Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Nonnullos e sanctis Patribus existimasse, quod si perseverasset innocentia status, homines sine commixtione sexus nascerentur. Eius imprimis sententia fuit S. Gregorius Nyssenus, in libro De hominis opificio, asserens c. 17. quod si non peccasset primus homo, nullus foret usus nuptiarum, nec multiplicati fuissent homines, ut nunc fit, per copulam carnalem; sed certa quadam, et ignota ratione propagatum iri hominum genus, eo scilicet modo, quo multiplicatos Angelos esse credidit, si ab eo rite emulatio, inquit, in qua Angelis equales creemus. per peccatum non excidisset, nihil neque nos ad multiplicationem nuptiis opus habuissemus: sed quaecunque tanta in incorruptae naturae multiplicationis est ratio, quae quidem nempe verbis explicari, neque coniecturis hominum comprehendi potest, et est in illis tamen aliqua: cadem et in iis, qui paululum a dangelis minorati sunt, hominibus valeret. quae ad profinitum usque cultum Creatoris modum humani generis incrementa perdueret.

Eadem est opinio sancti Damasceni, lib. 2. cap. 30. affirmantis hominum per semetipsos propagationem, et successionem, ex condemnatione ad mortem propter transgressionem contigisse. Quibus consona sunt quae scribit sanctus Chrysostomus Homil. 18. in Genesim, explicans illa verba capitis quarti: Adam cognovit uxorem suam. Eorum autem potissima ratio fuit actus coniugalis turpitudo propter aestum libidinis, et corruptionem integritatis: quocirca

Notandum 2. Ex S. Bonaventura in 2. dist. 20. art. 1. quaest. 3. quod si perseverasset innocentiae status, fuisset equidem delectatio in actu coniugali, moderata tamen, et mensurata, secundum quod eam valebat temperare ratio hominis: et ideo non erat tanta quanta est modo. Nunc enim quia virtus illa maxime exivit rationis imperium, dum ratio amisit originalis iustitiae vinculum, et retinaculum, per quod imperabat viribus interioribus: idem laxatis sibi habenis, toto impetu, et conatu se praecipitat in delectabile sibi oblatum, non propter intensionem virtutis moventis, sed propter defectum virtutis retardantis. Unde sicut equus lascivus rupto freno velocius currit, et impetuosius, quam cum infrenatur et detinetur a suo sessore, licet non habeat maiorem virtutem, et sic in proposito intelligendum est se habere. Et hoc est quod dicit Aug. De Civit. Dei. Nuptiae illa digna felicitate Paradisi, si peccatum non fuisset, et diligendam prolem gignerent, et pudendam libidinem non haberent. Et ideo concedendae sunt rationes ostendentes, quod non esset tune tanta delectationis intensio, quanta est nunc, cum modo tanta sit, ut modum et ordinem debitum non observet. Haec Seraphicus Doctor.

Notandum 3. Ex codem qu. 1. quod integritatis corruptio tria dicit: scilicet claustrorum apertionem, poenalem passionem, et foedam delectationem: Primum est naturae: Secundum est poena: Tertium vero est corruptionis vitiositatis, quae tenet medium inter culpam, et poenam. Si igitur vir cognovisset uxorem in tempore naturae institutae, fuisset ibi claustrorum apertio: non tamen fuisset ibi poenalis passio, nec foeda delectatio; quia vis generativa nec esset corrupta, nec esset infecta: imo obedirent rationi illa membra, sicut dicit Augustinus, sicut obediunt os, manus, et lingua. Unde sicut manus aperitur et clauditur, et os aperitur et clauditur, nec est ibi passio vel poena, nec delectatio foeda, sic fuisset in natura instituta: nec turpius fuisset tune loqui de istis membris, quam sit loqui de aliis; nec enim turpe est loqui propter hoc, quod natura horret, et erubescit actum illum ratione foeditatis, quae in ipso consistit; sed ratione annexae intemperantis et inordinatae delectationis.

