Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Praesens Quaestio praecedentis nedum necessaria est consecutio, sed etiam explanatio et confirmatio: qui enim possibilitati status purae naturae adversantur, omnem movent lapidem, ut eam oppugnent. Impugnant autem validissime tribus capitalibus argumentis, petitis Tum a naturalibus malis, ut sunt morbi, dolores, aliique corporum defectus; Tum a concupiscentia, quae perpetuum rationi bellum movet. eique repugnat; Tum ab ignorantia, quae substracta boni, malique cognitione, voluntatis facultatem ligat ne in huiusmodi obiectis exerceatur. Cum autem haec nec abesse posse putent a natura rationali sine gratia, nec adesse sine peccato, ut innumeris sancti Augustini testimoniis suaderi videtur, ideo impossibilem esse putant statum illum, quo tum gratia, tum peccatum ab ea natura excludantur: adeoque statum naturae pure censent esse fictitium ac chimericum.

Ut autem omnes has ab eis propositas ambages, et difficultates facilius solvamus, ae naturae purae status possibilitatem evincamus et confirmemus,

Notandum 1. Corporis et animae calamitates et miserias, duplicem sortiri posse rationem: Vel enim puri sunt, ac simplices ipsius naturae deficientis et corruptibilis defectus et appendices: Vel sunt poenae a Deo criminum vindice ob primi Parentis peccatum singulis eius posteris irrogata, ut censent communiter omnes Theologi; quibus repugnant Adversarii, docentes nullam poenam quantumvis exiguam inferri posse naturae innocentis; contenduntque S. Aug. non minus levissimas, quam gravissimas poenas innocentibus infligendas, a divina potestate et aequitate submovere; neque loqui Augustinum de poena ut poena est, sed ut malum: et eum velle malum infligi non posse, nisi sub ratione poenae, seu non posse non esse poenam: denique eum contendere huiusmodi miserias non posse nisi peccatoribus infligi. Ecce caput et synopsis primae difficultatis: unde concludunt, Divinam legem aeterna veritate sancitam nullo pacto sinere, ut Deus creaturam sine ulla culpa miseram faciat; hoc enim, inquiunt, non esse Domini, sed Tyranni: ex quo fit ut hoc tam impossibile sit quam Deum non esse Deum.

Notandum 2. Concupiscentiam usurpari posse dupliciter: nimirum vel pro potentia concupiscendi, vel pro motu sive actu illius potentiae. Rursus utrumque tripliciter potest accipi: Primo quidem late pro potentia, vel actu appetendi quodcumque bonum, sive spirituale sit, sive materiale et sensibile; quo sensu idem est ac voluntas, vel actus volendi. Secundo strictius, pro potentia, vel actu appetendi tantum sensibilia; et sic est idem ac appetitus sensitivus, vel actus eiusdem facultatis appetentis ea quae naturae conveniunt, aut necessaria sunt, nee honesto repugnant. Tertio denique strictissime, pro motibus illis inordinatis appetitus sensitivi, non solum recte rationis dictamini, sed etiam voluntati recta et iusta cupienti repugnantis, et eam ad prava allicientis, ac pertrahentis, Primo, et secundo modo sumpta concupiscentia est naturalis quaedam perfectio nobis a Deo indita; est enim ipsamet voluntas, vel eius actus quibus bonum anima appetit, et prosequitur ea, quae naturalem perfectionem, ipsius naturae conservationem spectant. — Nec refert, quod possit erumpere in actus malos et turpes: exinde enim non minus secundum se est perfectio naturalis: sicut enim absurdum esset existimare vitam, et sensum, et intellectum non esse naturales perfectiones nobis a Deo concreatas, propterea quod intellectus possit ad falsum declinare, et sensus possint deludi circa obiecta sensibilia, et vita per mortem possit desinere: ita pariter absurdum esset negare potentiam appetendi esse naturalem perfectionem a Deo concessam, eo quod possit in motus vitiosos, et rationi rebelles prorumpere. Tertio vero modo sumpta concupiscentia, non est perfectio naturalis, sed defectus naturae per peccatum vitiatae.

Notandum 3. Ignorantiam (quae est carentia illius cognitionis quam homo natus aptus est habere) maxime distingui triplicem: nimirum Invincibilem, Crassam, et Affectatam. 1. est qua rem aliquam ignoramus, quam scire vel non tenemur, vel non possumus. 2. est qua parum aut nihil diligentiae ad rem sciendam adhibemus, quam tamen scire tenemur. 3. est qua aliquis spontanee ea vult ignorare quae scire tenetur, ut liberius peccet: puta si quis scire nolit quo die sit ieiunandum, ut liberius vacet epulis. Prima excusat a toto, secunda a tanto, tertia accusat, nullatenus excusat. Prima totam tollit malitiam; secunda partem malitiae; tertia ipsam auget, non quidem secundum gradum, quia cum ignorantia voluntarium minuat, actio ex tali ignorantia facta minores habebit gradus malitiae, quam si ex perfecta scientia fieret: sed dicitur malitiam augere, quia operationi prohibitae addit affectionem talis ignorantia. Hic autem sermo est de ignorantia invincibili iuris naturalis, ex qua (ut docere videtur S. Augustinus) infinita a hominibus, etiam subinde sanctis, peccata proficiscuntur; et cum qua damnata hominis natura nascitur; qua idcirco tam contraria est naturae rationali, ut quidquid ex ea oritur, hominem culpae reum faciat. Non potest ergo fieri, inquiunt Adversarii, ut homo creetur in statu naturae purae, in quo esset talis ignorantia, cuius horrendae tenebrae tegari nequeunt, nisi per illustrationem gratiae. Tria itaque in praesenti quaestione sunt discutienda: nimirum quod miseriae corporis non ita sint poenae peccati, ut etiam esse non possint simplices naturae effectus, adeoque possint esse in statu naturae purae. Secundo quod etiam in eo statu vigere posset concupiscentia. Tertio quod etiam in illo statu possent homines ignorantia laborare.

