Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Operis alicuius dignitatem, et praestantiam ex triplici maxime capite esse repetendam: videlicet ex summa Artificis peritia; ex materie vel pretio, vel utilitate: denique ex figura, et forma exquisitissime elaborata. Artificis quidem peritia manifestius elucet interdum in minoris quam in grandioris operis contormatione. Peritior enim profecto fuit illius Artificis sagacitas, et industria, qui elegantes ea dexteritate currum equosque adaptaverat, ut ex illis alae unius muscae potuerint obtegi velamine, et volatu per aëra deportari, quam illius Opificis ars, et solertia, qui immensum fere Rhodi Colossum aere tuderat: inde pariter divinae Sapientiae summa, omnipotentiaeque virtus, et activitas in tenuis formicae productione magis commendatur, quam in ingentis elephantis fabrica constructione. Materiae pariter dignitas, non tam ex pretio, quam ex utilitate venit aestimanda; maxime eis in rebus, quae summa sunt utilitatis, et necessitatis, tum ad bonum publicum, vel particulare, tum ad finem aliquem praestantissimum comparandum: quo fit ut panis, et cetera edulia homini chariora, et preciosiora videantur, quam aurum, argentum, ceteraque pretio commendata, quoniam illa ad vitae conservationem, haec tantum ad voluptatem immediate deserviunt.

Notandum 2. Quod cum humanum corpus formatum fuerit ut animae rationali deserviret suis in operationibus eliciendis, maxime in scientia comparanda, oportebat tale fieri ut esset capax sensuum. Siquidem cum anima rationalis creanda esset nuda et expers omnis scientiae, camque deberet ipsa per sensus aucupari et acquirere, necesse fuit corpus hominis omnibus sensibus instructum, et ornatum esse. Omnium vero sensuum quasi fundamentum est tactus, qui in quadam mediocritate, et quasi temperatione primarum qualitatum constituitur; quippe praeter ceteros ad scientiam experientia comparandam efficaciter inservit. Alii namque sensus, suis in percipiendis obiectis falluntur saepius, vel propter vitiatum organum, vel propter nimiam obiecti percipiendi distantiam, vel propter medium indebite dispositum: eorum vero error per tactum emendatur, qui his deceptionibus non subiacet, ut in prima Quaestione nostrae Philosophiae demonstravimus. Unde fit ut ex ea materia fabricari debuit humanum corpus, quae tactui maxime erat idonea.

Notandum 3. Ex nostro Alensi pur. 2. p. 8. lib. membro 2. ad primum, animam rationalem sicut et humanum corpus, triplici in statu considerari posse: scilicet innocentiae, lapsus, et gloriae; in quibus, inquit, corpus et anima primi hominis quamdam paritatem in nobilitate, et ignobilitate communicabant: Primo enim sicut anima in primo statu, scilicet ante lapsum, sortita fuit esse nobile, in quo vivebat vita naturae integre, roborata et sustentata vita gratiae, quae erat in potentia, et habilitate ad esse eius finale, et ultimatum nobilitare: similiter corpus in illo statu erat in integritate naturae optime in genere suo, et mediantibus fructibus sibi datis ad sustentamento, poterat perpetuari in esse illo donec assequeretur suum esse nobilissimum.... Unde sicut anima in vita naturae alebatur, et sustentabatur gratia, quasi alimento spirituali, in progressu ad suum esse optimum: sic corpus alimento corporali fructibus paradisi promovebatur ad esse corporis nobilissimum. Secundo, sicut in statu culpae anima sortita est esse ignobile, per lapsum in culpam duplex malum incurrens, scilicet corruptionis, et mortis spiritualis, unde indignum efficiebatur bono ad quod condita erat: similiter corpus sortitum est esse ignobile, duplex malum incurrens, scilicet corruptionis, et necessitatis moriendi; et indignum efficiebatur bono ad quod conditum erat. Tertio, sicut anima promovendo recuperavit aptitudinem, et dignitatem ad obtinendum suum optimum, quod amiserat per culpam, quo habito, sortitur esse nobilissimum: similiter et corpus per virtutum corporearum exercitationes ac Evangelica mortificationis cruciamenta, promovetur ad statum beatificum in quo nobilissimum suum esse obtinebit ».

His ita praenotatis, iamiam humani corporis dignitas, et praestantia demonstranda est: Tum ex divino illius Artifice; Tum ex ipsius erga animam rationalem ministeriis et officiis: Tum denique ex illius praestantissima configuratione et forma.

Conclusio prima. — SENSUM HUMANI CORPORIS PRAEROGATIVA EST, QUOD PRAETER ALIA REBUS CORPOREIS, SPECIALI DEI OPIFICIO, VELUTI PROPRIIS AC DIVINIS EIUS MANIBUS FIGURATUM FUERIT; NECNON EX VARIIS IPSIUS ERGA RATIONALEM ANIMAM MINISTERIIS ET OFFICIIS.

