Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Ex Hugone a S. Victore Annotatione in lib. 4. Reg. cap. 11. quatuor generatim esse tentationem modos:

Primo enim, inquit, tentatio est levis, sed occulta, quando videlicet aliquis leviter tentatur, et tamen nondum intelligit, an malum sit illud, de quo tentatur: v. g. quando aliquis de officio, sive praelatione leviter tentatur; levis tentatio est et occulta, quia nescit an sibi expediat id quod desiderat. Alia est tentatio levis, sed manifesta, quando aliquis leviter, sed manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione leviter tentatur; tentatio levis est, quia leviter tentatur, et manifesta, quia manifeste de malo est. Alia est gravis tentatio, et occulta, quando aliquis graviter tentatur, et tamen non novit, an noxium sit sibi illud, de quo tentatur: v. gr. quando aliquis de praelatione, vel aliquo ministerio graviter tentatur; gravis est tentatio, quia graviter tentatur; occulta vero dum nescit, quod ibi lateat diabolica trapa, ad hoc enim diabolus de exaltatione tentat, ut per exaltationem magis corruat ad damnationem. Alia denique est tentatio gravis, et manifesta, quando aliquis graviter, et manifeste de malo tentatur: v. g. quando aliquis de fornicatione graviter tentatur; tentatio gravis est, quia graviter tentatur; et manifesta, quia manifeste de malo est. Quos omnes tentationis modos Psalmista bene designat, ubi dicit Psalmo 90. Non timebis a timore nocturno: a sagitta volante per diem: a negotio perambulante in tenebris: ab incursu, et daemonio meridiano: tentatio enim levis, sed occulta, timor est nocturnus: tentatio levis, et manifesta, sagitta volans in die: tentatio gravis, et occulta, negotium perambulans in tenebris: tentatio autem gravis, et manifesta, incursus, et daemonium meridianum.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 21. ad dubium 3.

Tentationem quinque modis considerari posse: scilicet quantum ad motivum, quantum ad instrumentum, quantum ad effectum, quantum ad gradum, et quantum ad modum. Primo quidem, quantum ad motivum considerari potest, vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, sic tentatio dividitur in eam, quae est ab hoste, et a carne, et a mundo, ut dicitur in quadam Sequentia: Mundus, caro, daemonia, diversa movent praelia. Si specialiter, ita quod motivum dicatur non solum id quod movet per modum obiecti, sed etiam quod inducit et excitat per modum impulsivi, sic recte dividitur tentatio in eam quae est ab hoste, et in eam quae est a carne, quoniam utrumque ad malum incendit. — Similiter quantum ad instrumentum, tentatio considerari potest dupliciter: Primo quidem generaliter, et sic est illa divisio S. Gregorii, nempe quod tentatio quaedam est per vitia, quaedam per flagella: secundo specialiter, et sic est illa divisio tentationis, quam ponit glossa super illud, omnem escam abominata est, etc. ubi dicitur quod quadruplex est tentatio: quarum prima est error, sive nescientia vi veritatis: secunda, difficultas vincendarum concupiscentiarum: tertia, taedium boni: quarta, tempestas saeculi. — Tertio modo, scilicet quantum ad effectum, consideratur pariter tentatio, vel generaliter, et sic est duplex: alia nempe diabolica, alia humana: quarum prima terminatur ad mortale peccatum: secunda vero, vel ad nullum, vel solum ad veniale, ut habet glossa super illud: Tentatio vos non apprehendat, etc. Si specialiter, sic est illa divisio S. Augustini dicentis lib. De Doctrina Christiana, quod diabolus tentat, aut revocando carnem, aut infundendo naturalia, aut expoliando gratuita. — Si autem consideretur tentatio quantum ad gradum, fieri etiam potest dupliciter: si generaliter, tentatio alia est exterior, alia interior: si specialiter tentatio perficitur tripliciter, nempe suggestione, delectatione, et consensu, ut inquit S. Gregorius super illud Iacobi: Unusquisque tentatur a concupiscentia, etc. — Denique si consideretur tentatio quantum ad modum tentandi, haec consideratio fieri potest vel generaliter, vel specialiter. Si generaliter, id fit, vel explicite, vel implicite. Si implicite, sic sunt quatuor gradus tentationis supra assignati ab Hugone. Si autem explicite, sic est illa quam ponit S. Bernardus per septem membra: quarum prima est importuna, scilicet qua procaciter insistit. Secunda dubia, scilicet qua animum dubietatis nebula involvit. Tertia est subita, scilicet quae iudicium rationis praevenit. Quarta occulta, quae scilicet deliberationis ordinem praeterfugit. Quinta violenta, qua vires nostras transcendit. Sexta fraudulentа, qua scilicet animum seducit. Septima perplexa, qui variis vitiis impedit. Si autem consideretur specialiter tentatio, prout contrahitur ad tentationem diaboli, sic modi eius possunt dupliciter assignari: vel implicite, et sic dividit S. Augustinus dicens in quodam sermone, quod diabolus tentat ut leo, tentat ut Draco: vel explicite, et sic illa divisio Gregorii super Iob, ubi ait: Fideli famulo Dominus cunctas hostis callidi machinationes insinuat, scilicet, quod opprimendo rapit, insidiando circumvenit, minando terret, suadendo blanditur, desperando frangit, promittendo decipit.

