed impedimentum in causa proxima extitit; sic quamvis Deus concurrat cum homine ad actionem quamlibet, ut causa universalis, eodem modo semper se habens tamquam immutabilis et invariabilis, facile potest intelligi, quomodo et actionis causa sit, et causa peccati non sit. Est enim vere causa actionis, quia vere concurrit ad illius entitatem; non tamen dicendus est causa peccati, quia tantum ad eam actionem concurrit concursu universali, qui creatam voluntatem ad illam actionem malam non determinat, imo potius ab ea determinatur.

Respondes. voluntatem creatam non posse censeri determinativam voluntatis divinae ad actum peccaminosum: vel enim illa determinaret per suam entitatem, vel per suam activitatem, suumque concursum: sed neutrum potest affirmari. Non quidem primum: si enim creata voluntas divinam voluntatem determinaret ad entitatem physicam, et materialem actus peccaminosi per suam entitatem, consequens esset, quod nusquam fieri posset actus bonus. Siquidem ipsa voluntatis entitas ex se ad actum peccaminosum propendens, ad eumdem semper concursum voluntatis divinae determinaret. Secundum etiam dici nequit; voluntas enim creata non potest censeri divinam determinare per suam activitatem, suumque concursum, nisi concursus illae creatae voluntatis censeatur esse prior concursu voluntatis divinae; hoc autem nullus Theologorum neque Philosophorum admittet: alioqui Deus non esset prima causa: proindeque voluntas creata nullatenus censetur esse divinae voluntatis determinativa ad actum peccaminosum, et subinde nulla apparet praecedens ratio Subtilis Doctoris. — Verum respondeo, nihil inde contra veritatem praefatae rationis inferri, nec eius vim infringi; catenus enim dicitur creata voluntas divinam voluntatem ad entitatem actus mali determinare, non quod revera ipsam, ut indifferentem ad illum actum determinet per exigentiam, et influxum procedentem a sua entitate, vel activitate, quo eam moveat: hoc enim implicat: sed ideo dicitur Deus per voluntatem creatam determinari ad concurrendum ad elicitionem entitatis actus mali, quia nempe in illis circumstantiis, in quibus actus malus elicitur, praevidet quod creata voluntas, si posset agere absque ullo divino concursu, essetque ex se causa totalis sui actus, eum actum peccaminosum eliceret. Unde cum ipse sit causa universalis, cui incumbit omnem subministrare concursum actualem causis ad agendum paratis, hinc fit quod illum concursum subministret creatae voluntati ad actum malum eliciendum, quoties videt eam ex se fore determinatam ad illum actum positis talibus circumstantiis; et consequenter illa determinatio potius in creatam, quam in divinam voluntatem est refundenda.