Hanc Conclusionem duabus partibus constat, quarum prima communis est apud sanctos Patres, qui hanc veritatem multis commendat, et illustrat Scripturae sacrae textibus. Imprimis vero S. Ambrosius in Psalmum 118. octonario 10. explanans illa verba, Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me, ea sic expendit: Bestiae non fecerunt manus tuae, sed dicisti: producant aquae reptilia animarum viventium, et produxit terra secundum genus quadrupedia, et reptilia, et bestias terrae. Me autem, inquit, fecisti, me tuis manibus figurasti: hoc est non figurasti bestias manibus tuis, non reptilia, non volatilia. Et infra advertit quod non solum manu Deus humanum corpus effinxerit: sed quod duplicem manum huic operi admoverit. Manus, inquit, plasmaverunt me: Manus, dicit pluraliter, non manu: ut vero ubique sit: ego manu mea solidavi caelum, et manus mea fecit haec: in hominis constitutione videtur non abundare, quod toti mundo ut fieret abundarit. Caelum una formarit manus, ut scriptum est, et utraque Dei manus hominem figurarit, ut legimus. Quibus constat quanta sit humani corporis praecaelesti dignitas, cum ad caeleste corpus efformandum Deus manum unicam admoverit; ad effingiandum humanum corpus manu duplici adlaboraverit. — Hanc praeter ceteris veritatem commendavit Tertullianus lib. De resurrectione carnis, c. 6. ubi humanam carnem ita praedicat: Quantum contulit ille, qui eum fecit, iam tunc gloriantem quod illa pusillitas, limus, in manus Dei quaecumque sunt pervenit: satis beatus etsi solummodo contactus. Quid enim si nullo amplius opere, statim figmentum de contactu Dei constisset? Adeo magna res agebatur, quum ista materia extruebatur. Itaque toties honoratur quoties munus Dei patitur, dum tangitur, dum decernitur, dum deducitur, dum refingitur. Recogita totum illi Deum occupatum, re deditum, non sensu, opere, consilio, sapientia, et ipsa imprimis affectione, quae instrumenta ductabat. Paucis interpositis obiurgans Marcionem, quod humanum corpus vili faceret, quia e terra deductum, et figuratum fuerat, ait: Quo munere facit ad infirmandam originem hominis, nomen terrae redintegrare, ut sordidatis, ut iacentis elementi? Cum etsi alia materia excudendo homini competisset, Artificis fastigium recogitari oportueret, qui illam, et eligendo dignam iudicasset, et tractando fecisset. Phidias manus Iovem Olympium ex ebore molitur, et adamat: de iam bestiae, et quidem insignissimae dens est, sed summum saeculi lumen: non quia Elephantus, sed quia Phidias tantus. hoc est, commendatur opus, non pretio materiae, sed peritia Artificis. Quomodo ergo, Deus verus, et Deus verus, quamcumque materiae dignitatem, non de sua operatione purgasset, et ab omni infirmitate purgasset? hoc supererit, ut honestius homo Deum quam hominem Deus finxerit? haec omnia elegantissimis versibus Prudentius descripsit in Apotheosi:

Tantus amor terrae, tanta est dilectio nostri. Dignatur praepingui humi comprendere mollem Divinis glebam digitis: nec sordida censet Haerentis massae contagia. Iusserat ut lux Conficeret: facta est ut iusserat: omnia iussu Imperitante, novas traxerunt edita formas. Solus homo emeruit Domini formabile dextra Os capere, et flabro Deitatis flumine nasci.

His itaque constat, quanta sit humani corporis dignitas, cum Deum praepotentem peculiari sapientia Opificem habuerit, cetera namque corpora, imo et spirituales intelligentiae, solo Dei iussu, ne mandato constiterunt; humanum vero corpus Dei manibus elaboratum est. Non quidem manibus veris et corporeis (quidquid cogitaverit Tertullianus, putans Deum induisse corporis effigiem ut humanum corpus effingeret), sed manibus mysticis, hoc est, speciali divinae sapientiae, ac omnipotentiae explicatione: his namque duabus praecellentiis, sapientia nimirum, et potentia, Deus cuncta sua opera veluti manibus molitur, et elaborat.

Conclusio secunda. — HOMINIS CORPUS CONTINENTIES FORMATUM FUIT EX MATERIA ELEMENTARI, QUAM EX CELESTI.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 17. art. 2. qu. 1. quadruplici ratione petenda ex totidem ordinibus, quos habet homo sive ad Deum, sive ad Angelos, sive ad creaturas corporales, sive ad seipsum. Primo namque, ordo ipsius hominis in seipso hoc requirebat; quia, inquit, homo idcirc conditus fuit, et natus ut multa cognosceret, non solum cognitione intellectiva, sed etiam sensitiva: ideo habere debuit corpus multiforme, et diversis constans organis: ut diversi sensus ad varia obiecta cognoscenda deservirent. Insuper quia conditus fuit cum summa arbitrii libertate, qua pro libito vivere poterat, servata originali iustitia: aut fieri morti obnoxius, deperdita originalis iustitia detibus per propriam culpam, et admissum voluntarie peccatum: etiam habere debuit corpus, quod nedum vitae, sed etiam morti foret deditum: ordo itaque hominis erga seipsum requirebat, ut ipsius corpus esset multiforme, et corruptibile, ideoque non caeleste, sed elementare esse debuit.

