Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

PERVENIENS est praesens quaestio, et in varias partes opinionibus distracta; quam late prosequitur S. Epiphanius haeresi 70. quae est Aulianorum, et in Ancorato, ubi omnes fere de ea re sententias enumerat, et expendit, ac refellit: asserens nec in corpore positam esse, nec in anima, nec in baptismo aut alia re nobis cognita. Quare unum fide, et traditione compertum est, hominem ad imaginem Dei esse factum: nullam tamen partem definiri in qua istiusmodi ratio imaginis collocanda sit. Quid tamen verius censeatur, et ex sanctorum Patrum ac Subtilis Doctoris doctrina inferatur, ut pateat evidentius,

Notandum 1. Est imprimis ableganda illa deterrima, et stolidam prorsus dudum eorum, et Anthropomorphitarum sententia, qui cum persuasum haberent Deum esse corporatum et humana forma, ac figura praeditum, in qua scilicet apparuisse Patriarchis, et Prophetis proditum est in sacris litteris; etiam hominem penes corpus ad imaginem Dei formatum affirmabant. Quos sic impugnabat Melito apud Theodoretum lib. 20. in Genesim: si propterea existimatur Deus habere corpus, quale habet homo, quoniam Scriptura describit eum tamquam instructum, et praeditum membris humanis, simili ratione concluderetur, hominem non esse similem Deo, nec ad eius imaginem, et similitudinem factum. Etenim Zacharias cap. 1. describit Deum septem oculos habentem, cum nos duos tantum habeamus; et Psalmi 90. inducitur Deus habens pennas, et alas, quibus nos caremus; et multa alia per metaphoram Deo attribuit Scriptura, quae si proprie, et ad veritatem exigerentur, Deum facerent enormem atque monstruosum, et longe dissimillimum hominis. Non igitur, ait Melito, imago Dei quaerenda est in hominis corpore, sed in animo, qui ut Deus, sic ipse rationis, consilii, et sapientiae compos, et capax est.

Notandum 2. Non esse pariter admittendam illam Origenis, et quorundam aliorum sententiam, qui illud ad imaginem nostram, proprie referri debere putaverunt ad Filium Dei, quem Paulus ad Coloss. 1. vocat imaginem Dei invisibilis, et ad Hebraeos 1. figuram substantiae Patris: nomen enim imaginis soli Filio inter divinas personas proprie assignatur a Theologis. Existimant igitur isti, hominem esse factum similem Filio Dei, sicut Paulus ad Rom. 8. affirmat Deum Electos praedestinasse conformes fieri imaginis filii sui. Verum hanc opinionem refellit illa particula nostrum. Si enim factus esset homo ad similitudinem Filii Dei tantum, Deus Pater loquens cum Filio suo, non dixisset: Faciamus hominem ad imaginem nostram, sed ad imaginem tuam. Adiice, quod homo non potuit fieri similis Filio Dei, nisi secundum dona naturalia, vel supernaturalia: at secundum utramvis aquae similis est toti Trinitati: utraque enim a tota Trinitate aequaliter, atque indifferentur efficiuntur, et donantur homini. Unde S. Aug. libro imperfecto De Genesi ad litter. cap. 16. ait: Non ad solius Patris, aut solius Filii, aut solius Spiritus sancti, sed ad ipsius Trinitatis imaginem factus est homo: quae Trinitas ita est Trinitas, ut unus Deus sit: ita est unus Deus, ut Trinus sit. Non enim ait Filio loquens: Faciamus hominem ad imaginem tuam, aut ad imaginem meam, sed pluraliter ait: ad imaginem, et similitudinem nostram, a qua pluralitate Spiritum sanctum separare quis audeat? Quae pluralitas quonium non tres dii, sed unus est Deus, ideo intelligendum est postea Scripturam singulariter intulisse atque dixisse: Et fecit Deus hominem ad imaginem Dei, ut non sic accipiatur tamquam Deus Pater ad imaginem Dei, hoc est Filii sui: Alioquin quomodo verum est quod dictum est, ad imaginem nostram, si ad Filii solius imaginem factus est homo?

Notandum 3. Non esse pariter admittendam illam opinionem Eugubini in Cosmopeia, qui existimat Deum, ut crearet hominem, et cum eo sermonem et colloquium humano more ac modo miscere posset, induisse formam humanam, et ideo dixisse: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Accessit, inquit, Filius ac Verbum Dei ad creationem humanam, in forma, imagine, habituque humano, gerens speciosissimum, divinissimamque formam, et iucundissimum omnium humanarum pulchritudinem superantem. Verum haec sententia absurda videtur: Tum quia sanctus Dionysius Areopagita affirmat omnes apparitiones divinas quas in Scriptura sacra legimus, Angelorum beneficio et ministerio factas fuisse: Tum quia vel natura illa humana, quam in exordio mundi Deus assumpsit, fuit vera natura, et vere assumpta in unitatem personae, quod si dicerent, fateri cogerentur, bis factam esse incarnationem Dei, semel in fine saeculorum, et prius in exordio; et tunc quidem tota Trinitas esset incarnata: non enim aliter vere diceretur, Faciamus hominem ad imaginem nostram, cum illud nostram, non ad unam tantum personam divinam, sed ad omnes aeque pertineat: vel non fuit vera illa natura humana quam assumpsit Deus a principio, sed fuit tantum umbra quaedam, spectrum, et similitudo naturae humanae, quemadmodum Angelos legimus saepe assumpsisse corpora humana. Hoc autem si dicatur, non erit verum illud, ad imaginem nostram: non enim illa similitudo naturae humanae erat Dei imago, cum nihil ad ipsum pertineret, nec vere dictum esset, Adamum, qui erat verus et perfectus homo, esse factum ad imaginem Dei; si per imaginem, ut diximus, intelligamus non veram naturam hominis, sed eius tantum umbram quamdam, et similitudinem.