Conclusio prima. — Homo in statu naturae purae constitutus morti. et morbis, ceterisque corporeis miseris subiacere posset. Haec est Doctoris in 2. dist. 10. q. unica n. 3. ubi concedit, quod licet primus Parens stante innocentia divino beneficio esset immortalis, tamen ex naturae suae constitutione potuisset mori: non quidem ab extrinseco, sed ab intrinseco; quia nempe homo in statu innocentiae erat eiusdem naturae sicut est modo. quantum ad substantiam, et qualitates connaturales. Ergo sicut modo habet partes contrarias, ex quarum mutua actione et pugna deficere potest, ita etiam in statu innocentiae potuisset mori, nisi per esum ligni vitae ipsius natura ex integro fuisset restituta; et consequenter censet Doctor multo magis hominem fore mortalem in statu naturae purae. — Ipsi concinit S. Thomas in 2. dist. 18. q. 1. art. 2. his verbis: Poterat Deus a principio, quando hominem condidit, etiam alium hominem ex limo terrae formare, quem in conditione suae naturae relinqueret, ut scilicet mortalis, et passibilis esset, et poenam concupiscentiae ad rationem sentiens; in quo nihil naturae humanae derogaretur, quia hoc ex principiis naturae consequitur. Non tamen iste defectus in eo rationem culpae, aut poenae habuisset, quia non per voluntatem iste defectus causatus esset. Quibus verbis nostram assertionem aperte edocet.

Probatur conclusio: primo quidem auctoritate S. Augustini lib. 6. De Genesis ad litteram cap. 25. ubi cum dixisset: Corpus Adami ante peccatum, et mortale erat quia poterat mori, et immortale quia poterat non mori: aliud est enim non posse mori, sicut quasdam naturas immortales creavit Deus; aliud est autem posse non mori, secundum quem modum primus creatus est homo immortalis, quod ei praestabatur de ligno vitae, non de constitutione naturae; subdit: Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis autem beneficio Conditoris, etc. Quibus aperte indicat hominem ex natura sua revera fuisse mortalem, etiam in statu innocentiae. Ergo multo magis mortalis esset in statu naturae purae.

Probatur 2. ratione: Si homo ex natura sua immortalitatem corporis exigeret, maxime vel ab intrinseco, vel ab extrinseco; nimirum, vel ex principiis suis constitutivis, vel propter singularem curam, et providentiam Dei ab omni corruptione hominem servantis: sed ex neutro capite repeti potest naturalis hominis immortalitas. Non quidem ab intrinseco, si enim corpus hominis intrinsecus esset immortale, non esset compositum ex elementis, nec capax animae vegetativae, et sensitivae, quoniam haec assiduam pugnam, consumptionem, et defectum important, quamobrem nec idoneum esset animae rationalis domicilium; haec enim vitae sensitivae et vegetativae operationes supponit. Non etiam ab extrinseco; huiusmodi enim immortalitas non naturali modo, sed praeternaturali ordine, et speciali quadam atque extraordinaria ratione contigisset homini; adeoque non fuisset ei connaturalis, sed supernaturali tantum via ei accidisset. — Deinde, si immortalitas corporis naturae humanae fuisset connaturalis, haud congrue Deus eam homini promisisset tamquam ipsius obedientiae premium, mortemque frustra fuisset comminatus velut iustam inobedientiae poenam; etenim propter peccatum quae naturalia sunt homini nec ablata sunt, nec diminuta; siquidem etiam in daemonibus naturalia integra perseveraverunt: sed Deus Protoparentibus immortalitatem spoponderat in eorum observantiae et obedientiae praemium, mortemque fuerat interminatus, si perduelles existerent: ergo signum est immortalitatem non fuisse homini connaturalem; adeoque hominem de natura sua esse mortalem. — Denique, id non est debitum naturae hominis, quod est praeter naturalem eius constitutionem: sed immortalitas corporis non est secundum naturam hominis: est enim homo, secundum naturam, corpus mixtum, vivens, et sentiens: quod autem tale est, etiam secundum naturam habet ut sit corruptibile, adeoque posset aliquando corrumpi; igitur numquam mori, et corrumpi, non est secundum naturam hominis: nec illa potentia non moriendi naturaliter est debita homini: et consequenter homo ex natura sua mortalis erat. et corruptibilis, etiam in statu innocentiae, adeoque multo magis mortalis fuisset in statu naturae purae.