Secundo. Ordo ipsius hominis ad creaturam inferiorem idipsum exigebat; cum enim corporeae creaturae homini inferiores factae sint, ut ipsi deservirent ad finem suum assequendum; etiam ille formari debuit ex materia composita, nimirum ut admittere posset obsequium interiorum creaturarum, ita quod ipso mediante illa creatura interiores quodammodo possent ad beatitudinem promoveri, et cum homine glorificari. Id autem fieri non potuisset, si homo ex materia caelesti fuisset formatus; hoc enim in statu nullatens opus habuisset obsequio creaturarum inferiorum ad sui ultimi finis consecutionem: ergo hac ratione conveniens fuit ipsius corpus ex materia elementari constitui.

Tertio. Hoc ipsum requirebat ordo quem habet ad creaturam parem, nempe Angelum; sicut enim facta est una rationalis creatura prope Deum, et in loco supremo, ut in Empyreum: sic debet fieri alia rationalis creatura in loco infimo, scilicet terra: et ideo corpus eius constituere debuit ex natura tali habitationi convenienti: adeoque convenientius fuit ipsum formari ex natura elementari, quam caelesti.

Quarto denique. Hoc etiam conveniebat ordini quem homo ad Deum tamquam ad finem ultimum habebat; conveniens enim erat, ut homo subiiceretur Deo, quatenus per humilitatem subiectionis ascenderet unde Angelus per sublimitatem elationis ceciderat: et ideo debuit habere corpus constitutum ex natura terrea, et inferiori, ut nempe seipsum terram, et pulverem reputans, Deo per omnia subiaceret.

Dices 1. Nobilissima formae dari debuit nobilissima materia; siquidem materia debet esse formae proportionata: sed anima rationalis est forma nobilissima: ergo debuit habere nobilissimam materiam. At nobilissima inter naturas corporales est natura caelestis: ergo ex ipsa formari debuit humanum corpus.

Respondet Seraphicus Doctor, quod nobilitas materiae non sit spectanda ex natura ipsius materiae, sed ex ordine quem habet ad formam. Quoniam igitur corpus humanum formatum fuit non solum ut ab anima rationali vivificaretur: sed etiam ut ipsi inserviret ad promerendam aeternam beatitudinem, per illas videlicet virtutes quae nonnisi corporis beneficio possunt exerceri, ideo congrue formatum fuit illud corpus, non ex materia incorruptibili, sed quae corruptioni foret obnoxia, necnon et apta multiplicit sensuum operationi, qualis est natura elementaris, non vero caelestis.

Dices 2. Decens erat ut tale corpus formaretur homini, ex qua integra eius natura constaret: sed talis non extitit cum corpore corruptibili, et anima incorruptibili; siquidem anima propter suam incorruptibilitatem est perpetuo vivificativa corporis; corpus autem corruptibile non est perpetuo vivificabile: ergo non aptum ut anima uniatur. Nam secundum Aristotelem, quod est possibile ex parte formae, etiam possibile debet esse ex parte materia: sicut a simili, quod est possibile ex parte potentiae active, est etiam possibile ex parte potentiae passivae, alioquin potentia illa esset frustranea; Deus autem, et natura nihil frustra in rebus moliuntur, aut esse sinunt: ergo convenientius erat ut immortalis anima incorruptibile corpus haberet, adeoque formatum ex materia incorruptibili, nempe caelesti.

Respondet Angelicus Doctor 1. part. q. 76. art. 5. quod in materia, qua alicuius forma causa eligitur, duplex invenitur conditio: altera quae per se eligitur, ut per eam materia sit conveniens ad recipiendam formam, et idonea ut forma proprias actiones obeundas queat: altera vero, quae per se non eligitur, sed quod eam priorem conditionem ex necessitate materiae naturaliter consequitur, non potest abiici, et removeri a materia. Exempli causa, Artifex ad fabricandam serram eligit ferrum, quasi idoneam ad id materiam, quae scilicet duritie sua apta est ad secandum; quod autem dentes serrae ferreae possint hebetari, et rubigine affici, id sequitur ex necessitate materiae. Sic animae intellectivae per se debetur corpus aequalis complexionis, et animae vegetativae, ac sensitivae capax; tale autem corpus ex necessitate materiae consequitur corruptibilitas. Haec ille. Quasi diceret, Deum equidem aptasse corpus humanum animae rationali, non quatenus erat corruptibile, sed quatenus poterat ipsi inservire ad suas operationes obeundas; ita quod corruptibilitas se habeat per accidens ad ipsam animam cui corpus aptatur, quia, nimirum, illa corruptibilitas sequitur ex conditione materiae, non vero ex intentione agentis materiam assumentis, ad eam cum tali forma uniendam. Adde quod Deus etiam corporis immortalitatem in ipsius animae arbitrio, et potestate ab initio constituerit, conferens ipsi dotes innocentiae, quas utique si servasset, ipsius corpus corruptioni, et morti non fuisset subditum.