Probatur 2. Eatenus Deus dici posset causa peccati, quatenus vel necessitaret voluntatem physice aut moraliter ad actum peccaminosum eliciendum: vel illam ad ipsum laudibus et praeceptis induceret: vel denique quia ipsum actum consuleret: sed neutrum ex his potest affirmari. Non quidem primum; tum quia si sic necessitaret creatam voluntatem ad actum peccaminosum, iam actus ille non censeretur liber, adeoque nec moraliter malus; tum quia taliter non necessitat ad actum bonum: absurdum est autem quod Deus infinite bonus magis necessitaret ad malum quam ad bonum; tum denique, quia peccatum summe displicet Deo: ergo ad ipsum nec physice nec moraliter inducit; absurdum enim videtur ex terminis, quod summa bonitas determinet moraliter, aut physice ad id quod ipsi summe displicet, quodque ipsa prohibet fieri. Secundum, et tertium etiam dici nequit. Certum enim est ex Scriptura et SS. Patrum Oraculis supra laudatis, quod Deus prohibeat, et dissuadeat peccatum, etiam sub gravissimis poenis: ergo nec praecipit, nec consulit ipsum, alias praeciperet, et non praeciperet, suaderet, et non suaderet. Deinde, si Deus praeciperet, aut suaderet peccatum, esset bonum, et non esset peccatum; quod repugnat: quia sine dubio, qui facit quod praecipit, aut prohibet Deus, bene facit; nec ulla regula securior bene agendi, quam quod res agenda praecipiatur, aut consulatur a Deo: sicut nec mali agendi ulla melior regula ostendi potest, quam quod prohibeatur actio facienda, aut dissuadeatur a Deo. Tertio denique: si Deus hominem ad peccatum induceret, vel hoc faceret volens, vel nolens: non nolens, quia nihil invitus facit, sed operatur omnia secundum consilium voluntatis suae; nec etiam volens: Quia, inquit Regius Propheta, non Deus volens iniquitatem tu es: ergo nulla ratione hominem ad peccatum inducit. Confirmatur; si Deus esset auctor, vel causa peccati, sequeretur quod vellet hominem velle id quod non vellet eum velle. Vellet quidem, si eum peccare ordinaret, et ad peccatum induceret. Non vellet autem, quia peccatum fieri prohibet: ergo simul idem vellet, et non vellet; quod contradictionem implicat. Denique si Deus voluntatem creatam ad peccatum induceret, sequeretur eam esse simul iustam, et iniustam. Iustam quidem, quia, inquit S. Anselm. lib. De libero arbitrio, cap. 8. iusta est hominis voluntas qua vult id, quod Deus vult eam velle; iniusta vero e contrario, qua vult id quod Deus non vult eam velle: voluntatem autem esse simul iustam, et iniustam respectu eiusdem, implicat: ergo repugnat pariter Deum voluntatem creatam ad peccatum inducere.

Obiciunt 1. Haeretici varios Scripturae textus, quibus nonnulla peccata Deo ut causae tribuuntur, sicque argumentantur: ille revera censendus est peccati auctor et causa non solum physica sed et moralis, qui peccatum fieri decernit, praecipit, ordinat, et consulit: sed haec omnia Deus praestat: ergo revera censendus est peccati auctor. Haec maior constat ex dictis: minorem probant: primo quidem quod Deus peccatum decernat, apparet ex illo Gen. 15. ubi Ioseph fratribus suis a quibus proditorie venditus fuerat, ait: Non vestrum consilium, sed Dei voluntate huc missus sum. Et cap. 49. cosdem alloquens, ait: Vultis timere, num Dei possumus resistere voluntati? quibus verbis significat fratrum suorum scelus esse excusandum; quia illa venditio a Deo decreta fuerat, et ordinata. Idem confirmant ex illo Act. 2. ubi S. Petrus Iudaeos alloquens, qui Christum crucifixerant, ait ipsum definito consilio, et praescientia Dei traditum: et rursus cap. 4.¹ Convenerunt in civitate ista adversus sanctum puerum tuum Iesum, quem unxisti, Herodes, et Pontius Pilatus cum Gentilibus, et populis Israel, facere quae manus tua, et consilium tuum decreverunt fieri. Quod autem peccatum interdum Deus praecipiat, suadetur ex lib. 2. Regum, cap. 16. ubi David de Semei sibi maledicenti, ait: Dominus praeccepit ei ut malediceret David: sed illa maledictio, quam ibi pessimam appellat, haud dubie peccatum erat; subindeque Deus peccatum praecipit. Insuper 3. Regum cap. ultimo legimus quod cum Dominus inquireret: Quis decipiet Achab? Daemon sese ei obtulit, et ait: Ego decipiam… et ero spiritus mendax in ore omnium Prophetarum eius: cui Dominus ait, Decipies, et praevalebis, egredere, et fac ita. Denique quod Deus peccatum ordinet, et consulat, etiam ipsa S. Scriptura indicat, maxime ex illo Psalm. 104. Convertit cor eorum ut odirent populum eius. Et Psalm. 118. Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam. Insuper Deus dicitur homines excaecare, indurare, decipere, tradere in reprobum sensum. Sic Exodi 7. Induravit Dominus cor Pharaonis. Isaiae 63. Quare errare nos fecisti de viis tuis? Indurasti cor nostrum; ne timeremus te. Ioan. 12. Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias; Excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum: ergo revera Deus censendus est peccati artifex. — Nego minorem: et ad primam eius probationem dico, in his, et similibus Dei operibus duo maxime esse consideranda: nempe finem quem Deus intendit, et media quibus intentum finem executioni mandat. Sic in venditione Iosephi, et Christi morte, proximus finis fuit Iosephi exaltatio, et generis humani redemptio: media vero fuerunt ipsa Iosephi venditio, et Christi crucifixio. Primum Deus per se intendit, et suo aeterno decreto praedefinivit independenter ab hominum voluntate; quia nempe illud est per se bonum: secundum vero tantum permissum ex praescientia futuri peccati: praevisa namque prava voluntate futura, et fratrum Iosephi ipsum vendentium, et Iudaeorum Christum crucifigentium, decrevit Deus, et hanc et illam actionem peccaminosam permittere ad maiorem ipsius Christi, et Iosephi gloriam: quod utique egregie declarat S. Leo Serm. 16. De Passione Domini, ubi eum dixisset: Numquid iniquitas persequentium Christum ex Dei est orta consilio? Respondet:

non hoc plane de summa iustitia sentiendum est, quia multum diversum, multumque contrarium est, id quod in Iudaeorum malignitate praecognitum, et quod in Christi est passione dispositum. Non inde processit voluntas interficiendi, unde moriendi; nec de uno extitit spiritu atrocitas sceleris, et tolerantia Redemptoris: non enim impias furientium manus immisit in se Dominus, sed admisit: nec praesciendo > quod faciendum esset cogit ut fieret, cum tamen ad hoc carnem suscepisset ut fieret.

Ad secundum dico, morem Scripturae hunc esse, ut interdum significet Deum facere, et imperare id quod dumtaxat permittit, et sinit, ut patet ex lege repudii data Iudaeis Deuteronomii 24. illa namque lex, quam simplicem permissionem Christus appellat Matthaei 19. Quoniam Moyses, inquit, pro duritie cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras: eadem praeceptum nominat Marci 10. Christus enim Pharisaeos alloquens ait: Quid vobis praeccepit Moyses? Quibus dicentibus: Moyses permisit libellum repudii: respondens Christus ait: ad duritiem cordis vestri scripsit vobis praeceptum istud: quibus apparet, eandem uxoris dimissionem, permissionem et praeceptum appellari. Ideirco autem Deus eadem interdum praecipere dicitur, quia in permissione mali semper Deus bonum aliquod intendit: nam inquit August. in Enchiridio, cap. 100: non sineret bonus fieri mala, nisi omnipotens etiam de malo facere posset bene: bene utens et malis tamquam summe bonus ad eorum damnationem, quos iuste praedestinarit ad poenam: et eorum salutem, quos benigne praedestinarit ad gloriam. Hinc inquit S. Basilius Homilia qua ostendit Deum non esse auctorem peccatorum: Quemadmodum medicus utitur veneno ad occidendam bestiam, quod ipse non fecit, ita Deus utitur malitia hominis, cuius tamen ipse non est auctor. Unde S. August. in Psalm. 61. Ne putetis gratis malos esse in hoc mundo, et nihil boni agere de illis Deum: omnis enim malus aut ideo vivit ut corrigatur, aut ideo vivit ut per illum boni exerceantur. Ex his facile solvuntur illi omnes textus, quibus dicitur Deus peccatum ordinare: catenus enim ordinat, quatenus illa fieri permittit, et ex eis bonum aliquod deducit. Ad ultimum dico, Deum equidem interdum homines obdurare, non positive, quasi animum a bono avertat, et in malum per pravam aliquam qualitatem inditam inducat: sed tantum privative, substrahendo nempe congruum auxilium, quo sublato, mens divinitus non instruitur ad recte videndum, nec cor allicitur ad honeste vivendum. Quod utique aperte docet S. August. Epist. 105. ad Sixtum his verbis: Non obliquit Deus impertiendo malitiam: sed non largiendo misericordiam. Et tractatu 53. in Ioan. Sic, inquit, exercet Deus, sic obdurat deserendo, non adiurando quod occulto iudicio facere potest, immo non potest. Hoc etiam modo dicitur Deus decipere, et in reprobum sensum tradere: nempe iusta de causa hominem deserendo atque adiutorio gratiae uberioris, et specialis ipsum spoliando.