Idipsum etiam probatur de miseriis corporis: idque ex S. Augustino, qui primam videtur haesisse in determinando an ex hypothesi, quod Adam non peccasset. ipsius filii. et posteri nati fuissent cum ignorantia, concupiscentia, infirmitate virium, doloribus, atque aliis id genus incommodis: ergo falsum est, quod aiunt Adversarii, esse tamquam dogma per universa latifundia sanctissima Augustini doctrina sparsum; quod a primordiis susceptae Catholicae Religionis usque ad ultimum halitum sine fluctuatione docuit, nempe quod sub Deo iusto, omnipotente, ac bono creaturam rationalem nullo modo posse tot tantisque miseriis, ex quibus pure naturae status quasi confectus est, cruciari, nisi eius culpa mereatur. Falsum pariter hanc doctrinam esse basim capitalem, cui praecipua pars illius, quam August. adversus Manichaeos Pelagianosque struxit moles incumbit, quae si subtrahatur, impossibile fit tueri doctrinam contra illas pestes traditam. — Probatur antecedens ex lib. 1. De peccatorum meritis, et remissione cap. 37. ubi non audet definire, an eadem futura fuisset corporis infirmitas, et mediocritas in infantibus, si Adam non peccaret: unde coniiciendo tantum ratiocinatur et infert, vel supplendam esse divinitus staturam, ut factum est in Eva: vel augendam virtutem motricem, eiusque organa roboranda, ut hoc possent infantes nati, quod recentes faciunt ab ovo pulli excussi: quo dato tantum adhuc restaret in infante miseriae, quantum deesset perfectionis debitae. et cum tempore acquirendae. Miror, inquit, si primi homines non peccassent, utrum essent tales filios habituri, qui nec lingua, nec manibus, nec pedibus uterentur. Nam propter uteri capacitate fortasse necesse fuerit parvulos nasci, quamvis cum exigua sit pars corporis, non tamen parvulam Deus viro coniugem fecit, quam aedificavit in mulierem. Inde, et eius filios poterat omnipotentia Creatoris mox editos grandes protenus facere. Sed ut hoc omittam, poterat certe, quod multis etiam pecoribus praestitit, quorum puli quamvis sint parvuli, neque accedentibus corporis incrementis, etiam mente proficiant, quoniam rationabilem animam non habent; tamen etiam minutissimi, et currunt, et motus agnoscunt: nec sugendis uberibus cura admoverint aliena, sed ipsi in maternis corporibus loco abdito posita mirabili facilitate noverunt. Hoc ipsum autem quam incertum iudicet quamque trepido, et fluctuanti animo definiat, satis ostendit non solum ipsa orationis species, sed etiam verba, quae praemiserat dicens: quanquam etiam ipsa tanta carnis infirmitas nescio quid poenale demonstrat; quibus constat S. Augustinum pro certo non habere miserias corporis esse tantum peccati effectus, et appendices. — Quod autem haec fuerit ipsius mens, non solum ex dictis liquet, sed etiam aperte constat ex commentario Ludovici Vives ad cap. 13. lib. 3. De Civit. Dei ubi ait: Hic quaerunt quales hominibus, si nihil commisissent, nati fuissent liberi. Augustinus autem dubium ingessit de Baptismo parvulorum (hoc est de peccatorum meritis diu pellantur nascituros fuisse parvulos, sed statim ad perfectam staturam perventuros: Hic parvulos editum iri in lucem; memet non haec totius corporis infirmitate, sed robustos statim futuros, et sicut agnos, et pullos gallinaceos videmus confestim ingressuros secuturosque matrem. Prius illi sensu, et mente praeditos gignunt infantes accessuros: hi dicunt cum corpore ut nunc cernemus. Augustinus dubium ut invenit, illic reliquit. Nihil ergo certo hac de re determinavit: adeoque ipsi non adversantur, qui alterutram partem eligunt. et tuentur. — Quod autem dubius hic protulit Augustinus, alibi constanter asseruit. non omnem videlicet rationem infligendi malum creaturae rationali esse peccatum: nam libro 2. De peccatorum meritis cap. 33. et 34. decretum illud in sudore cultus tui, et cum dolore paries, ante remissionem ait esse supplicium peccatorum: post remissionem autem esse certamina exercitationesque iustorum: et ipsam quoque mortem relictam nobis esse post remissionem, ut magnus timor eius a proficientibus superetur. Censet igitur Augustinus in eiusmodi malis separari posse rationem poenae a ratione mali; posseque incommoda illa in homine reperiri, nec tamen esse peccati poenas.

Reponit Notator lib. 2. cap. 19. Tam magna bona esse, quae procedunt ex tolerantia malorum, ut merito contemni debeant, si etiam iustus aliquid huiusmodi poenalium molestiarum sine culpa patiatur. — Contra; falsum est ergo, quod alibi asseruit, malum infligi non posse creaturae rationali, nisi sub ratione poenae seu non posse non esse poenam; si enim adulti iam iustificati, salva Dei iustitia, huiusmodi poenales molestias patiantur, quando fructuosus esse potest cum illis conflictus, unde nascatur seges virtutis. et gloriae maioris; quidni pariter in statu naturae purae idem contingere posset, nimirum, ut iuxta seriem naturalis providentiae. et per auxilia naturalis ordinis, homines corporis, et animi molestiis subditi, exinde magnam virtutis moralis segetem possent comparare? Confirmatur ex eo, quod ibidem affirmat, bonum aliquod naturae innocentis debitum posse ad tempus differri; quando videlicet contingit dilatione maius fieri: et huius assertionis auctorem S. Augustinum allegat, dum ea ratione defendit aequitatem consilii, quod iniit Iosephus in Aegypto, quando fratres suos initio in eas redegit angustias, quas Scriptura narrat. Non enim, inquit, fuisse congruum passionem eorum in toto illo tempore, quo turbantur, ad futuram gloriae exaltationis, quae in eis fuerat revelanda fratre cognito. Quid igitur mali esset, si creatura rationalis in statu naturae pura existens, aliquo tempore miseriis premeretur, et sibi debito bono careret, ut melius inde beneficium aestimaret, quando intelligeret ex quanta miseria Deus ipsam liberasset, quantumque ei bonum contulisset? Nam, ut dicatur possibilis status pure naturalis non est necesse, ut sit perpetuus: sed nobis sufficit, ut saltem pro aliquo tempore concedatur possibilis; erit autem, si aliqua possit esse boni etiam debiti dilatio: nam hoc quoque modo mortalem fuisse Christum absolute dicimus, etiamsi debita illi esset, et statuto tempore concedenda immortalitas.

Probatur 2. Quod S. Augustinus constanter asserat Deum posse citra hominis culpam ipsi temporales poenas infligere, idque sine ullo divinae sua iustitiae, et aequitatis praefudicio. Quod evinco maxime ex commentario in Psalmum 70. ubi Augustinus sic loquitur: Multum miror Dei amor, et timor; timor Dei quia iustus est; amor quia misericors est: quis nam ei diceret, quid fecisti, si damnaret iustum? Quanta ergo misericordia ut iustificet iniustum? Loquitur autem S. Augustinus de damnatione non proprie sumpta, iuridica, et punitiva: illa enim implicat, ex hypothesi quod sit innocens is qui damnari supponitur; sed intelligitur de inflictione malorum, quae damnatis in poenam imponuntur: ita quod Deus illa iustis possit infligere; esto non in poenam: ergo haec malorum inflictio necessario peccatum non supponit.