Conclusio tertia. — HUMANUM CORPUS SUA FIGURATIONE, ET FABRICA CETERIS REBUS CORPOREIS PRAECELLIT.

Haec est communis apud sanctos Patres; quam ita praedicat S. Ambrosius in Psalm. 118. Octonario 10. Fabricam ipsam humani corporis si quis considerare voluerit, inquit, nihil poterit in terra praetiosius iudicare: est enim homo statu celsus, cultu decorus, caesarie gratus, non in aliquem ceterorum more curvatus animalium; sed ipsa naturae iure sublimis, qui in coelum libero spectat obtutu, nulla cupidine servitute cervicis depressus in terram: sed tamquam propriae conscius libertatis, et locuplex sui testis auctoritatis. Quod autem generatim hic commendat, sigillatim exprimit lib. 9. Hexaemeron. c. 9. ubi corporis humani praestantiam, decorem, et gratiam ex miranda ipsius membrorum constitutione, elegantier sic delineat: Fieri, inquit, una atque eadem omnium terrenorum corporum videatur esse substantia, statura, et proceritas quibusdam maior in bestiis: forma tamen humani corporis est venustior, status erectus, et celsus, ut neque enormis proceritas sit, neque vilis, et abiecta pusillanimitas: tum ipsa habitudo corporis suavis, et grata, ut neque helluina vastitas horrori sit, nec gracilitas tenuis infirmitati. At primum omnium cognoscamus humani corporis fabricam instar esse mundi. Siquidem ut caelum eminet aeri, terris, mari, que velut quaedam membra sunt mundi; ita etiam Caput supra reliquos artus nostri corporis cernimus eminere, praestantissimumque esse omnium, tamquam inter elementa caelum; tamquam arcem inter reliqua urbis moenia. In arce autem haec regalem quamdam habitare sapientiam, secundum Propheticaeum dictum: quia oculi sapientis in capite eius: hanc esse ceteris tutiorem, et ex illa omnibus membris vigorem providentiamque deferri. Quid enim robur, et validitas lacertorum proficiat, quid velocitas pedum, nisi capitis velut principis sui imperialis quaedam adminiculetur potestas? Ex hoc enim aut destituuntur universa, aut omnia fulciuntur. Quid agat fortitudo, nisi oculo duce utatur in praelio? Quid fuga, si desit obtutus? Caecus est totum corpus, tenebroso inhorrens situ, nisi oculorum illuminetur aspectu. Quod ergo Sol et Luna in caelo, hoc sunt oculi in homine. Sol et Luna duo mundi lumina: oculi autem quaedam in carne sidera fulgent desuper, et inferiora claro illustrant lumine, nec patiuntur noctis quibusdam nos tenebris implicari. Speculatores quidem nostri die ac nocte excubant: nam ex sopore membris ceteris citius excitantur, et vigilantes circumspectant omnia; viciniores enim sunt cerebro, unde manat omnis usus videndi. Caput itaque oculis explorat omnia, auribus occulta rimatur, cognoscit abscondita, audit quid aliis agatur in terris. Ipse autem vertex capitis, quam suavis, et gratus! quam speciosa caesaries! quam reverenda in senibus! quam veneranda in sacerdotibus! quam terribilis in bellatoribus! quam decora in adolescentibus! quam compta in mulieribus! quam dulcis in pueris. Ex arboribus licet, quam humani sit gratia capitis, estimare. In capite arboris omnis est tractus, ibi omnis est pulchritudo, illius coma nos aut a pluviis tegit, aut defendit a Sole. Tolle arbori comam, tota arbor ingrata est. Quanto igitur maior humani capitis ornatus est qui cerebrum nostrum, hoc est, sedem originemque nostrorum sensuum capillis capitis munit, et vestit, ne aut frigore vexetur, aut aestu? Hic enim totus universorum est: et ideo ubi iniuria nocet, ibi gratia praeminet. Quid sine capite est homo, cum totus in capite sit? Cum caput videris, hominem agnoscis. Si caput desit, nulla agnitio esse potest: iacet truncus ignobilis, sine honore, sine nomine. Sola aere fusa Principum capita, et ducti vultus de aere, vel de marmore ab hominibus adorantur. Non immerito igitur huic quasi consultori suo cetera membra famulantur, et circumsternunt illud servili gestamine sicut numen, atque in sublime locatum venerantur. Unde dominica potestate quo vult dirigit quorumdam obsequia servulorum, et praecpta singulis obeunda decernit. Videas imperatori suo singula gratuito