Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Multiplicem esse de situ Paradisi auctorum sententiam: eruditus enim Henricus Valesius in notis ad caput 5. orationis Constantini ad sanctorum coetum producit Stephanum Gobarum scribentem Paradisum, in quo constitutus fuit Adamus, extitisse in tertio caelo, et quod arbores quae illic sunt, intellectu et scientia sint praeditae, quodque Adamus post transgressionem suam, illinc in terram fuerit deiectus. Cui opinioni favere videtur Tertullianus in libro De patientia, ubi de Adamo scribit: Innocens erat, et Deo de primo amicus, et Paradisi colonus. At ubi semel succidit impatientia, desinit et sapere, desirit caelestia sustinere posse. Exinde homo terrae datus, et ab oculis Dei deiectus. Similiter Origenes, referente Methodio in libro De resurrectione, collocavit Paradisum, cuius incola fuit Adamus, in tertio caelo. Quibus praeciverat Valentinus, cadem qua postmodum Gomarus de Paradisi situi caelesti et arboribus intelligentia praeditis delirans, teste S. Irenaeo, lib. 1. — Non defuerunt etiam qui e diametro oppositam opinionem exeogitantes, teste Maresino, syllog. disp. parte secunda, ausi sunt asserere infra terram hortum hunc amoenum, in quo constitutus fuerat Adamus innocens, esse statuendum, Paradisum, quo Christus migraturum sese cum latrone edixerat, cum inferno confundentes. Cuius opinionis assertorem facit etiam doctissimus Grotius, sed perperam et absque ullo fundamento, ut clare demonstrat Guillelmus Saldeanus, lib. 2. Exercitat. 2. — Tertia sententia eorum est qui affirmant Paradisum Adamicum fuisse omni terra exceliorem et caelo proximun. Ita Rupertus, lib. 2. De Trinitate, cap. 21. et alii quidam apud S. Damascenum, lib. 2. De Fide, cap. 11, quibus favere videtur S. Basilius, Homilia de Paradiso, ubi scribit: Paradisus locus erat deliciis affluens omnem creaturae sensibilis exsuperans pulchritudinem; sublimitate loci in quo erat, nulla sui parte tenebras admittens: sed exorientium siderum splendore semper illustratus, in quo nulla erat vel modica ventorum vis, nulla tempestatum procella, nullus hyemis horror, non nimia aeris humilitas, non torrens aestutis ardor, non molesta, et noxia autumnalis siccitas: sed temperata, pacifica omnium temporum in se consonantia, etc. — E contra aliqui cum Pererio, lib. 3. in Genesim, Disputatione de Paradiso, quaest. 2. existimant esse probabilius, Paradisum in planicie aliqua situm esse: tum quia altitudo nimia sanitati adversatur, ob siderum et elementi ignis vicinitatem: tum etiam quia demissiora loca, uberiora sunt, et fertiliores. — Ultima denique sententia inter has extremitates media, contendit Paradisum neque ita esse demissum, ut in planicie aliqua iaceat, neque ita sublimatum, ut altiores montes transcendat: sed in suprema huius infimae regionis aeris parte positum esse, et in terra constitutum.

Notandum 2. Constans esse exploratumque apud antiquos Ecclesiae Patres, Paradisum in Oriente esse plantatum, quod utique ex ipsa Scriptura colligunt; ubi enim vulgatus noster vertit, Plantavit autem Dominus Deus Paradisum voluptatis ab initio. Septuaginta scripserunt in Edem ad Orientem; vox enim Hebraica Edem, tam de tempore quam de loco potest accipi, ut significet, vel Orientem vel anterioris temporis, seu ipsum rerum exordium. Unde Graei Patres omnes, et plurimi ex Latinis secuti Septuaginta, Paradisum ad Orientem plantatum affirmant: docentque inde manasse morem, cur Iudaei ad Austrum, nos vero Christiani ad Orientem conversi, adoremus; ut nempe eo respectantes, veterem patriam suspiremus. Audiant fideles, inquit S. Athanasius quaestione 57. ad Antiochum, et dicunt quod sancti Apostoli Christianorum Ecclesias, ideo iusserunt versus Orientem suas fundere preces, ut ad Paradisum unde excideramus respicientes, suppliciter a Deo petamus, et a nostro Domino, ut in antiquam nos patriam, et locum unde excidimus nos restituere velit. Ad Austrum vero intendere, Iudaeis Prophetae praeceperunt, quod ex Austro quoad Ierusalem scilicet, et Bethleem, nasciturus erat Dominus; ideo dixit Propheta: Deus ab austro veniet; ut accurate expendunt Bellarminus lib. 3. De beatitudine Sanctorum, cap. 3. et Baronius, tomo 1. ad annum 58. n. 106. Sunt etiam qui hinc constare existiment, Paradisum esse in Oriente: quia qui sacras aedes aut templa construere volunt, altaria ad Orientem spectantia fabricant, quasi Deus versus eam mundi partem debeat adorari, in qua primitus homines suae Divinitatis cultores, et adoratores constituerat. — Huius autem Paradisini situs Orientalis hanc rationem profert S. Thomas, 1. p. q. 102. art. 1. quod cum Oriens sit dextera Coeli, ut patet per Philosophum 2. De Coelo: dextera autem sit nobilior sinistra, conveniens fuit ut Paradisus omnium locorum praestantissimus, in Oriente firmaretur. Aliam subdit Severus in catena Graeca in Genesim: Praemonens, inquit, quod futurum erat Deus: hominem ibi primum habitare voluit, unde principium lucis exoriretur. Nam quemadmodum sidera ab ortu tendentia ad occasum rursus apparent: sic et hominem oportebat a vita properare ad mortem, et occidere? rursusque renasci per resurrectionem ex mortuis.

Notandum 3. Quod cum Paradisus dicitur plantatus ad Orientem, non modicam inter graviores Auctores moveri controversiam, quonam pacto illud ad Orientem sit accipiendum. Iam tamen communior graviorum Auctororum sententia praevalevit, id esse intelligendum de parte Orientali, Mesopotamiae regione; non quidem universa, sed in Edem, quae illius regionis erat pars Orientalis. Omnes enim regiones quae cis sinum Persicum iacent, in Scriptura sacra Orientis nomine solent nuncupari, puta Persia, Arabia, Chaldea, Mesopotamia, quae omnes respectu Terrae sanctae, Orientales sunt. Sic Iobi 1. v. 3. De Iobo dicitur, Erat vir magnus inter omnes Orientales: manebat autem in terra Hus, quae in confinibus Idumaeae, et Arabiae deserti iacebat; iuxta illud Threnorum 1. Circumde, et luctare filia Edom, quae habitas in terra Hus. Similiter Geneseos 29. legimus: Profectus ergo Iacob venit in terram orientalem: et ibidem, ac capite sequenti dicitur, venisse in Mesopotamiam, ubi erat Laban eius Avunculus. Insuper Balaam Num. 23. ait: De Aram educuit me Barac Rex Moabitarum de montibus Orientis, idest de Mesopotamia; nam Moyses Deut. 23. ait: Conglexerunt Moabites contra te Balaam filium Beor de Mesopotamia Syriae ut malediceret tibi.