Reponit Notator huius assertionis auctor lib. 3. cap. 16. Primo quidem S. Augustinum loqui de iustis prout sunt in praesenti vitae statu, in quo propter originalis culpae meritum, Deus potest illos damnare, hoc est non impedire ne in peccatum, et damnationem labantur; cum enim Deus iustificatis hominibus perseverantiam gratuito conferat, dici potest illos damnare quando negat illud perseverantiae donum, ex cuius negatione sequitur peccatum mortale, et inde aeterna damnatio; hoc autem donum, inquit, Deus denegat interdum ratione contracti originale peccati. — Contra primo: haec interpretatio omnino ridicula est, et a mente S. Augustini aliena: ad quid enim necesse est supponere originale peccatum ut Deus possit homini donum perseverantiae denegare; et donum denegare etiam ante peccatum originale? Numquid non permisit labi Angelos amissa perseverantia; in quibus tamen nullum praecesserat originale peccatum? Secundo, haec interpretatio directe militat in Concilium Tridentinum, affirmans sessione 5. Canone 5. et sextae cap. 11. etc. in baptizatis nihil prorsus esse, quod eos ab ingressu coeli removeatur: et poenam temporalem totam semper in baptismo remitti: et nihil esse damnationis iis qui vere consepulti sunt cum Christo per baptisma in mortem. An non enim multum manet damnationis summaque poena removens ab ingressu coeli, si post baptismum remaneat adhuc illud originalis peccati meritum, quo tollitur auxilium ad perseverandum, hoc est, quo salus sit impossibilis? Tertio denique haec explicatio etiam aperte pugnat in S. Augustinum, qui pluribus affirnat. maxime vero lib. 1. De peccatorum meritis cap. 37. in baptizatis remanere quidem concupiscentiam, sed hoc operari baptismum, ut non obsit mortuo quae inerat nato. Et lib. 2. cap. 4. ait eam remanere ad agonem. Deletis, inquit, peccatis omnibus, soluto etiam reatu, quo cunctos originaliter detinebat, ad agonem interim manet, non sibi ad illicita consentientibus nihil omnino nocitura. Et cap. 28. Hanc autem lex percussit. inquit, quam etiam peccatum appellat Apostolus ad Roman. 6. non sic manet in membris eorum, qui ex aqua, et spiritu renati sunt, tamquam non sit eius facta remissio, ubi omnino plena et perfecta fit remissio peccatorum, omnibus inimicitiis interfectis quibus separatebantur a Deo: sed manet in vetustate carnis tanquam superatum, ac peremptum, si non illicitis consentientibus quodammodo resuscitetur. Quomodo autem fieret plena remissio si remaneret in Deo voluntas in aeternum damnandi? Quomodo interfectae essent omnes inimicitiae inter baptizatum et Deum, si baptizatus defectu doni perseverantiae teneatur necessitate relabendi in peccatum. et in mortem aeternam? Denique quomodo superatum, et peremptum est malum, quod adhuc operatur, non dico infirmitatem aliquam aut languorem. sed absolutam standi impotentiam?

Respondest 2. Locum illum Augustini esse corruptum: nam. inquit. ubi dicitur si damnaret iustum. legendum esset. si damnaret iniustum: tum quia ibi S. Augustinus de iniustis sermonem facit: tum quia mens ipsius erat ad contritionem excitare commendatione divinae institiae; haec autem locum habet in damnatione iniusti. non autem iusti: ergo, etc. — Contra primo: nulla sunt exemplaria quae hanc sententiam aliter quam exposuimus referant: unde merito reponere possum id quod contra Faustum S. Augustinus lib. 11. cap. 1. scripsit: Hi, inquit, si manifesta veritate isti praefocantur, ut obsoleti dilucidis verbis erutum in eis fallaciae suae reperire non possint: illud testimonium, quod prolatum est, falsum esse respondent. O coecam a certitate fugacem in amentia pertinacem: usque adeo invicta sunt. quae adversus vos de codicibus proferuntur, ut non sit aliud, quod dicatis. nisi eos esse falsatos? — Secundo, si priori loco scriptum fuisset illud iniustum. quid necessum fuit iterum repetere? Tertio. hoc conducebat ad intentum Augustini, nempe ut peccatoribus terrorem incuteret: si enim Deus absoluto suo in creaturas imperio possit etiam innocentibus diras quasque poenas infligere; quantum sibi timere et cavere debet peccator? Etenim se in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet? ait Christus Dominus Luca 32.

Obicies 1. Scriptura sacra specialiter affirmat mortem non esse a Deo, sed a peccato: Deus mortem non fecit, inquit Sapiens primo capite, sed, ait cap. 2. invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum: unde S. Paulus ad Rom. c. 6. Stipendia, inquit. peccati, mors: sed si mors homini esset naturalis, Deus. qui est naturae Auctor. esset etiam mortis Opifex. vereque dici posset mortem fecisse: ergo revera homo ex natura sua non est mortalis. — Respondeo, equidem Deum meritò non fecisse: primum enim hominem immortalitatis beneficio donaverat ad omnes eius posteros transferendo, si a peccato. ut facillime poterat, abstinuisset. ipsiusque intentio erat. ut non peccaret. et semper viveret: unde mors recte dicitur contra ipsius intentionem, ex hominis peccato, et invidia diaboli indicta. Hinc omnes illi praefati contextus intelliguntur de natura. prout revera est lapsa, et fuit innocens: non vero de natura, quae potuit esse sub statu pure naturali, dono scilicet innocentiae. et peccato vacans, adeoque ex iis contra nostram assertionem nihil evincitur.

Obicies 2. Iniustum est hominem affligi morbis. doloribus, et molestiis, nisi per peccatum haec promeruerit: sed homo in pura natura careret peccato etiam originali: ergo eo in statu non esset iustum illas miserias eum experiri. Maiorem multis S. Augustini textibus probat Notator. maxime ex lib. 8. De Genesis ad litteram, cap. 14. et lib. 3. De libero arbitrio, cap. 9. ubi ait: Si peccatis detractis miseria perseveraret, aut etiam peccata praecederet, recte deformari dicitur ordo. atque administratio Universitatis: ergo, etc. — Respondeo, miserias. et afflictiones corporeas duplicis esse generis: quadam enim sunt defectus naturales consequentes ex ipsa hominum natura. ut sunt morbi, mors corporea, etc. Alia vero sunt praeternaturales, ut poena damnationis, et combustionis aeternae. Priores consequuntur ipsam hominis naturam: posteriores vero a Deo criminum vindice peccatoribus intorquentur. De posterioribus loquitur S. Augustinus, non vero de prioribus, quae contingere possent in statu pure naturali, eo quod Deus ex ordinata sua providentia non teneatur actionem causarum naturalium impedire, ut corporeae, ex natura sua defectibiles non deficiant.