stipendio militare. Alia portant, alia pascunt, alia defendunt, et ministerium suum exhibent: parent ut principi, ancillantur ut domino: inde velut quaedam procedit tessera, qua n debeant pedes obire regionem, qua militia munia manus consummandis operibus exequantur: quam venter abstinendi, vel edendi formam impositae teneat disciplinae. Huic frons libera nudis aperta temporibus, qua mentis habitum specie sui prodat: nunc laeta, nunc tristior: nunc directa ad severitatem, nunc ad lenitatem remissior, quae signis taciturnis internam exprimat voluntatem: imago quaedam animi. Loquitur in vultu fidei basis, in qua quotidie Domini nomen inscribitur, et tenetur. Eam gemina sepes superciliorum sequuntur, quae oculis munimenta praetendunt, praetexunt gratiam: ut et venustas decoris arrideat, et diligentia protectionis assistat: si quid enim de capite sordidum decidat, aut arenae pulvis, aut ros nebula, aut humescentis verticis sudor, excipitur supercilio, ne teneras offensa acies visiones mollium perturbet oculorum: adhaerent velut quibusdam montium superciliis oculi, ut protegente montis cacumine tutiores sint, et tamquam in summo locati, de quadam scena superiore universa prospectent. Praestantissimum quoque audiendi munus est, et visui superba gratia. Ideo aurea extentiores, ut et ornatus decorem praeférant, et excipiant omne illud quidquid de vertice sordium humorisve defluxerit; simul ut in earum finibus vox repulsa sine offensione interiores ingrediatur anfractus: nam nisi ita esset, quis non ad omnem fortioris sonum vocis attonitus redderetur, cum inter ipsa subsidia frequenter improvisu ictus clamore nos obsurdescere sentiamus? Tum velut quaedam propugnacula videas praetendere adversus frigoris asperitatem, calorisque flagrantiam, ut neque frigus penetret ductus patentes, neque nimius adurat aestus. Sinuatio autem interiori aurium modulandi quemdam numerum praestat, et disciplinam: siquidem per anfractus aurium quidam rythmus efficitur. Tenaces praeterea sermonis accepti ipsos esse anfractus aurium, usus ipse nos docet: siquidem velut in concavis montium, vel in recessu rupium, vel in anfractu fluminum vox auditur dulcior, et responsa suavia referens echo resultat. Ipsae quoque sordes aurium non inutiles, quae ligant vocem ut tenacior eius in nobis et memoria sit, et gratia. De naribus autem quid loquar, quae curvo, et procero foramine antrum quoddam recipiendis odoribus praestant, ut non pertunctorie odor transeat, sed diutius inhareat naribus, et earum ductu cerebrum, sensusque depascat? Ideo diutius odor flagrat, acceptus, quam sermo resonat, aut visus apparet. Plerumque quod momento brevi fueris odoratus, toto die tibi spirat in naribus. Per eas quoque purgamenta capitis defluunt, et sine fraude, atque offensione aliqua corporis derivantur. Est etiam non mediocris sensus in tactu, atque in eo voluptas gratissima, sincerumque iudicium: plerumque enim tacto probamus, quae oculis probare non possumus. Postremum quoque officium est Oris, aut linguae, quod tamen omnibus vires ministrat: nam neque oculi vigorem videndi haberent, nisi virtutem substantia corporalis acciperent, qua cibo defertur, et potu: neque aures audiendi, aut nares odorandi, aut manus tangendi, nisi corpus omne reficeretur alimentis. Deficimus enim viribus, nisi eas cibi competentis assiduitate reparamus. Denique confortatae nullis oblectantur sensuum voluptatibus, sed quasi exortes eorum deliniamenta non sentiunt. Quid ego describam Dentium vallum, quo cibus conficitur, et plenae fit vocis expressio? Quis sine dentibus alimonia delectaret? Denique aeri maturos, plerumque cernimus hoc ipso citius senescere, quod amissis dentibus nullam possint cibi virtutem validioris assumere. Ideo muta infantia, quia non habet adhuc organum vocis. Linguae quoque non solum in loquendo, sed etiam in edendo munus pretiosissimum est; ea enim velut plectrum loquentis, et quaedam edentis est manus, qua defluentem cibum dentibus suggerit, et ministrat. Quid autem loquar de osculo oris, quod pietatis, et charitatis