His omnibus constat revera Mesopotamiam esse Orientalem respectu Iudaeae. An autem revera in aliqua Mesopotamiae parte conditus fuerit Paradisus terrestris, non ita conveniunt Auctores: affirmant enim aliqui, negant autem alii, admittentes quidem Paradisum in Oriente constitutum, non solum respectu Iudaeae, sed respectu totius mundi: quo autem in loco, prorsus ignotum esse contendunt. Quocirca duo praecipue hic veniunt determinanda: Primum quidem qualis fuerit Paradisinus situs, an sublimis, an depressus. Secundum, quanam in mundi parte sit stabilitus.

Conclusio prima. — Paradisus neque ita depressus est, ut in planitie aliqua iaceat: nec ita sublimis, ut ad secundam aeris regionem excedat.

Probatur prima pars, primo quidem auctoritate sanctorum Patrum, qui in hoc omnes pene conveniunt, Paradisi situm tantae esse sublimitatis, ut nullas tenebras, nullasque tempestatum procellas patiatur: quorum duplex fundamentum est. Primum quidem, quia e Paradiso quatuor effluunt ingentia illa flumina, quibus universa terra irrigatur: unde Moses Bar-Cepha lib. De Paradiso, cap. 9. ita scribit: Illud insuper asserimus, eam terram, in qua est Paradisus, altiorem multo, sublimioremque existere hac quam nos colimus; id enim ita se habere indicio sunt quatuor illa ingentia flumina, quae orta in Paradisi terra per hanc nostram ab illa diversam feruntur: nisi enim illa terra altior staret, fieri non posset ut illa flumina universam terram irrigarent. — Secundum fundamentum est, quia Paradisus debuit esse locus saluberrimus, subindeque liber a ventorum procellis, et crassioribus terrae vaporibus; adeoque in altiori quodam loco quam sit haec nostra communis habitatio constitui debuit: unde Tertullianus lib. De Iudicio Domini, c. 8. sic canit:

Lux ubi clara nitens, spiratque salubrior aura, Aeternusque dies, atque immutabile tempus. Est secreta Deo regio ditissima campis, Atque beata nimis, suadaeque in cardine sedis, Aër laesus ibi semperque luce futurus Lenis, et aspirans vitalia flamina ventus.

Probatur secunda pars, nempe, quod Paradisus in editissimis quibuscumque aliis montibus sublimior non fuerit collocatus; tum quia, ut recte infert Pererius, lib. 3. in Genesim, qu. 2. necnon Molinaeus cap. 13. locus adeo sublimis, nec salubris est, nec hominum habitationi accommodatus: tertia namque aeris Regio patitur nimiam siccitatem, ingentem ardorem, continuam agitationem, ex vicinia elementi ignis, et raptu Coelorum, necnon et ex multitudine corporum ardentium, puta Comete, qui in ea regione formantur, et accenduntur.

Deinde, nullus ibi flat suavis et refrigerans ventus, nullo rore solaris aestus temperatur, nulla fluminum et fontium scaturigo, nullus herbarum viror, nullus suavis florum nitor: nulla denique fructuum ex eo potest iucunda suavitas et salubritas. Denique aer iuxta supremam regionem nedum valde tenuis est, siccus et calidus, subindeque hominum respirationi, et cordis refrigerationi minime conveniens; sed et ita insalubris, ut mortem ipsam sorbere videantur qui aliquid eius aspirant. Unus nobis erit huiusce veritatis testis oculatus, et expertus, Pater a Costa lib. 3. Indiae historicae, cap. 9. ubi ait:

Est in Peru altissimus mons Periocaca: audieram saepius saevam stomachi iactationem celsa eius iuga superantibus incidere: antidotis me valide praemunieram, cessere tamen incassum, nec praesens incommodum potui praevertere. Verticem ac summa tenueram, scalas vocant, tam diro de repente angore sum correptus, ut paene de iumento provolverem. Sensus doloris erat acerbissimus, quisque ex comitibus celeri iuga sibi consulerat, certum mortis discrimen evasurus. Relictus cum Indo famulo eum enixe rogabam ut me manibus sustineret, ne e iumento, cui vix mentis compos haerebam, praeceps in terram allideret. Secuta sunt mox capitis oculorumque vertigines, taedia nauseae, ingentes vomitus, quibus magnam favillae utraque bilis vim cum toto semidigesto cibo adeo violento nisu proieci, ut sanguinem quoque reieicerem: credideram iam de me actum; sed descendens ex immani illa altitudine ad interiora, et mitiora loca, Dei benignitate, coepit dolor tantisper remittere. Offendi socios adeo ex repentino morbo confractos, ut quidam eorum iam sibi supremam horam adfore putantes, sacram confessionem maximis vocibus eflagitarent: alii e iumentis se deiicere; vomitu alvique fluore paene deflagrati, nonnulli rabie doloris amentes corpora solo allidere, proiectare, tristique singultu tremere. Accepi quosdam ea in tormento animas efflavisse. Perpetuus ille montium Peruanorum tractus pars Andium, ad quingentas leucas in Austrum excurrens, quacumque in vertice traiicitur, illa stomachi dira tormina mirabili operatione ciet. ipse quater diversis locis celsissima illa iuga superans, graviter semper sum affectus incommodo. Eodem quoque affligi eos, qui montes illos pervadunt, certissimum est. Porro trucis mali causam, aerem esse tenuissimum, ac subtilissimum, qui incredibili efficacitate viscera, et interiora omnia pervadat, agitet, pervolvat, rerum periti affirmant: nec enim potentius remedium ad praesens damnum arcendum hactenus repertum, quam corpusculum multo tenui integumento undique fulcire: non dubitem eos montes omnium totius orbis esse altissimos, quibuscum nec Alpes, nec Pirenaei ullo pacto comparari possint. Est ibi aer adeo subtilis, ut humanae respirationi, qua illum trahat ac reddat, non sit aptus, cum ea spissiorem desideret spiritum. Deserta sunt omnia ad triginta leucarum spatia: nulli mortales, animantia nulla illis in locis degunt: herbae virulento aere exustae, tristi prorsus ac maligno Coeli solique vultu.» Haec et alia Pater a Costa, ex quibus illud quoque inferimus, locum terrae quo altiorem, eo insalubriorem, et incommodiorem victui hominibus esse.