Obicies 3. S. Augustinus in libris contra Iulianum, et alibi, probat adversus Pelagianos peccatum originale, ex eo quod pueri peccati actualis expertes subiiciantur morti, morbis, doloribus, et aliis corporeis miseriis: sed hic discursus nihil evinceret, si homo in statu purae naturae. in quo non vigeret originale peccatum, iisdem miseriis foret obnoxius: ergo illo in statu pure naturali his calamitatibus non subiaceret. — Respondeo, S. Augustinum, et ceteros Patres Pelagianorum expugnatores, recte quidem concludere peccatum originale ex illis afflictionibus corporeis, quibus infantes ab ipso suae conceptionis exordio subiacent. Loquuntur enim de facto, et iuxta traditionem fidei, et Scripture sacrae, quibus constat primum hominem integritatis, immortalitatis, et indolentiae beneficio a Deo fuisse donatum, promissione tacta transferendi in eius posteros haec dona, et privilegia, si ipse non peccaret. Unde cum Deus non sit iniustus, nec infidelis, neque suis promissis deficiat, recte ex illis miseriis toti humano generi inflictis, colligunt sancti Patres a posteriori aliquod Adae peccatum in occasionem Deo fuisse cur his beneficiis homines spoliaverit, illisque molestiis addixerit; latet enim culpa, inquit S. Prosper lib. Contra Collatorem cap. 2, ubi non latet poena, et societas peccati convincitur de communione supplicii.

Conclusio secunda. — Homo in statu naturae purae constitutus laborare potuisset ignorantia.

Probatur ex S. Augustino pluribus in locis, maxime vero De Genesis ad litteram lib. 10. cap. 14, ubi cum fluctuasset inter differentes opiniones de creatione animae rationalis: illamque fuisset amplexatus, quae docet singulis hominibus singulas creari: quia tamen inde videbatur sequi iniuriam fieri divinae aequitati, quod innocentem animam nulla sua culpa carni peccatrici permixtam in illa cogeret ignorantia versari, qua merguntur omnes filii hominum initio vitae suae; respondet S. Augustinus, exinde nullum sequi incommodum, si diceretur quod innoxia anima in illis primordiorum tenebris ad tempus iacere permitteretur: Cum vero, inquit, paulatim ex huius obligatione, et torpore anima resipiscens possit converti ad Deum suum, et eius misericordiam, et veritatem primo ipsa pietate conversionis, deinde servandi praecepti eius perseverantia promereri; quid ei obest illo velut somno paululum submergi, unde paulatim erigimur in lucem intelligentiae, propter quam rationalis anima facta est, potest per voluntatem bonum eligere vitam bonam? Concedit ergo animam aliquando ignorantia laborare posse, quae non oriatur ex peccato, seu quae non sit indigestibilis, ut ibidem loquitur; nam si esset quodammodo indigestibilis, Creatori tribueretur. Censet ergo differri posse dona illa, quibus non est indigna creatura rationalis, nempe scientiam, absque ullo suo peccato: ergo admitti potest ignorantia, quae non oriatur ex peccato: quia si ortum inde haberet, non foret indigestibilis, nec tribueretur Creatori.

Probatur 2. evidentius ex eadem in 3. lib. De libero arbitrio, ubi diserte affirmat creari posse naturam humanam cum concupiscentia, et ignorantia, nullo presupposito peccato; distinguit enim ibi naturalem laborantium ac difficultatem, contra poenalem: et addit. quod si naturalis esset ignorantia, et difficultas, quae iam poenalis est homini, nihilominus tamen Creatorem eius fore laudandum: Creator vero eius, inquit, ubique laudatur; vel quod eam ab ipsis exordiis ad summi boni capacitatem inchoaverit, vel quod eius profectum adiuvet.... Non enim propterea multum crearit, quia nondum tanta est, quanta ut proficiendo esse posset accepit.

Reponunt Adversarii. S. Augustinum haec iuniorem scripsisse, dum contra Manichaeos disputaret, et antequam suborta fuisset haeresis Pelagii: quocirea sententiam illam emendavit Epist. 28. ad Hieronymum. — Contra, haec responsio insulsa omnino est, et falsa; Primo namque in illa Epistola ad Hieronymum ne verbulum quidem est, quo significet S. Augustinus illam conditionalem propositionem ex lib. 3. De libero arbitrio desumptam; si ignorantia, et difficultas esset naturalis, Deus tamen laudandus esset, sibi non probari, aut esse falsam, ut constabit legenti. Secundo, hanc ipsam sententiam confirmat lib. 1. Retractationum, cap. 9. ubi locum illum libri tertii De libero arbitrio recognoscit his verbis: Ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia, et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio nativitatis suae: nec ab isto malo, nisi Dei gratia, quisquam liberatur. Quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere, negantes originale peccatum: quamvis ignorantia, et difficultas etiam si essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus Deus, sed laudandus esset; sicut in eodem tertio libro De libero arbitrio disputavimus. Constat autem librum primum Retractationum scriptum fuisse post Epistolam ad Hieronymum: siquidem Augustinus in primo Retractationum citat librum novissimum De Civitate Dei, et in Epistola 102, ait se, et Epistolam de origine animae ad Hieronymum dedisse, et habere praemanibus libros De Civitate, quorum quinque tantum iam scripserat: scripta igitur erat ad Hieronymum Epistola nondum scripto libro primo Retractationum; adeoque falsum est, Augustinum in illa Epistola emendasse, quod in libris De libero arbitrio scripserat. Adde quod non iunior, sed iam senex eamdem tractaverit, et iterum probaverit sententiam in lib. De bono perseverantiae cap. 12. ubi relatis inter caetera superioribus verbis, quamvis ignorantia, et difficultas, etc. ait; Haec dixi in 1. lib. Retract. cum retractarem libros De libero arbitrio: Et tandem subintexit: Quod etsi verum esset quod dicunt Pelagiani, ignorantiam, et difficultatem sine quibus nullus homo nascitur, primordia non supplicia esse naturae, convincerentur tamen Manichaei, qui colunt duas Boni scilicet, et Mali coaeternas esse naturas. Ecce ut S. Augustinus etiam hoc loco asserit quod non minus certa ratione vincendi sunt Manichaei, nec minus esset laudandus Deus, si ignorantia, et difficultas primordia essent hominis. Censet ergo difficultatem, et ignorantiam homini inesse posse tanquam primordia ipsius naturalia, etiamsi non adessent, tamquam poena peccati. Non abs re ergo notavit Nuperus quidam, quod novae opinionis faber S. Augustinum (cui se addictissimum gloriatur) primo faciat errantem in libris De libero arbitrio: secundo, aliquatenus emendatum in Epistola ad Hieronymum: tertio, gravius relapsum in libris Retractationum: et quarto in errore finaliter perseverantem in libris De bono perseverantiae.