est pignus? Osluntur ovis, et columba: sed quid ad humani osculi venustatem, quo amicitiae insigne, humanitatisque praefulget, in quo plena charitatis fides exprimitur affectu? Unde et Dominus velut prodigii genus in proditore condemnans ait: Iuda, osculo filium hominis tradis? Hoc est, charitatis insigne convertis ad signum proditionis, et infidelitatis indicium: pacis hoc pignoris veris ad officium crudelitatis: Quid est igitur os hominis, nisi quoddam sermonis aditum, fons disputationis, aula verborum, promptuarium voluntatis? Sequitur Guttur per quod toti corpori vitale commercium, et spiritus huius commeatus infunditur. Succedunt brachia, et validi lacertorum tori, valida ad operandum manus, et procerioribus digitis habiles ad tenendum. Hinc aptior usus operandi, hinc scribendi elegantia, et ille calamistri scriba velociter scribentis, quo divina vocis exprimuntur oracula. Manus est quae cibum ori ministrat: manus est qua praeclaris innititur tactibus, quae conciliatrix divine gratiae sacris infertur altaribus, per quam offerimus, et sumimus sacramenta caelestia: manus est quae operatur pariter, atque dispensat divina mysteria, cuius vocabulum non dedignatus est se Dei filius declarari, dicente David: Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me. Manus est quae fecit omnia, sicut dixit Deus omnipotens: Omnia enim haec fecit manus mea. Manus est totius corporis propugnaculum, capitis defensatrix. Quae cum sit loco inferior, totum verticem communit, et honesto venustat ornatu. Quis digne explicet Pectoris cratem, ventrisque mollitiem? aliter enim viscera molliora non possint tueri, et intestinorum sinus, duris haud dubie ossibus laederentur. Quid tam salutare, quam ut Pulmo cordi finitimo limite iungeretur, ut cum exarserit cor ira, et indignatione, pulmonis sanguine, atque humore citius temperetur? ideoque mollior pulmo est, quia madet semper simul ut rigorem indignationis emolliat. Hec quoque cum felle habet viciniam tractuosam: qui dum assumit quo ipse pascatur, abstergit quidquid sordium deprehenderit, ut per fibras iecoris minutiores, ciborum possint tenues, atque subtiles reliquiae transire, quae vertantur in sanguinem, viribusque prodesse possint, et non cum fimo, et sordibus egerantur. Intestinorum vero circumplexi orbes, et sine aliquo licet nodo, sibi tamen invicem nexi, quid aliud nisi divinam prospicientiam Creatoris ostendunt? Ut non cito cibus pertranseat, et statim a stomacho decurrat; quod si fieret, iugis fauces, et continua vorandi libido hominibus gigneretur. Exinanitis enim visceribus, et exhaustis, dum momentaria effusione necesse esset inexplebilem, atque insatiabilem cibi, et potus generari cupiditatem, quam sine dubio immatura mors sequeretur. Ideoque prudenter conficitur primum cibus in utero superiore, deinde in iecore conquiritur, quousque vapore digestus transfunditur succus eius in reliquias corporis partes, eaque substantia artus aluntur humani: quam iuvenes accipiunt ad incrementum: senes ad perseverantiam: reliquum autem velut superfluum per intestina deducitur, et per illud ex transverso ostium derivatur. Quid de officio Pedum, qui totum corpus sine ulla sustinent oneris iniuria? Flexibile genu, quo praeter ceteris Domini mitigatur offensa, ira mulcetur, gratia provocatur: hoc enim Patris summi erga Filium donum est: ut in nomine Iesu omne genu flectetur, etc. Duo enim sunt, quae praeter ceteris Deum mulcent, humilitas, et fides. Pes itaque exprimit humilitatis affectum, et sedulae servitutis obsequium: fides aequat Filium Patri, atque utriusque eamdem gloriam confitetur. Recte autem non plures, sed duo sunt homini pedes: quaterni enim pedes feris, et belluis sunt, bini avibus; et ideo unus quasi de caelatilibus est homo, qui alta visu petat, et quodam remigio volitet sublimium cogitationum. Et ideo de eo est: Renovabitur sicut aquilae iuventus tua dictum, eo quod proprior sit caelestibus, et sublimior aquilis, qui possit dicere: Nostra autem conversatio in caelis est ». Haec omnia, paucis demptis, S. Ambrosius.