Obiciunt 2. S. Augustinum, qui variis in locis docere videtur Deum ad peccatum inducere. Sic lib. De correptione et gratia, cap. 14. ubi aperte testatur, Christum elegisse Iudam ad effundendum sanguinem suum. Cum, inquit, audimus: Nonne ego vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est? illos debemus intelligere electos per misericordiam, illum per iudicium. Illos ergo elegit ad obtinendum regnum suum, illum ad effundendum sanguinem suum. Et lib. De gratia, et libero arbitrio, cap. 20. docet hominum voluntates ita esse in Dei potestate, ut eas quo voluerit, quandocumque voluerit, faciat inclinari vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quasdam ingerendas: intelligit autem ibi poenas, peccata ipsa, sic enim subiungit: Non ignoramus aliqua peccata etiam poenas esse > in poenas peccatorum, sicut sunt rasa irae, quae perfecta dicit Apostolus in perditionem: sicut est induratio Pharaonis, cuius et cor dicitur obcaecatum in illo virtutem Dei. Et ibidem loquendo de Semei maledicente David ex mandato Dei: Eius, inquit, voluntatem proprio malum in hoc peccato, iudicio suo iusto et occulto inclinavit. Et cap. 21. sic tandem concludit: Satis, quantum existimo, manifestatur operari Deum in cordibus hominum ad inclinandas eorum voluntates quocumque voluerit, sive ad bona pro sua misericordia, sive ad mala pro meritis eorum.

Respondeo ad primum, mentem S. Augustini esse quod electus fuerit Iudas ad Christi sanguinem effundendum, non antecedenter, sed consequenter: quia nimirum praevisa ab aeterno ipsius perversa voluntate ad Christi traditionem determinata, Deus eam tamen voluit ad opus redemptionis perficiendum. Haec ordinatio malae voluntatis Iudae ad redemptionem consummandam appellatur ab August. electio; non quod sit ordinatio ipsius voluntatis ad peccatum, sed quod sit destinatio eiusdem voluntatis pravae iam peccaturae ad opus redemptionis consummandum. Quod utique significavit S. August. verbis immediate praecedentibus dicens:

Ab illo quippe electu est, qui novit bene uti etiam malis, ut et per eius opus damnabile, illud propter quod ipse venerat, opus venerabile compleretur.

Quibus verbis non dicit eum elegisse voluntatem Iudae ad opus redemptionis perficiendum, sed eam praevisam peccaturam usum fuisse ad opus redemptionis consummandum. Ceteras auctoritates dico, id solum velle S. Augustinum, non quod Deus hominum voluntates malas efficiat, easque ad peccatum inclinet, sed tantum quod illas vitio suo malas in bonum ordinet, ut ex eius verbis liquet.