Obicies 1. Non videri divinae aequitati. et iustitiae congruum, ut creatura innocens habeat rationem ita ligatam, et tam profunda mersam ignorantia, qualis est in pueris, nisi in alicuius criminis vindictam: sed in statu innocentiae nullum esset peccatum: ergo neque talis ignorantia, et rationis ligatio. — Nego maiorem; tum quia haec rationis ligatio consequitur ipsum naturae defectum, et statum, ut ex Augustino sufficienter constat; Tum quia etiam in statu innocentiae fuisset somnus, ut concedit S. Augustinus lib. 6. Contra Iulianum, cap. 10. Remanet enim in adultis iustificatis, in quibus tertia, vel quarta vitae parte ligata est, sopitaque ratio, atque omnis scientia usus interdictus, tempore scilicet obdormitionis, quod tamen iustitiae, et aequitati divinae repugnare nullus affirmat: ergo nec etiam repugnabit, quod Deus infantium animas aliquamdin somno veluti torpescere patiatur. unde paulatim evigilantes in lucem intelligentiae, propter quam anima rationalis facta est, possint per voluntatem bonam eligere vitam bonam, ut supra diximus ex sancto Augustino: Si enim, addit ipse lib. 3. De libero arbitrio cap. 2, arboris novellam, et rude virgultum nullo modo sterile recte dicimus, quanvis aliquot aetates sine fructibus traiiciant, donec opportuno tempore expromat feracitatem suam: cur non etiam anima (parva?) debita pietate laudetur, si ei talem tribuit recordationem, et studendo, ac proficiendo ad frugem sapientiae, iustitiaeque perveniat?

Obicies 2. Error, et insipientia, qui sunt fructus ignorantiae. et mala quadam natura disconvenientia, non possunt esse nisi poena peccati; nam, ut ait S. Augustinus in Enchiridio cap. 19. Ipse per se error, aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, semper est malum: Quisnam, nisi errans, malum negat approbare falsa pro veris, aut habere incertum pro certo, vel certum pro incerto? Et lib. 5. Contra Iulianum, c. 1. Quis, inquit, non quotidie probet, testibus rebus humanis, parvulum prius nihil sapere, et postea si ad sapientiae sortem pertinet, recta sapere, atque ita ab infantia ad sapientiam mediam praecensire.... Et radicis eius etiam caedere non vultis, aut caeditis, ei quod peius est, negatis. Ergo censet S. Augustinus peccatum originale esse causam ignorantiae parvulorum: adeoque illa non posset tolerari in statu naturae purae. — Respondeo, equidem haec esse naturae disconvenientia, atque etiam reipsa illa esse poenam peccati originalis, amisso per illud innocentiae statu, in quo non solum maxima fuisset facilitas scientiam, et sapientiam comparandi. verum etiam, ut docet Doctor in 2. dist. 20. quaest. 1. posteri Adae, si ipse non peccasset, confirmati fuissent in gratia, et omni sapientia et scientia illustrati, atque adeo ab ignorantia et peccato praeservati. Hoc autem non officit quin homo constitutus in statu naturae purae ignorantia laborare potuisset: cum enim omnis nostra cognitio pendeat a sensibus, qui spiritualia non percipiunt, nec rerum essentias, inde fit quod in multis caliget et deficiat naturalis ratio, multaque ignorantia ac variis erroribus laboret.

Conclusio tertia. — Homo in statu naturae purae constitutus agitari posset, et stimulari motibus concupiscentiae.

Huius Conclusionis veritas sequitur, et constat ex praecedentibus. Enimvero si homo tali in statu constitutus urgeri possit internis et externis corporis et animi molestiis, haud dubie poterit etiam concupiscentiae motibus agitari: maxime cum duabus partibus diversa appetentibus constet; Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem: illa namque voluptates corporeas: hic animi delicias. virtutem nempe, et sapientiam, suspirat et exquirit: illa terrestribus et corporeis, hic coelestibus et spiritualibus bonis et donis delectatur: adeoque nativas habent inclinationes repugnantes.

Probatur insuper: si quid obesset quominus homo formari possit concupiscentiae motibus subiacens, maxime quia Deus illius concupiscentiae sicut et naturae auctor esset censendus: sed exinde nihil sequitur incommodi, nec quidquam supremae Dei maiestati ac sapientiae iniuriae irrogatur: ergo nihil officit. Maior patet ex ipsomet Novatore lib. 3. cap. 22. ubi ait S. Augustinum nihil maiori auctoritate frequentius repetere, nihil acrius inculcare, quam Deum auctorem pudendae concupiscentiae quemadmodum et pudoris. nonnisi erronea, et blasphema opinione dici posse. Et lib. 2. cap. 18. postquam diu declamavit contra totam, et pudendam concupiscentiam, ut ostenderet statum illum purae naturae, in quo eadem esset carnis cum spiritu lucta, eadem libidinis cum virtute repugnantia, eadem erubescendi de tanta foeditate necessitas, esse chimericum et impossibilem, concludit cap. 20. et 21, ingratum fore. et irreligiosum adversus Deum, necnon et blasphemum qui haec assereret. Probatur minor: ex hypothesi quod crearetur homo sine peccato, cum concupiscentia. simul et cum gratia, qua posset resistere concupiscentiae, Deus illius auctor esse posset absque ullo suae divinae sapientiae, divinaeque maiestatis praefudicio: ergo pariter potest esse opifex illius status, in quo nullo precedente peccato, natura haberet annexam sibi concupiscentiam. cui ratio naturalis auxiliis naturalibus suffulta, posset resistere. Patet antecedens; ex eo namque nihil divinae sanctitati detrahitur. cum nullum eo in statu supponatur annexum peccatum, et ex illa concupiscentiae cum voluntate colluctatione. amplissima colligi possit meriti, et virtutum seges. Nam cum fateatur Novator lib. 3. cap. 19. pro nihilo reputandam esse illam infelicitatem Apostoli concupiscentiae stimulis agitati, et ideo exclamantis, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? nec illam miseriam esse veram miseriam, quoniam est occasio virtutis exercenda; quidni pari modo prodesse posset ad exercendam virtutem, et praestantissimam bonorum operum segetem colligendam, illa pugna. quam homo innocens, et divina gratia roburatus in se ipso sentiret? Consequentia patet a paritate rationis: tam enim homo in natura pura constitutus. naturalibusque auxiliis roburatus ex illis concupiscentiae motibus stimulari posset ad virtutem exercendam, et aliquam in illa innocentia confirmationem promerendam, necnon et gratias Deo agendas pro subministratis sibi illis naturalibus auxiliis, quibus illos concupiscentiae motus reprimit, et vincit, et per quam victoriam ad perfectiorem Dei cognitionem et amorem promovetur intra naturalem ordinem, quam ille, qui divina gratia illustratus haec omnia posset exequi intra ordinem supernaturalem: ergo, etc.