Ut autem integra, et exacta habeatur praecipuarum hominis partium delineatio, addere lubet ex Lugo lib. De Provid. Numinis. Homo indiget ossibus, ut sustentetur: non poterat autem unico osse constare, quia se flectere, et membris suis ad varios motus, et functiones uti nequivisset. Itaque ex plurimis ossibus partim maioribus, partim minoribus, partim minutissimis constructus est; quorum singula eam habent magnitudinem, figuram, firmitatem, connexionem, quam corporis robur, facilitas motus, et membrorum usus postulabat. Capitis ossa sunt octo: maxillae superioris duodecim, inferioris unum. Dentes triginta duo: spina constat vertebris triginta duabus, os pectoris ensiforme ossibus tribus. Costae sunt viginti quatuor, ex quibus quatuordecim a spina dorsi ad os pectoris pertingunt, in coque firmantur ad cordis, et pulmonum custodiam; decem non pertingunt, ut stomacho, et ventri laxitas relinquatur. Singuli digiti constant ossibus ternis, pollex binis.

Addit ex Galeno esse in corpore humano ossa supra ducenta: et singula ossa habere scopos supra 10. qui in illis formando, disponendo, connectendo considerandi sunt, itaque ut sola ossa corporis humani apte formentur, plusquam octies mille scopos esse aestimandos. Musculos esse supra sexcentos, quorum singuli scopos habent decem; ac proinde in solis musculis sex millia scoporum considerari. Eadem, inquit, ars circa omnia viscera existit, et omnino circa quamlibet partem, adeo ut si quis structurae scopos consideret, in aliquot myriades eorum multitudo excrescat. Hinc concludit corpus humanum a sapientissimo, et potentissimo artifice esse formatum. Non satis erat corpus humanum ossibus constare, et musculis, sed calore opus erat, ut posset vivere, et sanguine quo posset ali, et spiritu quo posset moveri, ac sentire. Constat enim sine spiritu animam nec sentire, nec corpus suum movere posse. Spiritus enim cum tenuissima sit substantia, tanquam medium quoddam inter animam subtilissimam, et corpus crassum, et proximum animae instrumentum, quo motum, et sensum efficit, sine quo etiam alimenti distributio fieri nequit. Fabricavit igitur providentia tria viscera principalia in homine, quibus haec perficerentur, cor, hepar, cerebrum. Cor ad totius corporis calorem, et spiritum vitalem: hepar ad sanguinem, et spiritum naturalem: cerebrum ad spiritum animalem. Officina itaque sanguinis est hepar: ex hepate enim ducuntur duae venae ingentes, altera sursum, altera deorsum, quae deinde in varios dividuntur ramos, et singuli rami rursus in alios minores, et hi in alios, donec tandem in minutissimas, et invisibiles venulas desinant... Venarum mira structura, et vis: constant enim fibris directis, obliquis, et transversis. Directis ut sanguinem attrahant, et sugant: obliquis, ut retineant; transversis, ut ulterius ad musculos, et extremas usque partes transmittant. Eadem ars in fistulis intestinorum servata; habent vim sanguinis conservandi, qui extra illas effusus statim putrescit, et morbos efficit, ut in pleuritide, contusionibus, et inflammationibus videmus. Miscetur sanguini serosus humor ad faciliorem distributionem, qui postea, vel calore in halitum dissipatur, vel sudore excernitur. Miscetur et modicum bilis ad tenuitatem, ne crassescat, et quasi coaguletur: miscetur et spiritus, quem naturalem dicimus, ut poros aperiat, et alimentum inducat. Nulla enim est corporis particula, quae porosa non sit. Sicut hepar omnibus partibus corporis sanguinem, quo alantur, et spiritum naturalem suppeditat; ita cor calorem, et spiritum vitalem, quo calor nativus assidue foveatur, et ventiletur: in quem finem a corde ducuntur duae arteriae, altera sursum, altera deorsum, quae rursus in multos ramos abeunt, et hi rursus in alios minores, donec in tenissimas veluti fibras terminentur, eo prorsus modo quo venarum genus. Pertingunt arteriarum ramusculi ad omnes musculos, et ad viscera omnia, ut calorem, et spiritum illis infundant. Cerebrum suppeditat spiritum animalem, qui, sicut sanguis et spiritus naturalis per venas, et sicut calor, ac spiritus vitalis per arterias, ita diffunditur per nervos. Verum quia e cerebro, quod capite continetur, non poterant sufficientes nervi procedere, qui ad omnia viscera, et musculos omnes pertingerent; providentia opifex hominis substantiam cerebri una cum suis membranis a capite per colli vertebrae, et per totam spinam dorsi protendit, ita ut medulla spinalis non sit aliud, quam continuatio quaedam, et productio cerebri. Ne autem spiritus evanescent, et animal subito moriatur, involutum est cerebrum duplici membrana, altera tenuiore, quae interior est, altera duriore, et robustiore, quae exterior, et ossi cranii proxima. Simili modo involvitur medulla spinalis. Nervorum mirabilis est compositio, sicut enim cerebrum integrum tribus constat; nimirum medulla, et duplici membrana qua involvitur: ita etiam singuli nervi qui ab ipso oriuntur; nam intima nervorum medulla est cerebri substantia similis, qua duabus tunicis tegitur: adeo ut nihil aliud nervi esse videantur, quam illius medullae, et illarum membranarum, quibus cerebrum constat, productio et continuatio. Hac ratione fit, ut cerebrum quodammodo sit per totum corpus, et in singulis corporis particulis, quae sensum et motum habent. Primario enim locatum est in capite, in quo sunt omnia sensuum organa: a capite una cum suis membranis protenditur per spinam dorsi: a spina dorsi abit in nervos, qui sparguntur per totum corpus in omnes diffusi musculos. Simili modo cor per arterias, quae cordis naturam imitantur, et hepar per venas, quae ipsius vim et indolem retinent, per totum corpus diffunduntur, et in minima quavis particula existunt: quo mirabili artificio tria illa principalia viscera quibus sensus, motus, pulsus, et nutritio perficiuntur, nempe cerebrum, cor, hepar, per totum corpus extenduntur, et in singulis eius partibus quodammodo existunt. Omitto alia innumera, quae de structura singulorum, et usu diei possent.