Conclusio prima. — Revera propagatum esset genus humanum in statu innocentiae per commixtionem sexuum. Ita convenit numerosior sanctorum Patrum caterva, quibus visum est non alio modo, quam usitata coniunctione sexuum posteritatem Adami gignendam fuisse: absque tamen illo aestu libidinis, qui rationem anteverteit. Unus prae caeteris sufficiat S. Augustinus, qui lib. 1. contra Iulianum, cap. 1. ait: Neque enim etiamsi natura humana primorum hominum peccato vitiata non esset, possent filii nisi de corporum commixtione generari: sed ideo sub diaboli potestate sunt, qui de corporum commixtione nascuntur, antequam per Spiritum renascantur, quia per illam nascuntur concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, et adversum se cogit concupiscere spiritum. Et lib. 2. De peccato originali, c. 35. et 36. Essent autem proculdubio, inquit, nuptiae, etiam non praecedente peccato, quia neque ob aliam causam ei ad adiutorium non alterius viri, sed femina facta est. Et illa Dei verba, crescite, et multiplicamini, non est damnandorum praedictio peccatorum: sed fundandarum benedictio nuptiarum, etc. Si autem peccato non fuisset dehonestata natura, satis ut opinamur tales futuras fuisse nuptias in Paradiso, ut in eis ad prolem seminandum non naturae voluntas, sicut pes ad ambulandum, manus ad operandum, lingua ad loquendum: sed aestu libidinis membra genitalia moverentur: nec sicut nunc fit, virginitatis integritas ad concipiendos fetus, vi turbili violatur ardoris: sed obsequeretur imperio tranquillissimae charitatis. Et eo modo non esset dolor, et cruor virginis concumbentis, quomodo non esset etiam matris gemitus parientis.

Probat hanc veritatem S. Bonaventura loco laudato quaest. 1. tum auctoritate Scripturae, tum ratione. Dicitur enim, inquit, hominibus in statu innocentiae, sicut scribitur, Crescite, et multiplicamini, et replete terram. Et aliud textus dicit, Mulierem in adiutorium viri esse factam. Rationi etiam rectae hoc consonat, quae dicit, potentiam generandi spectare ad completionem naturae: usum vero generationis ad complementum, et perfectionem civitatis supernae; et quia in statu innocentiae natura perfectior erat, quam in statu viae: et si homo stetisset, superna civitas suorum civium numerositate nequaquam fraudata esset; ponendum est quod homo in statu innocentia generare poterat, et genuisset; et quia nec vir per se, nec mulier per se suffecisset ad generandum, ideo per commixtionem fieret coniunctio unius ad alterum, et mutuum sibi praeberent auxilium in procreatione prolis ad multiplicandum genus humanum, et ideo si homo stetisset, esset generatio, et sexuum commixtio. — Confirmatur ex Genesi 2. Mulier data est in adiutorium hominis: at non ad aliud sane, quam ad generationem prolis; namque ad omnia alia, vel melius, vel certe non minus bene vir a viro iuvari posset. Deinde, distinctio sexuum non est nisi propter generationem: sed in primaria sui conditione, distinctio fuit in humana specie, sicut in aliis: ergo si sexus distincti ad unum effectum non concurrunt nisi commisceantur, videtur quod si homo stetisset, vir, et mulier commixti essent. Denique vir habuit vim generativam: sed planum est quod intra se prolem concipere non poterat; cum nec haberet locum, in quo fetus vegetaretur, nec viam per quam egrederetur: ergo videtur quod ut generare posset, necessarium erat sibi cum muliere commisceri, et convenire.

Dices 1: Sexuum commixtio turpitudinem infert: at in statu innocentiae nulla fuisset inhonestas, nec turpitudo: ergo nec sexuum commixtio.

Respondeo: Distinguo maiorem: sexuum commixtio cum immoderato libidinis ardore, et effrenatis concupiscentiae motibus, turpitudinem infert, concedo; ubi haec non adsunt, nego. Turpitudo equidem, et taeditas, quae in ipso generationis actu nunc inest, sentitur propter deformitatem libidinis, et sexuum immoderatam voluptatem, quam primi nostri parentes statim post peccatum, ut verbis utar Augustini, senserunt, erubuerunt, et se operuerunt. Verum hic ardor libidinis turpificans et deformans actum generationis, non fuisset in statu innocentiae. Siquidem in eo animus fuisset omnino subiectus Deo; et pars interior hominis perfecte subdita fuisset, et obediens rationi; ita ut qua facilitate, ac moderatione nunc movemus caetera membra corporis, pedes ad ambulandum, manus ad capiendum, os et linguam ad loquendum; eadem tunc facilitate in eo statu absque perturbatione rationis, sine ardore libidinis, et citra omnem faeditatem, movebat homo, regebat, et moderabatur ea membra corporis, quae ad generandum natura comparavit.