Confirmat S. Augustinus lib. 3. De Genesi ad litteram, cap. 2. dicens: Etiamsi verum dixit quidam saecularium Poetarum, nubes excedit Olympus, et pacem summa tenent; quia perhibetur in Olympi vertice aer esse tam tenuis, ut neque nubibus obumbretur, neque turbetur vento, neque sustentare alites possit, neque ipsos qui forte ascenderint homines, crassioris aeris spiritu alere, sicut in isto aere consueverunt: unde qui illius montis verticem subeunt, vel sacrificandi, vel inspiciendorum siderum causa, ferre secum solent spongias plenas aqua, unde sugent identidem humorem ad refrigerandum cor; aliter enim, ob summam illius aeris tenuitatem et siccitatem, vivere non possent. Haec S. Augustinus.

Deinde, si tanta esset Paradisi sublimitas, ut usque ad Lunae globum pertingeret, ab aliqua regione conspiceretur: insuper, vel nobis, vel Antipodis nostris, aliquando Solis aut Lunae conspectum eriperet, praesertim cum ad Orientem situs esse credatur. Addunt aliqui, quod si adeo excelsus esset ac sublimis, ut esset facilis ascensus eius, oporteret basim seu fundamentum illius occupare totam fere terram, ut paulatim decresceret, et suavem ascensum praeberet hominibus ex aliis terrae partibus, ad illum conscendentibus, si nempe felicissimus innocentiae status perseverasset; ut facile patebit consideranti proportionem necessario servandam inter cacumen montis, et extensionem radium eius.

Obicies 1. Quo montes sunt altiores eo uberiores sunt, et floribus ac fructibus feraciores: ergo in altissimi cuiusdam montis vertice locari debuit hortus ille voluptatis, et deliciarum. Probatur antecedens de monte Atlante, de qua sic scribit Solinus in Polyhistore, cap. 27. per Autololum gentem iter est in Atlanticas solitudines: Atlas, mons e media arenarum consurgens vastitate, et eductus in viciniam Lunaris circuli, ultra nubila caput condit. Qua ad Oceanum extenditur, cui a se nomen dedit, manat fontibus, nemoribus inhorrescit, rupibus asperatur, squalet veluti ieiunio, humo nuda, nec herbida. Qua Africanam contra versus est, opimus nascentibus sponte frugibus, arboribus proceris opacissimus, quarum odor gravis, comae Cupressi similes, vestiuntur lanugine, sericis velleribus nihilo viliore. In eo latere, et herba Euphorbia copiosa, cuius succus proficit ad ocularium claritatem, et multiplex praesidium sanitatis, nec mediocriter percellit vim venenorum. Vertex semper nivalis. saltus eius quadrupedes ac serpentes terrae, et cum his Elephanti occuparunt. Idipsum de monte Atho Macedoniae, seu Thraciae monte, idem Solinus narrat c. 17. Polyhist. Et sane Athos sublimis adeo, ut altior aestimetur, quam unde imbres cadunt, quae opinio ex ea fidem concepit, quod in aris quas cacumine sustinet, numquam cineres efferantur, nec quidquam ex aggeribus suis perdunt; sed quo relicti fuerint cumulo permanent. In summo oppidum Achrothon fuit, in quo dimidio longior quam in aliis terris incolentium aetas prorogabatur, ideo inde homines Macrobius Graeci, nostri appellavere longaevos. — Respondeo, haec a praefatis Auctoribus potius ex Poetarum tabulis quam experientia, aut fide dignis Cosmographis scripta et narrata fuisse: etenim nec montes illi adeo sublimes sunt, ut vel mediam aeris regionem excedant, vel ad supremam pertingant, cuius signum est manifestum, quod montis Atlantis vertex nivibus semper operiatur: est igitur intra supremam aeris regionem, et solum ad initium mediae sublimatur. Adde quod si montes illi mediam aeris regionem, vel etiam supremam occuparent, forent non solum insalubres, sed etiam prorsus inhabitabiles homini; siquidem media regio nimio frigore stringit, et nivium, ac nubium parens est: suprema vero propter viciniam elementi ignis, necnon et propter Coeli vertiginem mirum in modum calescit, ac volubilis est: ergo tantum abest, ut homines ibi salubriter, et diu vivere potuissent, imo ne brevi quidem tempore vita incolumem ibi agere liceret.

Obicies 2. Ea debuit esse Paradisini situs sublimitas, ut ad eum pertingere non potuerit exitialis diluvii inundatio, sed illa altius ascendit, quam communes qui montes sublimantur: ergo necessum fuit, ut Paradisus in omnium montium celsissimo locatus fuerit.

Respondet Doctor in 2. dist. 17. qu. 2. quod sicut diluvium generale non naturali rerum occursu, sed miraculo divinitus accidit; ita quoque miraculo factum est, ut Paradisus a diluvii exitio servaretur. Adde quod ex Genesi, cap. 7. Aquae praevaluerunt nimis super terram: operuitque sunt omnes montes excelsi sub universo caelo: quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerunt. Ergo hac ratione Paradisus non debuit celsissimo in monte locari; cum enim diluvii inundatio omnes operuerit montes, qui sub caelo sunt, etiam et eum in quo locatus esset Paradisus operuisset. Quod si ab illa generali sententia necessario putent excipiendum esse Paradisum, nulla ergo ratio suadet propter aquas diluvii tantae sublimitatis Paradisum facere. Quantum autem ad Sanctos Patres Paradiso altitudinem caelo proximam tribuentes, dico cum sancto Thoma 1. par. qu. 2. artic. 1. eos hyperbolico, vel metaphorico sermone usos, nec aliud voluisse quam significare sublimem excellentemque Paradisi pulchritudinem, et amoenitatem, omnem aliam terrestrem longe excellentem, ac coelesti beatitudini ferme proximam, et consimilem.