Notandum 3. Quod etsi Eva recens a Deo formata, divinis gratiae donis, et humanae sapientiae muneribus illustrata fuerit, necnon et instituta mundi sublunaris Regina, animantium princeps, mater futura totius generis humani, supernorum Angelorum aemula, Coelique, ac sempiternae fruitionis Dei candidata: nihilominus longe minor fuit eius perfectio quam Adami, ad eam namque non pertinebat habere certissimam, et perfectissimam omnium animalium, omniumque proprietatum, virtutum, et facultatum eorum scientiam: sed habere cognitionem rerum agendarum, et eorum, quae spectant ad rei familiaris administrationem, et ad officia omnia, quae erga maritum, et liberos tractanda et perficienda erant: inde mirum non est, quod serpentem secum loquentem non obstupuerit; nam, ut docent SS. Bonaventura, et Thomas in 2. dist. 21. existimare potuit spiritum aliquem Angelicum in serpente latitantem sibi esse benevolum, suaeque utilitati bene consulere. Vel quia recens condita nesciebat facultatem loquendi nulli animali naturaliter esse datam: nam et novitas rerum, et inexperientia ipsius Evae, et quod perfectio conditionis muliebris perfectam omnium rerum naturalium scientiam minime deposceret, eius nescientiae causa fuit. Cur autem daemon in serpente latitans Evam prius quam Adamum impugnaverit, quaque arte illam expugnaverit, hic est determinandum.

Conclusio prima. — Sagaci ad decipiendam malitia diabolus primo mulierem tentavit, ut ea expugnata facilius Adamum impugnaret, et deiceret.

Haec patet evidenter ex Scriptura sacra, constatque aperte ex Mosis narratione, qua refert Gen. 3. Evae cum serpente colloquium, subditque: Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu illius, et comedit, deditque viro suo. Unde Ecclesiast. cap. 25. scriptum est: A muliere initium factum est peccati, et per illam omnes morimus. Tentavit autem daemon prius Evam, quam Adamum, quod eam nosset primo, faciliorem ad credendum, secundo infirmiorem ad resistendum; tertio ad causam procliviorem. Hoc autem ei notum erat ex imbecilliori et ignobiliori constitutione corporis, et natura sexus, ex minori praestantia et perfectione donorum naturalium, et quia multierem Deus propter virum fecerat: ipsum autem Adamum sciebat in omnibus rebus instructiorem esse, firmioremque ad resistendum: unde existimavit quod persuasa et decepta muliere, per eam facile Adamum ad peccatum impelleret.

Hanc veritatem luculenter explicant sancti Patres, imprimis S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 11. Femina, inquit, parte scilicet inferiore illius humanae copulae incepit, ut gradum perveniret ad totum, non existimans virum facile credulum, nec errando posse decipi: sed dum alieno cedit errori. Hinc S. Ambrosius Sermone 15. in Psalmum 118. docet diabolo visum esse quod amor mulieris fortior esset ad virilem animum subruendum, quam propria sua venena, et diabolici insultus: Serpens ille callidus, et astutus, inquit, ad consuendas nequitiae suas artes, femininis magis illecebris, quam suis commisit venenis. Itaque femina virum, quem serpens tentare non est. nusa est, molli quadam, et conciliatricula amatoria sedulitatis affectione traxit.

Subscribit Odo lib. 3. Moralium in Iob; ubi innuere videtur tentationem per multierem vehementiorem esse, quam per diabolum; inquiens enim de tentatione Iob a muliere facta, postquam a daemone tentatus fuerat, ait: Antiquus hostis humanum genus duobus modis tentare consuevit, ut videlicet corda stantium, aut tribulationibus frangat, aut persuasibilibus molliat: in utrisque ergo contra beatum Iob se vehementer exercuit: nam Patri familias intulit damna rerum: vertitque ad subtilia tentandi argumenta convertitur: cor igitur mulieris tenuit, et quasi scalam quod ad cor viri ascendere posset, invenit.