Obicies 1. Nullum vitium potest esse homini naturale: sed concupiscentia cum ad peccatum inclinet, est quoddam vitium: ergo non potest esse homini connaturalis. — Nego minorem; concupiscentia namque in statu naturae purae non esset proprie vitium; sed ipsius naturae defectus consequens ex constitutivis eius principiis. Sicut enim ex eo quod homo sit naturaliter constitutus ex materia, et forma, sequitur eum esse corruptibilem; et sicut ex eo quod est ex nihilo, etiam est peccabilis, a quo defectu Deus neminem liberat nisi in statu beatitudinis; ita contrarietas, et pugna appetituum in homine sequitur naturaliter ex intrinseca constitutione ipsius, nempe quia constat parte spirituali, et corporea, quarum illa caelestia, haec terrena sapiat. Hoc ipsum expresse docet S. Augustinus lib. 5. contra Iulianum, c. 7. ubi consentit Iuliano, in eo quod diceret concupiscentiam esse naturalem; Cum itatur, inquit, libidinem et naturalem esse, et vinci posse utroque dicamus, et utrum bonum censeamus, an malum, ipsa inter nos vertitur quaestio. Idem docet S. Basilius lib. De Virginitate, ubi ait: Naturalis appetitus ad gulam, aut luxuriam corpus titillat. Et S. Chrysost. hom. 19. ad populum Antiochenum. Visi, inquit, consuetudinem censemus, quomodo concupiscentium vincemus, cuius radix habet a natura principium? Concupiscere enim, naturale; at male concupiscere, iam est consuetudinis. Constat ergo concupiscentiam esse ipsiusmet naturae appendicem; adeoque futuram in statu naturae purae.

Obicies 2. Concupiscentia non est a Deo, sed a peccato, ut pluribi docet S. Augustinus, maxime in libris De Nuptiis, et Concupiscentia: unde S. Iacobus c. 1. Nemo cum tentatur dicat, quoniam a Deo tentetur: Deus enim intemptator malorum est, ipse autem neminem tentat: unusquisque vero tentatur a concupiscentia sua abstractus, et illectus: atqui si concupiscentia esset homini naturalis, eique in statu naturae purae conveniret; cum Deus sit auctor naturae, esset etiam concupiscentia dicendus opifex: ergo, etc. — Distinguo maiorem: concupiscentia non est a Deo, quatenus est potentia appetitiva bonorum sensibilium natura convenientium, et rationi minime repugnantium, nego: quatenus est propensio appetitus in bonum rationi contrarium, qua fomes peccati appellatur, concedo. Dupliciter enim usurpari potest concupiscentia, ut dictum est in secundo Votabili: de posteriori loquitur S. Iacobus, non vero de priori.

Obicies 3. Motus concupiscentiae pudorem ingerit: unde de ipsa merito erubescunt homines: sed in statu naturae purae nihil esset pudendum, aut erubescendum, quia natura est opus Dei; facit autem iniuriam Deo, qui de eius opere erubescit: Quid enim, inquit Sanctus Augustinus lib. 2. De Nuptiis, et Concupiscentia, cap. 9, puderet hominem alicuius operis, quod non homo, sed Deus fecit in homine: cum omnes opifices quanto possunt labore, et industria id agunt, ne de suis operibus erubescant? Sed profecto illud nos pudet, quod puduit primos illos homines, quando pelanda texerunt. Illa est plena peccati, illa plaga, vestigiumque peccati, illa illecebra, fomesque peccati: ergo in statu pure naturali non esset futura concupiscentia. — Nego minorem; merito namque in statu pure naturali libidinis puderet sicut et operi quod ex ea sequitur, non quia est opus Dei, sed quia est naturae defectus, et imperfectio sequens ex conditione, et constitutione naturali: plura namque naturalia quemlibet hominis statum sequuntur, quae licet ex originali peccato non fluant, nihilominus pudorem ingerunt, cuiusmodi est ventris exoneratio, quae sine dubio naturalis est homini etiam non peccanti; adeoque pudor ille, quem libidinis actus ingerit, posset esse naturalis, etsi nullum in homine fuisset peccatum. Quando autem S. Augustinus affirmat illum pudorem esse vitii appendicem, loquitur de concupiscentia quatenus nunc est poena, fomesque peccati, ut constat ex eius verbis.