Dices 2: Non potest esse generatio nisi ex decisione seminis: sed in statu innocentiae non fuisset seminis decisio; semen enim est superfluum nutrimenti: ubicunque autem est superfluitas, ibi est vitiositas: sed in natura instituta non erat vitiositas: ergo nec superfluitas: igitur nec humor seminalis. Deinde, semen est superfluitas tertiae digestionis: sed si homo stetisset, non esset in eo superfluitas secundae digestionis, utpote stercus, et urina: ergo nec superfluitas tertiae. Prima patet per Philosophum: secunda manifesta est, quia illa superfluitates nunquam sunt sine foeditate, et ignominia: ergo si foeditas, et ignominia non sunt in homine nisi per culpam, nullo modo esset in eis superfluitas.

Nego minorem: et ad eius probationem respondeo cum S. Bonaventura loco laudato quaest. 2. duplicem esse superfluitatem, nempe residuitatis, et impuritatis. Superfluitas residuitatis est in semine; et haec superfluitas necessitatem non excludit, imo idem ipsum, quod necessarium est, est superfluum, sed necessarium speciei, superfluum individuo: necessarium virtuti generativae, sed superfluum nutritivae: et haec superfluitas non repugnat bonitati et complexioni naturae, quia non sonat in vitium, sed in complementum. — Est et alia superfluitas impuritatis, sicut stercus, et urina, defluxio rheumatis, missio sudoris, et consimilia, et haec est in duplici differentia: quaedam venit ex debilitate virtutis contentivae et conservativae, sicut sudor et rheuma, et talis non fuit in Adam, propterea quod virtutes naturales in ipso erant in suis operationibus efficaces; alia vero est, quae venit ex nutrimenti impuritate, et haec fuisset in Adam, qualis est superfluitas egestionis, et urinae, quae sunt propter separationem puri ab impuro; et illud quod purum et idoneum est, assumatur in alimentum, illud vero quod est minus idoneum, eiiciatur exterius, licet non cum tanto foetore et foeditate, sicut et hoc satis indicant vasa, et intestina, et foramina, quae sunt homini a sua prima conditione naturaliter deputata. Haec S. Bonaventura.

Dices 3: Fieri nequit prolis generatio absque corruptione signaculi, et integritatis virginalis: sed in statu innocentiae nulla fuisset corruptio: ergo nec prolis generatio.

Respondet S. Augustinus lib. 14, De Civitate Dei, cap. 26. quod in tanta facilitate rerum, et felicitate hominum, absit ut suspicemur non potuisse prolem fieri sine libidinis motu: sed ea voluntatis nutu moverentur illa membra quo cetera: et sine ardoris illecebroso stimulo, cum tranquillitate animi et corporis, nulla corruptione integritatis infunderetur germen maritalis uxoris: neque enim quia experientia probare non potest, ideo credendum non est; quando illae corporis partes non ageret turpiter ardor, sed spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet: ita tunc potuisse altero coniugis salva integritate feminei genitalis virile semen immitti: sicut nunc potest eadem integritate salva ex utero virginis fluxus menstrui cruoris emitti: eadem quippe via posset illud iniici, qua hoc potest eiici, ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis impulsus foeminea viscera relaxaret: sic ad fovendum et concipiendum non libidinis appetitus, sed voluntarius usus naturam utramque coniungeret.

Respondeo 2. Probabilius videri signaculum virginalis integritatis etiam tunc per actum generationis apertum iri. Modus enim quo nunc fit actus generationis per apertionem vulvae muliebris naturalis est, quippe qui etiam in caeteris animalibus servetur. Excepto igitur ardore immoderatae libidinis, et deformitate concupiscentiae, quae ex peccato ac privatione Iustitiae originalis actui generationis contigerunt, etiam hic modus fuisset in statu innocentiae: quae enim naturalia sunt homini non sunt mutata propter peccatum. Deinde, cur veremur dicere integritatem corporalem feminine ablatam iri tunc per actum generationis, cum non possimus infirmari eam corruptam iri in partu per egressum prolis ex utero? Nisi quis adeo excors, et amens sit, ut quod in beatissima Virgine eximium, et singulare fuit miraculum ut clauso utero Filium suum ederet, id omnibus feminis in eo statu usitatum futurum fuisse opinetur. — Addo, sententiam S. Augustini explicari posse eo sensu, quo illam usurpavit, et distinxit S. Bonaventura, ut observatum est in 3. Notabili.