Idipsum probat Seraphicus Doctor in 2. dist. 21. q. 3. duplici ratione; quarum prima petitur ex parte sapientiae Dei: secunda ex parte astutiae diaboli. Prima, inquam, ex parte sapientiae Dei:

Dominus enim tali ordine permisit diabolum tentare; tum propter viri exercitationem; tum etiam ne mulier haberet excusationem: tum etiam propter eruditionem nostram. Propter viri exercitationem, quia ipse adeo fortis erat, et spirituali mente praeditus, quod non solum poterat resistere serpentis tentationi, sed etiam suggestioni mulieris; et ideo fortiori tentatione permissus est tentari. Propter mulieris caeremoniendam excusationem primo debuit ab ipsa tentatio incipere: nam si vir primo peccasset, cum vir sit caput mulieris, et dominetur ei, non esset multum mirandum, si mulier ei consentiret. imo magnum haberet excusationis colorem. Propter nostram eruditionem etiam hoc permissum est: in illo enim modo tentandi sensibili cognoscimus nos modum et progressum tentationis invisibilis: et sicut ille a serpente venit ad virum mediante muliere; sic iste a sensualitate pervenit ad superiorem portionem rationis mediante interiore.

Ex parte similiter astutiae diaboli potest sumi ratio:

Diabolus attendebat mulierem esse 1. minoris sapientiae. 2. debilioris constantiae. 3. importunioris adhaerentiae. Quia minoris sapientiae erat facilior ad seducendum; et ideo diabolus seductor per eam voluit sibi facere transitum ad virum. Quia debilioris constantiae, facilior erat ad pervertendum: et ideo diabolus expugnator aggressus est hominis civitatem ex ea parte, ex qua erat aditus minus munitus. Quia vero importunioris erat adhaerentiae, cogitavit diabolus quod si ipsa primo vinceretur, non quiesceret, quousque perverteret virum: unde dicitur de muliere, quod laqueus est euntorum, et sequentator eius, vincula sunt manus illius. Propterea diabolus astutus impulsor incepit a sexu femineo. Et sic patet quod, sicut dicit Scriptura, per omnem modum congruum fuit tentationem incipi a muliere: tum quia hoc diaboli astutia expectabat: tum quia hoc divina providentia disponebat.

Haec Seraphicus Doctor.

Dices 1. Non maiorem habebat Eva pronitatem ad peccandum quam Adamus; siquidem pari cum ipso donabatur innocentia, gratia et sapientia; nec in ea sensitivus appetitus adversus animam repugnabat: ergo facilius non erat daemoni Evam tentando expugnare quam Adamum: nulla igitur apparet ratio cur daemon potius mulierem, quam virum tentare debuerit. — Respondeo, equidem Evam non habuisse maiorem ad peccandum pronitatem, quam Adamus; non tamen aequalem cum eo stabilitatem, et firmitatem obtinebat; enim non haberet corruptionem in efficiendo, nec deceptionem in aspectu, inquit Seraphicus Doctor. facilius tamen poterat cadere quam vir, in quo et natura erat fortior, et gratia creditur fuisse abundantior.

Dices 2. Maius est dedecus, ac vituperium vinci a muliere, quam a viro. et longe gloriosius est virum vincere quam mulierem: cum ergo diabolus affectu superbae gloriae avidissime expetat, congruentius videbatur, ut virum prius impugnandum quam mulierem adoriretur. — Respondeo, equidem nobiliorem esse partam victoriam de viro quam de muliere: verum laudabilius est mulierem luctando superare, quam virum impugnando, succumbere: quoniam autem diabolus timendum habebat, ne si tentationem suam ordiretur a viro, ipsum constanter sibi repugnantem expertus esset, idem sagaci cautela, et malitia iudicarit satius incipiendam tentationem a muliere, quam victui faciliorem iudicabat.

Dices 3. Audacis ac generosi animi est fortiores impugnandos aggredi: sed diabolus est audacissimus, et procacissimus, maximeque de suis viribus praesumens: non debuit ergo mulierem, sed virum, utpote uxore sua longe fortiorem, adoriri. — Respondeo, Maiorem esse veram cum generoso animo, et aperta pugna quis adversarium impetat: non autem ubi pugnatur magis astutia quam audacia: diabolus autem non tantum est audax, et procax, inquit Seraphicus Doctor, imo etiam astutus, et fallax: et idem in tentando non est aggressus viam difficiliorem, sed potius efficaciorem: adeoque debiliorem partem prius censuit impugnandam, ut ea devicta, fortiorem minori negotio expugnaret.

Quaeres 1. Cur Deus permisit primos Parentes a daemone tentari, quos noverat tentatione deiiciendos?