Conclusio secunda. — Probabile est Paradisum terrestrem in confinibus Mesopotamiae et Arabiae Orientalis, non multum a Chaldaea et Syria Damascena constitutum fuisse: ita quod ab Oriente habuerit eam Persidis partem, quae tendit in Parthiam: a Meridie Sinum Persicum, et Arabiam Orientalem: ad Aquilonem Assyriam, ac plagam versus Babylonem, et Seleuciam: ab Occasu Chaldaeum, et Syriam Damascenam, ac plagam versus Iudaeam. Haec est communior inter Recentiores, eamque pluribus probant Sixtus Senensis lib. 5. Bibliothecae, annotatione 3. Genebrardus lib. 1. Chronographic. Pererius lib. 3. in Genesim, n. 122. Maldonatus in 27. Matt. vers. 11. Cornelius in secundum caput Genesis, etc. hancque sententiam plurimis rationibus probant: Primo quidem, quia Scriptura sacra diserte indicat Paradisum constitutum in Edem, ubi enim Vulgata nostra habet: Plantaverat autem Deus Paradisum voluptatis, Hebraica textus, plantaverat Deus Paradisum in Edem: sed Edem in Syria, vel Mesopotamiae finibus fuisse ex eadem Scriptura sacra colligitur, 1. Regum cap. 19. v. 12. ubi superbus Sennacherib sic loquitur: Numquid liberaverunt dii gentium singulos quos vastaverunt patres mei, Gosan videlicet, et Haram, et Reseph, et filios Eden qui erant in Thelassar? Quibus aperte Edem nomen esse regionis significatur; siquidem cum Gossana, Haram, et Reseph, utpote vicinis atque continentibus locis iungitur. Gossan enim, inquiunt Eusebius et S. Hieronymus, in regione Emath est in finibus Damasci; putantque illam esse Gausanitidem regionem quam Fluvius Chabores ab Acrabenae Mesopotamiae finibus disterminat. Similiter Reseph iidem affirmant esse civitatem Syriae, existimantque eam esse Rhesipha, quam Ptolemaeus in Mesopotamia collocat; certum est enim Mesopotamiam sub Syria comprehendi. De Thelassar autem aiunt illam esse Syriae regionem, vel Mesopotamiae, postea Seleuciam nominatam: ergo revera Eden in Syria, vel Mesopotamia erat. Sed Moyses asserit Paradisum fuisse consitum in Edem; igitur in Syria, vel Mesopotamia Paradisus consitus erat. — Confirmatur ex illo Ezechielis c. 27. v. 23. Haran, et Channe, et Eden negotiatores tui. Haram autem est illa celebrata Charra, vel Haran, quam incoluit Abraham, et in qua eius pater Thare vita functus est, ut constat Gen. 11. v. 31. et Actuum c. v. 2. de qua Eusebius, et S. Hieronymus in locis Hebraicis sic scribunt: Charra civitas est Mesopotamiae trans Edessam, quae usque hodie Charra dicitur, ubi Romanus caesus est exercitus, et Crassus dux captus: sed Charram urbem fuisse Mesopotamiae, non solum S. Stephanus locis laudatis indicant; at etiam affirmat Plutarchus in Vita Crassi, et Strabo lib. 16. De situ orbis: ergo cum Scriptura sacra dicat Eden non longe a Charra fuisse, et eadem Scriptura doceat Charras in Syria, vel Mesopotamia fuisse; cunctique Scriptores idipsum adstruant; rursumque sacer Moyses affirmet Paradisum in Eden plantatum, ineluctabili evincitur consecutione, in confinibus Mesopotamiae, et Arabiae Orientalis, non multum a Chaldaea, et Syria Damascena dissitos, Paradisum conditum fuisse.

Confirmatur insuper ex illo Genesis 4. vers. 16. Egressusque Cain a facie Domini habitavit profugus in terra ad orientalem plagam Eden; quibus Edem haud dubie nomen proprium Regionis est: at verisimile est Cainum una cum patre suo habitasse non ita longe ab ea regione, in qua consitus erat Paradisus terrestris: existimant enim nonnulli cum Genebrardo lib. 1. Chronographic Cainum profugum a loco ubi Adam cum coetu piorum morabatur, demigrasse Orientem versus ultra Mesopotamiae Edem, ubi erat Paradisus, atque in ea regione, quae ipsi Eden, seu Paradiso erat Orientalis, consedisse. Nimirum, aiunt, Cainum cum posteritate incoluisse Assyriam, vel eiusmodi aliam regionem trans Tigrim, et Euphratem, quae ipsi Mesopotamiae, seu Horto Eden esset Orientalis: cum Adam, Seth, et alii veri Deicolae, in quibus erat Ecclesia, Syriam, et vicinas regiones citra Euphratem, quae ipsi Mesopotamiae, et Paradiso Eden essent occidentales, inhabitaverint; sicque Hortum Eden medium inter utrosque fuisse, et hos ab illis disterminasse. Nec refert quod Vulgatus noster scripserit, Paradisum inplantandatis, pro Paradiso in Eden, quasi Eden non esset nomen proprium loci, in quo Paradisus fuit conditus; sed tantum appellativum, significans locum omnimoda voluptate refertum; unde S. Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram, cap. 7. legit Paradisum in deliciis: et Severianus quamvis Graecus, Eden etiam interpretatur deliciae: quasi dicat, plantarit Adam paradisum in voluptate, vel deliciis, hoc est, in loco voluptatem spirante. Hoc, inquam, non refert, nam septuaginta Interpretes Eden nomen proprium loci interpretati sunt; et cum ipsis concinunt nedum plurimi Patres, tam Graeci, quam Latini, sed etiam plerique Hebraei: quos in longum refert, et laudat Maldonatus lib. De Paradiso, c. 18. unus autem sufficiat nobis Moses Bar-Cepha lib. 1. De Paradiso, c. 21. Diximus, inquit, Eden esse regionem spaciosam, amplam, amenam, salubriorem: paradisum vero locum esse pulchris, fructuosis, praestantibus, habitabilibusque arboribus pro quaesivit aliis in tota Eden locis ornatum. Paradisum enim eius regionis, qua Eden dicitur, partem esse inter alias omnium praestantissimam, laudabilissimum, atque cultoribus suis commodissimum. Cui subscribunt Eusebius, et S. Hieronymus, qui cum Hebraica loca urbium, et regionum describunt, de Eden tamquam de loco peculiari, ubi esset Paradisus, aiunt, Eden sacer paradisi locus ad Orientem, quod in voluptatem, deliciasque transfertur.

Probatur 2. Ex ubertate regionis Mesopotamicae, quae tantis Cosmographorum encomiis celebratur, ut omnes alias terrae plagas fructuum suavitate, omnisque generis deliciis, variis etiam naturae dotibus longe antecellere videatur, ut referunt Strabo, et Curtius lib. 5. etc.; quod certe indicium est, in hac regione potissimum esse Paradisum constitutum, cuius nempe ubertas in viciniorem plagam refluebat, et redundabat.