Quaeres: An si perseverasset innocentiae status, soli nati fuissent homines, qui nunc electi sunt ad beatitudinem aeternam? — quaest. 100. a. 2. ubi respondendo ad auctoritatem pettam ex S. Gregorio Papa dicente quod si perseverasset innocentiae status, soli praedestinati essent nascituri, Dicendum, inquit, quod si Adam non peccasset non generaret ex se filios gehennae: ita scilicet, quod ab ipso peccatum contraherent, quod est causa gehennae. Possent fieri filii gehennae per liberum arbitrium peccando. Adiicit equidem: Et si filii gehennae non fierent per peccatum, hoc non esset per hoc quia essent in gratia confirmati, sed propter divinam providentiam, per quam a peccato conservarentur immunes. Ubi vides in hac secunda parte responsionis indicare eos non esse peccaturos, nempe mortaliter ad gehennam, praeservante eos Deo a peccato. Cum tamen ponat primo loco priorem responsionem negantem istam praeservationem, dicendum magis inclinare ad eam sententiam.

AFFIRMANTEM vero sententiam tuetur Subtilis Doctor in 2. dist. 20. qu. 2. Dico, inquit, quod soli nunc electi fuissent in statu innocentiae nati; idque probat primo auctoritate S. Gregorii 1. Moralium cap. 36. dicentis: si parentem primum nulla peccati rubigo corrupisset, nequaquam ex se filios gehennae generaret, sed illi qui nunc per Redemptorem salvandi sunt, soli ab illo electi nascerentur; cuius assertioni cum nulla ratio theologica, nullaque implicantia repugnet, etiam ipsi fides non est deneganda.

Probat 2. Doctor ratione theologica, quia omnis ordinate volens finem aliquem et ea media quae ad eius consecutionem conducunt, prius vult media proximiora fini, quam remotiora: sed Deus est ordinate volens: ergo primo vult seipsum, vel bonitatem suam communicandam creaturae tamquam finem ipsius ultimum: ergo pariter velle debet media, quae proxime conferunt ad fruitionem suae beatitudinis, et bonitatis. Atqui ex his mediis propinquior est electio hominis ad gloriam, quam quod producatur ab hoc vel illo homine, aut quod permittatur peccatum: ergo prius electio illa fit quam decernatur permissio peccati, aut nativitas illius hominis ab hoc vel illo homine; adeoque huiusmodi parentes non poterunt variare determinandos, et eligendos ad beatitudinem a voluntate divina, quin iidem in numero nascantur.