Instabis: si concupiscentia ex ipsa naturali hominis constitutione manaret, licitum esset omnibus eius desideriis consentire: natura enim nullo peccato infecta non potest in aliquid perversum inclinare: sed hoc absurdissimum apparet: ergo et id unde sequitur. — Nego consequentiam maioris; illi namque concupiscentiae motus quamquam a natura procedant, possunt esse rectae rationi repugnantes; natura enim tametsi bona, prout defectibilis est, potest aliquid mali facere; siquidem natura Angelorum, et primorum Parentum a Deo immediate fuerat condita, nulloque vitio, antequam peccarent, erat depravata, et tamen peccatum ab ea processit. Unde eo in statu potuissent esse illi concupiscentiae motus, non ut exinde peccatum fieret, sed ut plurium bonorum esset occasio, nempe generosius exercendi virtutem, eamque efficiendi maiori laude, et praemio dignam; quia quo periculosius est certamen, eo illustrior existit victoria: qua ratione S. Ambrosius lib. De Viduis affirmat hominum puritatem esse praestantiorem, quam Angelorum; Angeli enim, inquit, sine carne certant: Virgines vero in carne triumphant. Tametsi vero negare non possumus in illo possibili statu naturae purae fore motus concupiscentiae, illicia ac lenocinia pulchritudinis, et illecebras voluptatis, quae titillarent sensus, et irritarent appetitum, animumque pellicerent, quos quidem stimulos cupiditatis inhonesti et turpes illi motus sequerentur, qui non sunt in arbitrii potestate, et quorum maxime pudet honestum quemque et sapientem, qui naturales esse videntur, nee subiici rationi posse, sicut et motus cordis, utrosque enim praeter rationem existere tradit Aristoteles, lib. De causis motuum animalium: nihilominus tamen motus illi pauciores essent et remissiores quam in natura lapsa, et facilius subiicerentur rationi. Unde S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 16: Hoc quod, inquit, motus genitalium membrorum rationi non obedit, est ex poena peccati, ut scilicet anima suae inobedientiae ut Deum in illo praecipue membro poenam inobedientiae putiatur, per quod peccatum originale ad posteros traducit. Videndus etiam lib. De natura et gratia, cap. 3.: Natura quippe hominis, ait, primitus inculpata et sine ullo vitio creata est: natura vero ista hominis, qua unusquisque ex Adam nascitur, iam medico indiget, quia sana non est. Omnia quidem bona quae habet in formatione, vita, sensibus, mente, a summo Deo habet Creatore et Artifice suo. Vitium vero quod ista naturalia bona contenebrat et infirmat, ut illuminatione et curatione opus habeat, non ab inculpabili Artifice contrahitur, sed ex originali peccato, quod commissum est libero arbitrio: et per hoc natura poenalis ad vindictam iustissimam portitur. lib. 6. contra Iulianum

Pelagianum, cap. 25. ubi respondens Pelagianis obicientibus, ex Manichaeis, calamitates et morbos, quibus iactantur parvuli qui nondum peccaverunt, provenire ex duarum naturarum, boni scilicet et mali commixtione, respondet: Hos catholica redarguit veritas, confitens originale peccatum, per quod factum est daemonum ludibrium genus humanum, et laboriosae miseriae destinata propago mortalium. Non autem ita esset, si humana natura per liberum arbitrium in quo statu primum condita est, perstitisset. Inde sequitur quod in statu naturae purae multo minor esset dissensio et pugna inter appetitum rationalem et sensitivum, quam in statu naturae lapsa: hominemque iam minores habere vires ad operandum bonum morale, quam haberet in statu naturae pura si existeret. Quod utique tria argumenta efficaciter persuadere videntur: primum quidem quia homo ratione peccati originalis indutus est in daemonum servitutem eiusque tentationibus assidue iactatur. Alterum est, quod homini lapso, si non adiuvetur per gratiam, vix habeat facultatem servandi legem naturalem. Tertium quod per peccatum spoliatus sit magna ex parte, etiam auxiliis gratuitis intra ordinem naturae, atque etiam vulneratus in naturalibus, ut significat Christus Dominus Luc. 10, per parabolam hominis incidentis in latrones. Nihil autem ex illis tribus peccurreret in statu naturae pura. Non quidem primum, quia tunc nulla fuisset causa cur ita subiiceretur daemonum tentationi. Non etiam secundum, quia homo in illo statu haberet media convenientia, non solum physica, sed etiam moralia auxilia ad servandam totam legem naturalem, et ad obtinendum suum ultimum finem naturalem. Non tertium, quia natura pura non solum spolianda non foret bonis sibi connaturalibus, verum neque vulneranda in illis ulla ex parte; cum eo ipso pura futura non foret, idest, nihil magis, nihilque minus habens, quam ipsa feret ex se et spectata benefica conditione Creatoris sui; negari igitur non potest, quin natura lapsa sit ratione lapsus aliquatenus debilior, quam foret pura.

OBSERVANDUM tamen hominem in statu pure naturali conditum, non posse rebellantes appetitus sensitivi motus comprimere, et vincere absque speciali Dei auxilio intra ordinem naturae. Quod utique non obscure indicat S. Augustinus lib. 3. libero De arbitrio, cap. 20. ubi ait: Oportuisse filios Dei non solum colentes non prohibere, sed etiam adiurari ut vinceret quisque supplicium quod origo eius sua aversione meruerat… Quamquam in ignorantia, et difficultate nata sit anima, non tamen comprimi aliqua necessitate ad perseverandum in eo qualis nata est. Quod facultatem habeat, ut adiurante Creatore seipsam exerat, et pio studio possit omnes acquirere, et capere virtutes, adeoque si noluerit, peccati reum iure teneri, tamquam non bene usa sit facultate, quam acceperit. Haec autem frustra dicerentur, nisi quoties, et quamdiu opus est, praesto esset adiuvans Deus ad complendam facultatem naturalem per auxilia sibi necessaria.

OBSERVANDUM insuper, auxilium illud esse quidem homini in tali statu indebitum; esse tamen naturale quantum ad suam entitatem, et substantiam; tum quia in illo statu nihil esset entitative supernaturale: tum quia homo in statu pure naturali constitutus non ordinaretur ad finem praeternaturalem; sed Deum ut Auctorem naturae tamquam obiectum suae beatitudinis per cognitionem, et amorem naturalem sectaretur. — Nee refert quod illa auxilia appellentur interdum a S. Augustino nomine gratiae; nam ipsemet S. Augustinus Epistol. 95. ad Innocentium Papam, duplicem agnoscit gratiam: unam creationis, et veluti naturalem, aliam praedestinationis, et supernaturalem: Etsi enim, inquit, quaedam non improbanda ratione dicitur gratia Dei, qua creati sumus, ut nonnihil essemus, nec ita essemus aliquid, ut caderet quod non vivit, et arbor, quae non sentit, aut pecus quod non intelligit: sed homines, qui et essemus, et viveremus, et sentiremus, et intelligeremus, et de hoc tanto beneficio Creatori nostro gratias agere debeamus: inde merito et ista gratia dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita Dei bonitate donata est: alia est autem, qua praedestinati vocamur, iustificamur, glorificamur, ut dicere possimus, si Deus pro nobis, quis contra nos?