Obiciunt 3. Deus est per se causa entitatis actus peccaminosi: ergo est etiam causa peccati. Probat antecedens Doctor in 2. d. 37. q. 1. n. 1. Tum quia, inquit, actus peccaminosus est aliquod ens, et non a se: ergo ab alio, et ita a Deo: Tum quia dare eleemosynam, praedicare Christum, facere miracula, generare filium, sunt opera eiusdem rationis in esse naturae, sive fiant bene moraliter sive male: ergo habent causam eiusdem rationis quantum ad esse naturae eorum: Deus autem est causa istorum actuum quando sunt boni moraliter: ergo et quando sunt mali moraliter. Patet etiam consequentia: catenus enim creata voluntas censeatur esse causa actus peccaminosi qua peccatum est, quia est causa omnis entitatis positivae illius peccaminosi actus: ergo cum Deus sit etiam causa illius entitatis, erit pariter causa formalitatis peccati. — Nego consequentiam; rationem autem disparitatis, cur Deus licet concurrat ad entitatem actus peccaminosi, sicut et creata voluntas, non tamen sicut ipsa censeatur esse causa peccati, varii variam proferunt, ut videre est apud Pontrium in Comment. ad praefatam Doctoris Subtilis quaestionem; Veraerium disp. 21. Sect. 2. Martinonium disp. 22. Sect. 8: sed omissis aliorum sententiis, respondens genuinam rationem huiusce diversitatis ex eo esse repetendam, quod Deus non concurrat ad ipsum actum peccaminosum materialiter, aut formaliter concursu physico determinante, et ut causa particularis, sed tantum concursu generali, quem praestare debet ut causa universalis determinata a voluntate creata ad ipsum actum peccaminosum eliciendum: et quia praeterea ad ipsum actum Deus non concurrit moraliter, ipsum nempe suadendo, et praecipiendo, sed potius ab illo deterret per prohibitionem, comminationem, illustrationes, et pias motiones ad oppositum. Neque etiam vult illum actum peccaminosum voluntate antecedenti, imo potius vult illum non esse; neque ad eum finem vires naturales indidit, et naturam rationis liberique arbitrii compotem fecit ut peccaret; sed ut iuxta praescriptum rectae rationis viveret. Unde cum suum concursum exhibet, intendit illius bonum usum: adeoque dum physice, et immediate ad actum malum concurrit, id praestat praeter primam intentionem, et ut libertati creaturae sese accommodet, permittatque illam iuxta naturae suae conditionem operari, et naturale dominium suorum actuum exercere, sine quo eius actus nec possunt esse boni, nec mali moraliter: quocirca quasi invitus illum concursum exhibet. Quapropter Isaia 43. peccanti, sic exprobrat: Verumtamen servire me fecisti in peccatis tuis, praebuisti mihi laborem in iniquitatibus tuis. Addit Doctor dist. 37. qu. 2. n. 20. quod non

propter hoc imputatur peccatum voluntati creatae, quia ipsa per agens causat defectum; sed quia ipsa tenetur agere recte, in quantum effectus est sub potestate sua, et non agit recte; non sic autem tenetur voluntas divina; et ex hoc ipsa in se peccare non potest; neque etiam ipsa potest non causando primo deficere respectu rectitudinis debitae in actu, ita quod tunc fiat debita, quando non est ex defectu voluntatis creatae.

Hoc est, ideo malitia peccati non Deo, sed creatae voluntati est adscribenda, quia voluntas creata cum subiiciatur legi, debeatque ipsi se conformare in actibus eliciendis, etiam tenetur actui suo tribuere rectitudinem seu conformitatem cum lege: Deus autem cum nulli legi subiiciatur, non debet actui, ad quem concurrit, illam rectitudinem tribuere; tribueret tamen si homo vellet, quia ex se omnia opera hominum recta vellet efficere, si hoc ipsum etiam homines vellent, nec ipsius divinae voluntati obsisterent.

Instabis: Deus tantum concurrit ut causa universalis ad actum bonum: nec minus censetur esse causa illius actus boni moraliter: ergo pari ratione, censebitur causa actionis mala moraliter; quippe cum ad eam concurrat concursu generali. — Nego paritatem, longe enim aliter censetur Deus concurrere ad actiones bonas moraliter quam ad actiones malas; nam actiones bonae, si sint supernaturales, fiunt a Deo per auxilium speciale, et habent ab ipso ut sint supernaturales. Si vero sint bona tantum moraliter, sic sunt quidem a Deo per auxilium generale; tribuuntur tamen ipsi duae ob causas: primo quidem quia ab ipso intenduntur; ad hoc nempe nos condidit, et libero donavit arbitrio ac auxilium generale subministrat, ut iis recte uteremur ad vitam iuxta dictamen rectae rationis traducendam; quamvis permittat ut secus, etiam si libuerit, faciamus: secundo quia Deus actiones bonas suadet, imperat, laudat, atque ad eas hortatur, et invitat: simili vero ratione non potest actio mala Deo tribui, quia neque eam intendit, neque imperat; imo potius improbat, vetat, atque ab ea deterret, et avertit.