Tertio. Paradisus non adeo longe dissitus fuisse videtur a Iudaea, siquidem verisimile est primos parentes Paradiso eiectos, non longa terrarum spatia peragrasse, sed ubi primum terram humanae habitationi commodam invenerunt, ibi substitisse, domiciliumque locasse: at certum est Adamum in terra Iudaea, aut sane Chaldaea vixisse, ac diem clausisse postremum; nam et sepulchrum eius in terra sancta extitit, ut intra probabitur: ergo non longe a Palestina, aut Chaldaea aberat Paradisus: atqui Mesopotamia etiam non longe a Iudaea distat: ergo verisimile est Paradisum in ea fuisse locatum. Probatur maior ex illo Gen. 3. ubi Vulgatus noster habet: Et eiecit Adam, et collocavit ante Paradisum voluptatis Cherubim; septuaginta Interpretes reddunt: Et eiecit Adam, et collocavit eum contra Paradisum voluptatis; in Complutensi vero, Et collocavit eum ante Paradisum voluptatis. Inde sancti Patres peculiariter annotant, Adamum non procul a Paradiso fuisse a Deo positum, semperque illum in prospectu habuisse, ut iacturam suam perpetuo coram oculis habens, ad perpetrati facinoris severam paenitentiam stimularetur. Non enim hoc solum misericordiae et benignitatis argumentum erat, inquit S. Chrysostomus Hom. 18. in Genesim, quod emittebat, et eiiciebat; sed et contra Paradisum illum habitare faciebat, ut iugem dolorem haberet quotidie, cogitans unde excierit, et in quem statum se coniecerit: similia habent S. Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 2. Theodoretus qu. 10. et S. Augustinus libr. 2. De Genesi contra Manichaeos.

Quarto. Ibi constitutus est Paradisus, ubi sunt Euphrates, et Tigris: atqui hi fluunt in Mesopotamia, et Armenia: Euphrates enim est fluvius Babyloniae, inter quem, et Tygrim intercepta regio, Mesopotamia dicitur, quasi medians inter duo flumina; quod utique Dionysius Geographus ita describit de Euphrate et Tygri sermonem taciens:

Hoc tamen omne solum fluvius, quod cingit uterque Indigenae populi pro re dixere Medamnem,

Quod medias omnes has terras flumina cingunt.

Sciendum enim est Tygrim, et Euphratem supra sinum Persicum in unum tandem coire, ac rursum dividi, tumque nomen mutare: unus enim in sinum Persicum delabens dicitur Phasis, seu Phasitigris, qui videtur esse Phison, celebris apud Curtium, Plinium, et alios: hic circuit terram Evilach, idest Chavila, puta Chaulataeos, quos Strabo lib. 16. in Arabia ponit iuxta Mesopotamiam. Alter Arabiam desertam, et loca vicina petens, videtur esse is, qui hic Geon dicitur: hic circuit Aethiopiam, non illam Abyssinorum quae est infra Aegyptum, sed illam quae est circa Arabiam. In Scriptura enim Madianitae, aliique iuxta sinum Persicum, vel Arabicum habitantes, vocantur Aethiopes. — Paradisus ergo videtur fuisse eo loco, quo confluunt Euphrates, et Tigris: ab illo enim confluxu dividuntur, et discriminantur, in quatuor haec flumina; sursum enim sunt Euphrates, et Tigris; deorsum vero sunt Geon, et Phusitigris, sive Phison. Quod enim hi fluvii, postquam coierunt, rursum dividantur, clare patet ex exactioribus tabulis Cosmographis Gerardi Mercatoris, Ortelii, et aliorum. Mercator enim in Asia tabula 1. manifeste ostendit Tygrim, et Euphratem concurrere iuxta Appamiam, ac rursum dividi iuxta urbem, quae dicitur Asia; atque efficere insulam magnam satis; ac denique utrunque in sinum Persicum influere, ibique desinere. Adde quod verisimile est hos fluvios tempore Moysis magis fuisse divisos, eo quod postea mutarint alveum, magisque confluxerint: sicut a tempore Vorsi multa alia flumina, et maria alveum mutarunt, uti annotavit Torniellus. Haec patebunt evidentius, si speciatim discutiamus et aperiamus,

Quisnam sit Tygris, et Euphratis fons, et fluxus?