Verum quoniam haec Doctoris probatio solum potest intelligi de electione incompleta, et tantum designativa, non autem de electione absoluta, completa, et determinata, ut diximus demonstrando hominum praedestinationem efficacem fieri solum post praevisa merita, ideo aliter censeo probandam esse S. Gregorii, necnon et Subtilis Doctoris assertionem. Illi soli tunc nati fuissent homines, qui praevidebantur in gratia finali ex hac vita migraturi: sed soli nunc electi tales sunt: ergo soli tunc fuissent nati. Minor constat: Maior pariter, tum quia aperte fatetur S. Gregorius, quod si stetisset Adamus, nequaquam ex se filios gehennae generasset; ergo omnes tunc generandi erant in gratia finali ex hac vita migraturi: tum quia, ut probabitur infra, omnes Adami posteri, si ipse stetisset, post devictam a prima peccandi tentationem, et occasionem, revera fuissent in gratia confirmati; adeoque nullus eorum ex hoc mundo migrasset absque gratia sanctificante: tum denique quia licet aliqui peccassent, nihilominus de peccato poenitere potuissent, et amissam gratiam sanctificantem per actum contritionis reparare, ac per ferventiorem charitatis actum debitas suo peccato poenas luere; imposterumque peccandi occasiones maiori cum prudentia devitare, et firmiori animo repellere: ergo eorum nullus ex hac vita migrasset absque gratia sanctificante, sicque eorum nullus damnatus fuisset. — Accedunt in confirmationem plures rationes probabiles et coniecturae, quas sic refert Franciscus Macedo a S. Augustino, collat. 6. diff. t. sec. 4. Prima sumitur a conditione illius status, qui cum esset integritatis et innocentiae, similis virginitati esse debebat: nempe aut manere integer, aut perire corruptus, non enim dabatur medium. Secunda a simili, seu potius ab opposito: per peccatum Adam totus ille status funditus periit: igitur per illius innocentiam totus penitus, ac ex integro staret. Tertia a proportione inter propagationem naturae et transfusionem iustitiae: quemadmodum enim ab uno parente tota natura traducta in posteros, ita et iustitia videbatur transfundenda, ita Deo ordinante, ut una alteri responderet. Quarta a pacto Dei cum homine: quod eiusmodi videtur fuisse, ut si Adam obediret, omnis eius posteritas salvaretur: si secus, tota damnaretur, uti accidit per peccatum. Quinta a differentia huius status a statu Redemptionis post peccatum: quia si in eo statu essent peccata mortalia, privatorum esset Mediator et Redemptor necessarius, et gratia redemptionis necessariae, quae conditio est propria praesentis status naturae lapsae, non alterius. Unde sequitur ex absurdo. Sexta, scilicet confusione horum statuum, fieret enim ille status omnino similis statui nostro cum Redemptione et cum gratia Mediatoris, cum Sacramentis ac remediis peccatorum quae non videntur sine gratia Redemptoris posse deleri: atque adeo consequenter esset in eo Christus passibilis, et gratia Crucis, vel quiddam simile. Ita Macedo.

His coniecturis auctoritate sua etiam suffragantur SS. Patres. Nam praeter S. Gregorium Magnum iam laudatum, addit S. Anselmus, lib. 1. c. 18.: Si primi parentes sic stetissent ut tentati non peccassent, ita confirmarentur cum omni progenie sua, ut ultra peccare non possent. — Favet etiam S. Augustinus, lib. 12. De Civit. Dei, cap. 23. ubi quaerens an in statu innocentiae alii homines generandi essent a primis parentibus, obiecto fore ex iis aliquos peccatores, ac proinde solos eos primos parentes iustos remanere, contra affirmando sic ait: Multo potius est credendum, quod sanctorum numerus quantus complendae illi sufficit beatissimae Civitati tantus existeret, et si nemo peccasset, quantus nunc per Dei gratiam de multitudine colligitur peccatorum. Similia habet lib. De correptione et gratia, cap. 10.

An autem revera soli ipsi, qui de facto eliguntur ad gloriam, idest, iidem in individuo homines, qui nunc sunt ad beatitudinem aeternam efficaciter destinati, perseverante innocentia nati fuissent, affirmare videtur Doctor in 2 dist. 20. quaest. 2. n. 3. ubi ait: Dico (sicut dictum est) quod idem homo in numero, non solum quoad animam, sed etiam quoad corpus organicum, potuit esse filius Adam, et filius Abrahae; et ex quocumque istorum duorum fuisset, idem in numero fuisset, quia si nihil substantiae filii sit de substantia Patris, sed totum de menstruo, ut vult Philosophus, secundo De generatione animalium, vel si ibi concurrat semen viri cum isto semine mulieris, dico tamen quod eadem materia ex qua iste generatur, quae fuit in statu naturae lapsae sub forma alimenti, talis potuit esse in statu innocentiae, sub forma alia, puta pomi, vel huiusmodi. Ita Doctor, quibus verbis duo statuit, nimirum, quod iidem numero nati fuissent in statu innocentiae qui iam sunt praedestinati; tametsi forte eosdem non habuissent parentes, quia, inquit, idem homo potest esse filius Adae et Abrahae, seu diversum habuisse patrem. In hoc enim homine individuo sunt duo, nempe forma et materia, scilicet anima et corpus. Anima autem non dependet a parentibus, sed creatur et infunditur a Deo; corpus vero formatur ex semine quod non est tam proprium unius, quin possit alterius, cum ex diversis alimentis idem semen possit generari. — Tertium in re tam dubia et incerta solum probabiliter licet opinari: sufficiat itaque cum ipso Doctore, et S. Gregorio constanter asserere, neminem eo in statu hominum fore damnandum, sed omnes futuros esse praedestinatos et salvos.