Urgebis: Quod est causa causae, est etiam causa causati: sed Deus est causa entitatis actionis, a qua exsurgit peccati deformitas: igitur est etiam causa ipsius deformitatis. — Distinguo maiorem: quod est causa causae in genere physico, est etiam causa causati in eodem genere, concedo: quod est causa causae in genere physico, est etiam causa causati seu effectus, vel quasi effectus in genere morali, nego. Et sic distincta minore, neganda est consequentia: Deus enim concurrit tantum ad entitatem physicam actionis, non vero ad ipsius deformitatem quae est quid morale; non quidem positivum, sed privativum; neque est effectus, sed potius defectus: unde, ut supra monuimus, non habet causam efficientem, sed deficientem. Alias similes instantias iam solvimus, tum in Disputatione de divina providentia; tum pariter in tractatu de Causis, ut videre est in nostra Academica Philosophia.

Obiciunt 4. Saepe accidit ut unum peccatum sit poena alterius peccati, ut diserte probat S. August. lib. 5. contra Iulianum, cap. 3. et 4: sed Deus est auctor omnis poenae creaturis inflictae; igitur etiam censendus est auctor peccati, quod est alterius poena. — Respondeo primo, peccatum considerari posse dupliciter; nempe, vel quatenus procedit a voluntate, et est actio quaedam; vel quatenus in ipsa voluntate recipitur, et passio nominatur. Priori modo non est poena, sed culpa; poena enim non actionem, sed passionem significat. Posteriori vero dici potest poena, non quidem proprie: omnis namque poena proprie dicta simpliciter est involuntaria; peccatum autem voluntarium est; sed dicitur poena latiori modo, et improprie, quatenus nempe privat rectitudine debita, necnon et auxiliis, divinisque charismatibus a Deo concedendis animae, si illi peccatum non inesset. Respondet secundo Doctor d. 3. qu. 2. n. 25. distinguendo minorem: omnis poena positiva est a Deo effective, concedit: omnis poena privativa, negat: ab ea namque haec non procedit nisi permissive, et denegante auxilia abundantiora:

Poena namque, inquit Doctor, dicitur duobus modis: uno modo quatenus est carentia boni convenientis naturae intellectuali, sicut est carentia visionis, et fruitionis Dei: et haec est pura privatio. Alio modo potest dici poena aliquod positivum, et tamen disconveniens tali naturae: sicut calor excellens est aliquod positivum disconveniens carni. Omnes poenae secundo modo dictae possunt poni a Deo, quia sunt aliqua positiva, et de istis debet intelligi illud primi Retract. cap. 25. et 26. ait enim: In bonis operibus Dei bona opera sunt ista punitiva, licet sint mala istis punitis, quia disconveniunt eis. Sed poenae primo modo non sunt a Deo efficiente, quia non sunt effectibilia; nec deficiente primo, sed tantum propter demeritum voluntatis in actu peccati, non cogendo voluntati nunc ad illud bonum habendum, ad quod operatus fuisset, quantum est ex se. Talis ergo poena est a Deo non infligente, vel efficiente, nec deficiente primo, sed deserente, idest, naturam qua deficit relinquente in suo defectu, et in omnibus defectibus consequentibus ad illum defectum, ubi includuntur multae carentia perfectionum convenientium tali naturae: sic ergo poena, quae est peccatum, non est a Deo efficiente, vel deficiente primo; sed tantum est a Deo deserente voluntatem ratione primi demeriti, quae deserta a Deo cadit in secundum demeritum.