Moses cap. 2. Paradisum terrestrem describens ait: Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Nomen uni Phison; est iste, qui circuit omnem terram Eviluth, ubi nascitur aurum.... et nomen fluvii secundi Geon, iste est, qui circuit omnem terram Aethiopiae; nomen vero tertii, Tigris: ipse vadit contra Assyrios: fluvius autem quartus ipse est Euphrates. De duobus ultimis hisce fluminibus, nulla est, aut saltem modica apud omnes Auctores controversia: constat enim eos habere originem ex monte Tauro Armeniae maioris: cursum per Mesopotamiam, Assyriam, et Chaldaeam; exitum vero in sinum Persicum habere, ut supra diximus. — Unus vero vocatur Tigris, vel a celeritate cursus, secundum Isidorum lib. 13. Ethymologiarum, c. 21. ducta similitudine a Tigri animalium velocissimo, cuius miram in cursu pernicitatem describit Plinius lib. 8. c. 18, vel potius ita appellatur a celeritate sua, quam Persae, et Medi Tygrim appellant, teste Curtio. Alius vero nominatur Euphrates a voce Hebraea Purrache, ducta a radice Parrua significante fructificare, et fecundare: eo quod ad modum Nili exundans terras riget et foecundet: unde Cicero 2. De Natura Deorum; Mesopotamiam, inquit, fertilem efficit Euphrates, quotannis novos agros invehit. — Utriusque autem huius fluminis originem et fluxum ita describit Strabo lib. 11. Taurus, inquit, Armeniam disterminat a Mesopotamia: hinc fluunt Tigris, et Euphrates, qui Mesopotamiam circumdant, et apud Babylonios invicem cohaerent: deinde in mare Persicum emittuntur, quorum Euphrates maior est, et plus regionis fluxuoso alveo percurrit. Fontes habet in parte Tauri Boreali, fluit ad occidentem per Armeniam, quae maior appellatur, usque in Armeniam minorem, quam a dextris habet, a sinistris vero Lisianam: deinde ad Austrum flexus confinis iungitur Cappadocum, quae ad dextram relinquit, ad sinistram Commagenorum confinia, rursumque a Sicensina etiam Sophena maioris Armeniae ad sinistram relicta, progreditur Syriam, atque iterum fluxum alium capit in Babylonios, et Persicum Sinum. Tigris ex eodem monte, Seleuciam illatus ad Euphratem accedit, ibique efficit Mesopotamiam: deinde in eumdem sinum Persicum intrat. Euphratis, ac Tigris fontes inter se distant ad stadia duo millia, et quingenta, hoc est trecenta circiter milliaria. — Similia horum sunt, quae de iisdem fluminibus tradit Philostratus lib. 1. De Vita Apollonii, cap. 14. Hanc, inquit, regionem, quae propterea Mesopotamia quod media inter duo flumina posita est, Tigris, atque Euphrates ex Armenia, et Tauri radicibus diffluentes cingunt; sunt autem in ea maxima autem ex parte pagis, ac vicis incultitur: populi vero partim Armeni, partim Arabes nuncupantur, quorum magna pars sedibus incertis vagatur: tanquam insula sese clausos arbitrantes. Flumina vero ubi eam, quam diximus, continentis partem ambierunt, in idem mare decurrunt. Sunt qui dicant in paludem quamdam partem maximam Euphratis delabi, ita ut ad mare non perveniat, sed in terra cursus sui finem recipiat: quidam et audacius de eo loquentes, asserunt eum diutius sub terra fluxerit, rursus in Aegypto apparere, et Nilo commisceri. Haec Philostratus. — Similia pene de iisdem fluminibus tradit Quintus Curtius libr. 5. Inter Tygrim, inquit, et Euphratem iacentia tam uberi et pingui solo sunt, ut a pastu repelli pecora dicantur, ea ne satietas perimat. Causa fertilitatis est humor, qui ex utroque amne manat toto fere solo per venas aquarum resudante. Ipsi amnes ex Armeniae montibus profluunt, et magno deinde aquarum divortio iter, quod coepere, percurrunt. Duo millia et quingenta stadia emensi sunt, qui amplissimum intervallum circa Armeniae montes notaverunt. Iidem cum Medorum, et Gordianorum terras secare coeperunt paulatim in artius coëunt, et quo longius manant, hoc angustius inter se spatium terrae relinquunt. Vicini maxime sunt his campis quos incolae Mesopotamiam vocant, mediam namque ab utroque latere concludunt, iidem per Babyloniorum fines in Rubrum mare prorumpunt. Ita Curtius. Lucanus autem lib. 3. indicat eos fluvios eodem ex fonte promanare, cum ait:

Quaque caput rapido tollit cum Tygride magnus Euphrates, quos non diversis fontibus edit, Persis, et incertum tellus si misceat amnes, Quod potius sit nomen aquae; sed sparsus in agros. Fertilis Euphrates Parim vice fungitur unda, At Tygrim subito tellus absorbet hiatu Occultosque tegit cursus, rursusque renatum, Fonte novo flumen Pelagi non abnegat undis.

Boetius quoque lib. 5. De Consolatione Philosophiae, metro primo, unum eumdemque Tigris atque Euphratis fontem esse declarat his versibus:

Rupis Achaimenidae scopulis, ubi versa sequentem Pectoribus figit spicula pugna fugax. Tigris, et Euphrates uno se fonte resolvunt, Et mox abiunctis dissociantur aquis.

Sed magis, inquit Pererius, credendum est Straboni, Curtio, et aliis Cosmographiae peritioribus, diversos esse, satisque inter se distantes eorum fluminum fontes attirmentibus: nisi forte propterea uno ex fonte profluere dicantur, quod ex uno Armeniae maioris monte Tauro ambo exoriantur.

Quaeres 2. Quae sint flumina Phison, et Geon?

Cum haec duo a Moyse narrata flumina a Cosmographis nullatenus nominentur, vix iudicare licet, quatenam et ubi fuerint. Communis sanctorum Patrum, et Doctorum sententia est Geon esse Nilum, Phison esse Gangem. Ita sentiunt sanctus Epiphanius, Augustinus, Ambrosius, Hieronymus, Theodoretus, Iosephus, Damascenus. Et probatur primo, quia septuaginta Interpretes Ieremiae 2. v. 18. ubi vulgata editio habet: Quid tibi via Aegypti ut bibas aquam turbidam? vertunt: ut bibas aquam Geon; et S. Hieron. in Commentario huius loci testatur semper in communi editione fuisse Geon: unde etiamnum hodie Abyssini Nilum vocant Guion, teste Francisco Alvarez, Histor. Aethiopiae, cap. 122. Secundo, quia Ganges proprie circuit terram Evilath, idest Indiam, quae est intra Gangem, ubi aurum est optimum: imo ipse Ganges teste Plinio est aurifer, et gemmifer. Porro Ganges vocatur Phison, idest multitudo, a radice Pusa, idest luxuriare, et multiplicari, quia decem magna flumina in Gangem se exonerant. Ita Iosephus lib. 1. Antiquitatum, c. 2. et Isidorus lib. 13. Ethymologiarum, cap. 21. Pari modo Geon, idest Nilus circuit Aethiopiam, sive Abyssinam, ubi regnat Praeto Ioannes: Nili enim inundatio est celerrima: hanc autem etiam ipsi Geon tribuit Ecclesiasticus, cap. 24. v. 35. et 37. ubi de viro sapiente dicit: Qui adimplet quasi Phison sapientiam, et sicut Tigris in diebus messium: qui adimplet quasi Euphrates sensum, qui multiplicat quasi Iordanis in tempore messis: qui mittit disciplinam sicut lucem, et assistens quasi Geon in die vendemmiae; quo loco Rabanus, Iansenius, et alii Interpretes, per Phison, Gangem; per Geon Nilum intelligi volunt.

Praeterea, ut recte notavit Iansenius, comparare volens Ecclesiasticus sapientiam Dei quinque celeberrimis fluminibus, descripsit ea flumina illo ordine, quem vere inter se habent: primus enim ab Oriente est Ganges: secundus Tigris: tertius Euphrates: quartus Iordanis, ultimus Nilus. Unde ipse ordo narrationis cogit, ut per Phison intelligatur Ganges, per Geon Nilus, cum videatur primo loco nominari Phison, ultimo loco Geon, neque ulla ratio esse possit quin Iordanis prius nominatus sit quam Geon, nisi quia prior est quoad situm. Haec firmat Claudius Marius Victor, qui lib. 1. carminum in Genesim ita canit:

Nec minor inde Geon placidis, sed mitior undis, Niliacas attollit aquas, arsuraque late Diluvio tegit arva pio, coeloque repugnans, Temperat Aethiopum stagnis refluentibus undas.