Respondet S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 6. ideirco Deum permisisse, ut iam, inquit, per tentationem probetur, et aperietur virtus, et est palma gloriosior, non consensusse tentatum, quum non potuisse tentare. Cum etiam ipse qui derelicto Creatore eunt post tentatorem, magis magisque tentent eos, qui in verbo Dei permanent, probentque illis contra cupiditatem derelictionis exemplum, et incutiant contra superbiam timorem pium. Ende dicit Apostolus: intendens teipsum ne et tu tenteris. Humilis est enim quantum ista humilitas, qua subditur Creatori, ne tamquam eius adiutorio non indigens, de nostris viribus praesumamus, per Scripturas omnes divinas cura continua omnibus commendatur. Cum ergo etiam per iniustos iusti, ac per impios pii proficiunt, frustra dicitur: Non crearet Deus quos praesciebat malis profuturos, ut et utiles eorum bonis voluntatibus exercendis admittendisque nascuntur, et iuste pro sua mala voluntate puniantur.

Quaeres 2. Quomodo serpens accesserit ad Evam: utrum nempe in Paradiso, an extra Paradisum?

Respondet Rupertus lib. 3. De operibus Trinitatis, cap. 2. serpentem extra Paradisum fuisse; Erat enim, inquit, Paradisus propria hominis habitatio, ei pro magna gratia Creatoris data, boni operis, et diligentissimae custodiae conditione interposita: num si serpentibus communibus erat Paradisus, sequitur ut et lupis, atque Leonibus, ceterisque bestiis non caruerit ille deliciarum locus: et idem non tantae beatitudinis aestimandus fuerit, ut merito Paradisus voluptatis appellaretur, et ab ipso Deo plantatus fuisse diceretur. Non igitur serpens, praesertim a diabolo corporaliter invadente possessus, in Paradiso fuit: sed mulier corporis, et cultus causa, dum incontinenter deambulat, forte prospectans quis extra Paradisum mundus esset, et cum serpens utpote astutus, dulcedini terrae illius propius, et ambitiosius inhiat, locus diabolo datus est, et occasio breviter porrecta, unde tentaret Evam. Haec Rupertus. — Verum reclammat communis fere omnium sanctorum Patrum, ac Theologorum sententia, et satis aperte indicare videtur ipsa Mosis narratio serpentem illum fuisse intra locum Paradisi, utpote qui cum Eva de arbore scientiae boni, et mali praesente, et in prospectu fuerit confabulatus.

Quaeres 3. Quomodo ipsum serpentis cum muliere colloquium non fuerit notum Adamo?

Respondeo forte Evam recentеr formatam ab Adamo recessisse, et per hortum excurrisse, eo scilicet tempore, quo Adamus ipse caelestium orbium aspectu, totiusque naturae consideratione, aut ipsius rerum omnium Creatoris Dei contemplatione totus detineretur, nec proinde mulierem sibi a Deo traditam, ut pastorem, et maritum decebat, sedulo curaret et contineret. Quo experimento docentur aliae coniuges facile a viris non recedere, ne forte in serpentes et tentatores incidant. Unde prudenter non minus, quam pie S. Gregorius Nazianzenus ad Olimpiadem scripsit: Externa negotia viro committe; noli pedem tuum limine crebro efferre, ne ad publicos ludos, turbamque inconditam proficisci: hinc enim pudor verecundis etiam excutitur, nullisque oculis iungitur, pudoris autem iactura flagitiorum omnium certissima est parens. Domus tibi urbis, ac nemorum instar sit; ne aspectus tui copiam aliis facias, quam propinquis, usque gratissimis et honestis, et sacerdoti, ac senectuti iuventute praestantiori; imo nec in piorum virorum, quos tamen maritus tuus a domo sua non arceat, conspectum prodeas, quamvis alioqui eos charos habeas, honoreque prosequaris. Quid enim tantum utilitatis afferre potest, quantum probus maritus, si in eo solum amorem defixeris? Cura etiam, ut ad hominum aspectum erubescas, oculos caecos, superciliumque humi depressum habens. Hoc tibi insuper summo studio cavendum, ne lingua tua precipiti, atque effrenato impetu feratur: tacere praestat, quando loqui utile est: quam loqui cum tempus indecoro, atque inhonesto sermone silentium indicit. Utinam haec prima mulier observasset, ut nec pedem extra mariti conspectum efferret, nec incaute cum serpente sermonem institueret! utinam, nec sui videndi copiam serpenti faceret, nec serpentem ipsa videret! ab aspectu enim ad sermonem, a sermone ad inobedientiam, et ab inobedientia ad interitum funesto gressu processit.