Haec omnia brevius, sed non minus eleganter, et graphice depingit sanctus Clemens lib. 8. Recognitionum. Vide, inquit, in corpore hominis

Artificis opus, quomodo ossa velut columnas quasdam quibus caro sustentetur, ac portetur, inservit: tum deinde aequalis ex utraque parte, idest dextera, ac laeva, mensura servetur; ut congruat pes pedi, et manus manui: digitus quoque digitis, ut singuli ad singulos tota aequalitate concordent: sed et oculus oculo, auris auris, quae non solum consona sibi, et concordantia, sed et usibus necessariis apte formantur: manus quidem ut operi commodae sint, et pedes ut gressibus: oculi ut visui serviant superciliorum excubiis custoditi: aures ad audiendum ita formatae, ut cymbalo similes, suscepti verbi repulsum sonitum altius reddant, et usque ad sensum cordis emittant. Audi sequentia, atque artificiosa, et mira. Lingua autem ad loquendum illis, ac dentibus, plectri reddat officium: ipsi vero dentes, alii ut incidant, et dividant cibos, et interioribus tradant. interiores vero in modum molae conficiant, et comminuant quo opportunius stomacho traditi coquantur, unde et molares appellati sunt. Sed et nares commeandi flatus, et reddendi ac recipiendi gratia factae sunt, ut innovatione spiritus calor naturalis, qui ex corde est, vel accendi, vel refrigerari, cum res poscerit, queat pulmonis officio, qui pectori inhaerere datus est, ut mollitie sua palpet, et foveat cordis vigorem, in quo videtur vita consistere: vitam dico, non animam. Nam quid dicam de substantia sanguinis, qui velut fluvius ex fonte procedens, ex uno prius alveo invectus, tum deinde per innumeras venas quasi per areas derivatus, totam humani corporis terram vitalibus rigat fluentis, iecoris opere ministratus, quod ad efficaciam digestionis ciborum, atque in sanguinem mutandorum in dextero latere iacet? Quis ex his omnibus non agnoscat rationis opus, et sapientiam Conditoris? » —

Audiendus est etiam Alcimus Avitus Viennensis episcopus, lib. 1. Poëmatum, qui est de creatione mundi, ubi humani corporis fabricam graphice sic repraesentat:

Sic lateri omnipotens victurum protinus arcum Tractat, et in lento meditatur viscera coeno. Hinc arcem capitis sublimi in vertice signat, Septiformem vultum rationis sensibus aptans, Olfactu, auditu, usu, gustuque potentem. Tactus erit solus, toto qui corpore iudex Sentiat, et proprium spargat per membra vigorem. Flexilis artatur recavo sic lingua palato, Pressus ut in camera pulsantis verbere plectri Percusso resonet modulatus in aere sermo. Exin succiduum porrecto in corpore pectus Spargit ramosas post brachia fortia palmas. Succedit stomacho medius, qui tegmine molli Inter utrumque latus fovet vitalia, venter. Dividuae partem femur excipit, aptius ut se Alternus moveat duplicato poplite gressus. At parte ex alia, fingit quam Conditor unus, Occipiti submissa suo descendere cervix Incipit, et vastos compagibus addere nervos.

Spinae rigens cerebris inter commercia modis Diffundit duplicem costarum ex ordine cratem. Pars interna novos vitae formatur ad usus, Naturale parant tegumen vitalia cordi, Massaque congestis pendens absconditur extis. Additur his tenui pascendus ab aere pulmo, Qui concepta trahens lenti spiramina flatus, Accipiat reddens, reddat quas sumpserit auras, Inque vicem crebro pellatur anhelitus haustu. Dextra tenet iecoris vegetandum sanguine fontem, Quo clausum venae spargunt per viscera flumen. Lienis laevam sortitur regula partem, Qua crines perhibent unguesque recrescere sectos. Nec concisa dolent: hinc nunc augmenta resumunt Quae vivunt sensuque carent in corporis usu. Postquam perfectae iacuit novitatis imago, Formatumque lutum speciem pervenit in omnem, Tertitur in carnem limus, durataque molles Visceribus medii traxerunt ossa medullas. Inseritur venis sanguis, vivoque colore Inficit ora rubor: toto tum corpore pallor Pellitur et niveos depingit purpura vultus. Inde ubi perfectis consuescit vivere membris Totus homo, et sumant calefacta ut viscera solam Expectant animam, puro quam fonte Creator Promat, et erectos recturam mittat in auras: Levem perpetuo flatum profundit ab ore Inspiratque homini: quem protinus ille receptum Attrahit, et crebri discit spiraminis auras.

Audiendus etiam Cicero, lib. 1. De legibus, de humani corporis egregia configuratione sic disserens: Ipsum autem hominem eadem natura non solum celeritate mentis ornavit, sed etiam sensus tamquam satellites attribuit ac nuntios, et rerum plurimarum obscuros, nec satis apertas intelligentias inchoavit, quasi fundamenta quaedam scientiae: figuramque corporis habilem et aptam ingenio humano dedit. Nam cum ceteras animantes abiecisset ad pastum, solum hominem erexit, ad caelique quasi cognationis domiciliique pristini conspectum excitavit: tum speciem ita formavit oris, ut in ea penitus reconditos mores effigiaret. Nam et oculi nimis arguti, quemadmodum animo affecti simus, loquuntur: et is, qui appellatur vultus, qui nullo in animante esse praeter hominem potest, indicat mores: cuius vim Graeci norunt, nomen omnino non habent. » Ita Cicero.