OPPOSITAE SENTENTIAE FUNDAMENTA. — Verum, inquit Cornelius, incredibile videtur tanto, et tam vasto spatio hoc Paradisi flumen, vel potius quatuor flumina sub terra se condere, et postea tam dissitis locis exoriri. Nam, ut docet Ptolemaeus, inter Euphratem, et Gangem intercedit spatium septuaginta graduum, idest plusquam 1300 milliarium. Idem de Nilo dici potest. Secundo, haec quatuor flumina locis, iam paulo ante dictis, et satis cognitis ita modice oriuntur, ut statim appareat ea ibi primum nasci, ac deinde confluentibus hinc inde rivulis paulatim adolescere: ergo non nascuntur ex uno illo flumine magno Paradisi. Tertio, Vega in Apocalypsim, cap. 11. Sectione 5. aliique Viri Doctissimi annotarunt, nec Indiam, nec Gangem, nec alias regiones, aut fluvios, qui sunt ultra Sinum Persicum, vocari in Scriptura Orientales, vel Orientem; sed tantum illas, quae sunt citra sinum Persicum, reluti Armeniam, Arabiam, Mesopotamiam. Harum ergo incolae puta Arabes, Idumaei, Madianitae, Armenii, vocantur Orientales, vel filii Orientis respectu Iudaeorum: atqui Paradisus fuit in Oriente, ut habent Septuaginta. Quarto, si Geon est Nilus, et Phison Ganges: ergo Paradisus complexus est omnes regiones interiacentes, Nilum inter Euphratem, Tygrim, et Gangem, puta Babyloniam, Armeniam, Mesopotamiam, Syriam, Mediam, Persiam, multasque alias: quod utique credibile non sit, cum Paradisus nominetur hortus: quis autem cogitet hortum esse tantae magnitudinis?

Fateor equidem his rationibus nostram sententiam probabiliorem videri, non tamen exinde omnino est improbanda adversa sententia; siquidem reponere possent Fluvium ipsum in Paradiso scaturientem, postquam amoenissimum hortum rigarat, atque perluerat universum, iam inde a primo conditu Paradisi, non erupisse foras aperto, et aspectabili procursu: sed ibi in ipso extremo Paradisi margine terrae excepti, indeque subterraneis, et vastissimis meatibus dividi in quatuor illa flumina; vel si quis malit ab ipso iam Paradisi margine quatuor illa flumina manifesto super terram cursu ad certum usque locum detorqueri, ubi per cuniculos absorbeantur: quae tamen terras subeuntia per longissima spatia interdum sub mari labantur, atque in disiunctissimis orbis regionibus emergant, primosque fontes attollant. Unde quamvis Gangis, Nili, Tigris, et Euphratis fontes noti quidem, atque conspicui in tam invicem separatis locis appareant, tamen interioris terrae viscerum fluxibus, et perennibus subterraneis meatibus, omnes illos ex uno Paradisi fonte derivari possunt. Sapientissimeque istud Dei consilium tactum putant, quo Paradisi locus esset abstrusior, ne humana curiositas illinc ob suam culpam profligata, vestigiis inde fluentium omnium iterum in Paradisum ire conaretur, aut saltem scire locum cuperet. — His favet Sanctus Epiphanius in Ancorato, ubi affirmat Tygrim, et Euphratem e Paradiso subter terram fluere, et in Armenia erumpere, sic scribens: Tertius, inquit, Fluvius Tigris cursum faciens in conspectu Assyriorum: spatatur enim partes Orientis, et mergitur subterrem, et oritur in Armenia per medium Carduchium, ut Armenorum, et rescatitur rursum, ut secetur in Assyriorum terram. Sed et quartus Fluvius Euphrates similiter eodem modo subiens terram, emergit ab Armenia, et sic alluit Persidem. — Huic concinit Sanctus Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram, capit. 7. dicens: Quia locus ipse Paradisi a cognitione hominum est remotissimus: inde quatuor aquarum partes dividi credendum est, sicut fidelissima Scriptura testatur. Sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi intra terras, post tractus prolixarum regionum, locis aliis erupisse; qui tamen et ipsi in suis fontibus noti esse perhibentur, nam hoc solere aquas facere, quis ignorat?

Haec omnia luculenter expendit Moyses Bar-Cepha in libro De Paradiso, capit. 21. in hunc modum disserens: Igitur illud flumen vere ingens, Paradisum universum irrigat: qua perluto, scinditur in quatuor deinde fluvios, et ipsos grandes, qui ab illo diducti, simulatque Paradisum relinquere sub ipsa maris Oceani rada dilabuntur, atque inde rursus in hac a nobis habitata emergunt terra. Neque vero haec nobis ipsis fingimus, sed tanquam Moysis Prophetae verba consentanea pronunciamus, qui satis indicat quatuor eos fluvios, postquam Paradisum reliquerunt sub terram delapsos, tandem in hoc a nobis culto orbe prorumpere, scatirireque. Sed urgebit aliquis, quomodo possit fieri, ut quatuor illi fluvii, Paradiso egressi praecipitentur sub Oceani rada, atque inde tandem in hanc nostram terram erumpant? Huic primo respondemus, ea quae a nobis fieri non posse existimantur, facilia esse Deo. Illum enim, quem dicimus quatuor fluviorum cursum, atque eius generis alias, divinum esse opus, non humanum. Deinde hoc quoque sponso volumus Paradisum multo sublimiore positum esse regione, atque haec nostra extet terra: coque fieri, ut illinc per praecipitium delabantur fluvii tanto cum impetu, quantum carminibus exprimere non possis: coque impetu impulsi, praecipitesque sub Oceani rada repiantur: unde rursum prosiliant, ebulliantque in hoc a nobis culto orbe. Hanc sententiam se habere Dominus Ephrem, et cum eo Doctores alii affirmant, quare nos quoque libenter assentimur. Inde patet qualiter intelligenda videantur illa verba Moysis cap. 2. Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita; illud enim inde, vel, ut tert Hebraica ibi, referri potest, aut ad locum Eden, ut videlicet in ipso egressu fluminis ex Eden, statim divideretur in quatuor capita: aut ad Paradisum, ut fluvius ille egrediens quidem ex Eden unus esset, sed ingressus in Paradisum divideretur in quatuor flumina, quibus omnis terra Paradisi commodius irrigaretur: aut denique potest referri ad egressum illius fluminis ex Paradiso, ut flumen illud postquam irrigasset Paradisum, eius finibus egressum postea in quatuor fluvios esse dispertitum. Incertum est autem quanto intervallo post egressum huius fluminis ex Paradiso ipsum fuerit in quatuor alia flumina dissectum, ac divisum. Quocirea non necesse est fontes eorum fluminum nobis conspicuos esse Paradiso propinquos. Tandem maioris elucidationis gratia placet hic attexere, quae de Paradisino fonte, deque quatuor illis fluminibus scribit Rupertus lib. 2. De Trinitate, cap. 21. et 29. Aquarum natura, inquit, per se salsa est, nec idonea potui, sicut in seipso ostendit mare: ascendens autem de abysso, quae est matrix omnium aquarum, in illam quasi magni corporis terrae mammam, idest Paradisi fontem quodammodo lacteum sumpsit dulcedinem, et irrigat universae terrae superficiem, ut iuxta Psalmistam, potant omnes bestiae silvae, et expectent onagri in siti sua; immo ut dulcesceret omnis terra ad nutricandam herbam virentem, limoque pomiferum, quod iussa erat terra producere: atque hoc potissimum calet in terris Orientalibus, non solum panis, et vini, sed etiam pretiosorum aromatum, metallorum, ac lapidum fertilissimis. Omnes igitur aquae potabiles, et salubres ubicumque fluant, et undecunque appareant, de fonte Paradisi per occultos meatus originem trahunt, et ex eius dulcedine hoc habent, ut potabiles, et salubres sint. Et quemadmodum iecur in corpore animalis fons est sanguinis, ut docent Physici, cunctis per corpus sparsis venis sanguinem dispensans, atque hoc ministerio vitam animalis conservans: sic ille fons universam terram per occultas venas irrigans regitur, et in multos redundat fontes, ac flumina; sed eorum omnium ista quatuor sunt capita, idest principalia. Euntes igitur Tigris, et Euphratis si libet in Armenia demonstrentur; et tamen per viam, quam solus novit auctor fluminum Deus, de Paradiso secundum veritatem Scripturae huius manare credantur. Haec Rupertus.

Perbelle ista omnia repraesentat Alcimus Avitus Viennensis episcopus, Carmine De creatione mundi, tametsi nonnihil a nostra sententia recedat:

Eductum levi fontis de vertice flumen, Quatuor in largos confestim scinditur amnis. Euphratem, Tygrimque vocant qui limite certo Longa sagittiferis faciunt confinia Parthis. Tertius inde Geon, Latio cui nomine Nilus Dicitur, ignoti cunctis plus nobilis ortus. Cuius in Aegyptum levis perlabitur unda, Ditatura suam certo sub tempore terram. Nam quoties tumido perrumpit flumine ripas Aluens, et nigris campos perlundat arenis, Ubertas taxatur aqua, coeloque vacante Terrestrem pluviam diffusus porrigit amnis. Tunc inclusa latet lato sub gurgite Memphis, Et super absentes possessor navigat agros. Terminus omnis abest, aequatur iudice fluctu Annua suspendens contectus iurgia limes.

Gramina nota ridet latus subsidere pontus. Inque locum pecorum viridantis iugera campi Succedunt nantes aliena per aequora pisces.

Ast postquam largo foecundans germina portu Humpha maritavit sitientis viscera terrae, Regreditur Nilus, sparsasque recolligit undas. Fit fluvius pereunte lacu: tum redditur aequo Pristina riparum conclusis fluctibus obex, Donec dividuum spargens per devia finem Gurgite septeno patulum percurrat in aequor.

Sed cur dicatur tantum mundana latere Vertice Nile tuus? Nam qui nescitis ab ortu, Non solus, sed quartus eras, diffusus ab illo Despicit excelso qui flumina cuncta meatu, Ipsius atque pater pelagi supereminet omnes, Quas montes, quas plana vomunt, quas nubila lymphas.

Quartus Physon erit, quem possidet India Gangem. Motus odorifero quoties qui vertice crevit, Deciduas pulchro quas spargunt flumina flores, Praetambens furatur opes, et gurgite nostrum Ducit in exilium. Nam ripa largus utraque, Amnibus ut nostris enodis ferre papyros, Aut scriptos algasque leves deducere mos est: Excrementa trahens magnus sic ditia Ganges Hoc etiam donat mundo, quod proiicit aequo.

QUAERES. — Quanam in mundi parte Paradisus fuerit constitutus?

Respondeo probabiliorem videri sententiam, quae asserit Paradisum in aliqua ex Orientalibus Indiae, aut Sinarum insulis esse consitum. Hinc sanctus Isidorus Hispalensis libr. 14. Originum, capit. 3. Paradisum facit primam regionem Asiae maioris ab ortu Solis. Favent et plurimi alii SS. Patres; maxime Epiphanius Epistola ad Ioannem Hierosolymitanum; sanctus Basilius Homil. 11. in Genesim; Ambrosius, lib. De Paradiso, et ceteri. Unde Tertullianus, lib. De Genesi, cap. 2. ita canit:

Lactea Paradisus in aula Instruitur, primique adspectat lumina solis.

Et lib. De Iudicio Domini, cap. 8. ait:

Est locus Eois Domino dilectus in oris; Indus ubi clara nitens, spiratque salubrior aura.

Et Lactantius lib. 2. Divinarum Institutionum, cap. 13. Post haec Deus hominem posuit in Paradiso, idest in horto fecundissimo, et amoenissimo, quem in partibus Orientis omni genere ligni, arborumque conservuit. Et in Carmine de Phoenice:

Est locus in primo felix Oriente remotus,

Proba Faltonia in Virgilii Centonibus De Paradiso ait:

Ecce autem primi sub lumine Solis et ortus.

Marius Victorinus lib. carminum in Genesim, etiam De Paradiso:

Fons aperit felix, qua terra recessus.

S. Alcimus Avitus libro primo De initio mundi:

Est locus Eoo mundi servatus in axe, Secretis natura suis, ubi Solis ab ortu Vicinos nascens aurora repercutit Indos.

Et paulo inferius:

Ergo ubi transmissis mundi caput incipit Indis, Lucus inaccessa cunctis mortalibus arce Permanet: aeternum conclusus limite, postquam hic Decidit expulsus primaevi criminis auctor.

Quibus patet illum auctorem, Paradisum in India, vel in ulteriori proxima Orientali regione constituere. Posset itaque affirmari Paradisum in aliqua ex amoenissimis, et uberrimis Orientalibus insulis fuisse consitum; in qua totus ille Paradisinus emanabat, et scindebatur in quatuor ingentia illa flumina, quae forte ab ipso Paradisi limite absorpta, per subterraneos meatus, rursus in varias orbis partes effluunt. Itaque de Paradisino situ adhuc sub iudice lis est.