Conclusio prima. — QUINTUPLE POTISSIMUM EST SANCTORUM PATRUM DIVERSA SENTENTIA DE RATIONE, ET STATU DIVINAE IMAGINIS IN HOMINE.

Primo namque nonnulli hominem Deo assimilant in intelligentia maxime, et cognitione. Ita Diadocus cap. 77. De perfectione spirituali, ubi ait: Sumus ad imaginem Dei secundum rationem animae ad mentem pertinentem. Cui est illud affine, quod Clemens Alexandrinus, in 6. Stromaton scribit: hominem ad Dei imaginem esse factum, non propter structurae suae figuram; sed quoniam uti Deus ratione molitur omnia, sic homo qui perfecta cognitione praeditus est, ex rationali facultate bonas et honestas actiones exequitur. Videtur autem maxime Clemens loqui non de naturali cognitione; sed de ea quae Christiano, eique sancto ac perfecto congruit.

Secundo aliqui divinae huius imaginis proprietatem in arbitrio libero constituere videntur, ut Tertullianus lib. 2. contra Marcionem, cap. 5. Liberum, inquit, et sui arbitrii, et suae potestatis ingenio hominem a Deo institutum, nullam magis imaginem, et similitudinem Dei in illo animadverterens quam huiusmodi status formam. Neque enim facie, et corporalibus lineis, tam variis in genere humano ad uniformem Deum expressus est: sed in ea substantia, quam ab ipso Deo traxit, idest animo, ad formam Dei respondentis, et arbitrii sui libertate, et potestate signatus est. Tum cap. sequenti: Oportebat igitur imaginem, et similitudinem Dei liberi arbitrii, et suae potestatis institui, in qua hoc ipsum imago, et similitudo Dei deputaretur, arbitrii scilicet libertas, et potestas: in quam rem ea substantia homini accommodata est, quae huius status est, ad status Dei, utique liberi, et suae potestatis. — Ipsis convenit S. Hieronymus in Epistola 116. Solus Deus est, inquit, in quem peccatum non cadit; caetera enim cum sint liberi arbitrii, iure quod et homo ad imaginem, et similitudinem Dei factus est, in utramque partem suum possunt flectere voluntatem. Subscribit sanctus Bernardus in tractatu De libero arbitrio: cum enim triplicem in homine distinxisset libertatem, unam arbitrii, alteram consilii, tertiam complacentiae; concludit in his tribus consistere imaginem Dei, ita scribens: Puto in his tribus libertatibus ipsam ad quam conditi sumus Creatoris imaginem atque similitudinem contineri, et imaginem quidem in libertate arbitrii, in reliquis autem duabus bipartitam quandam consequi beatitudinem. Hinc est fortassis, quod solum liberum arbitrium sui omnino defectum, seu diminutionem non patitur, quod in ipso potissimum aeternae, et incommutabilis Divinitatis substantiae quaedam imago impressa videtur: nam etsi habuerit initium, nescit tamen occasum, nec de iustitia, vel gloria capit augmentum, nec de praecato, sive misericordia detrimentum: quid aeternitati similius, quod non sit aeternitas? Porro in aliis duabus libertatibus, quoniam non solum ex parte minui, sed ex toto amitti possunt, accidentalis quaedam magis similitudo sapientiae, atque potentiae divinae imagini superductu cognoscitur.

Tertio, sunt qui imaginem ac similitudinem divinam in Virtute reponunt. Sic Gelasius in Actis Nicenae Synodi parte 2. cap. 16. Bonus, inquit, Deus natura sua intelligenti hominis substantiae indidit illud, ad imaginem ipsius, et similitudinem ut bonitatem, simplicitatem, sanctitatem, puritatem, etc. Subscribit Severianus Oratione 5. De mundi opificio: Quid est, inquit, secundum imaginem? Deus est sanctus; si nos sancti sumus, ad imaginem sumus Dei. Sanctus enim, inquit, estote quia ego sanctus sum. Deus est iustus, si iustitiam prosequimur, imago sumus Dei, etc. Eleganter quoque Ambrosius libro De Bono Mortis, capite 5. Fugiamus ergo haec mala, et transformemus animam nostram ad illam imaginem Dei, et similitudinem. Fuga malorum similitudo Dei est, et virtutibus imago Dei acquiritur: ideo qui nos pinxit quasi auctor pinxit virtutum coloribus.

Quarto, aliqui sunt qui imaginem Dei in aeternitate, sive immortalitate malint positam. Ita Faustus Regiensis libr. 1. De libero arbitrio, cap. 1. Quid vero aliud, inquit, intelligendum est etiam in ipsa qua homo conditus est, Dei imagine, nisi perennitatis insigne? Quam perennitatem non solum animae non ademptam, sed etiam corpori agnoscis resurrectionis virtute reparatam. Et Maximus Martyr, Centuria 3. De Char., cap. 25. imaginem a similitudine distinguens ait: Ob id etiam ad imaginem Dei, et ad similitudinem homo fabricatus esse dicitur: ad imaginem quidem tamquam existentis existens, et semper existentis semper existens, ut quamvis non absque initio talis sit, tamen sine fine sit; ad similitudinem vero, tamquam boni bonus, et sapientis sapiens: eius qui natura istud est, illi, qui gratia est. Porro ad imaginem sunt prorsus omnes homines; ad similitudinem vero soli boni, ac sapientes.

Quinto, caeteri hanc rationem imaginis reponunt in imperio, et dominatu, quem in animantes, ac terrarum orbem universum constituit humano generi Deus, hisque verbis Scriptura declarasse videtur. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili, quae moventur in terra. Eius sententiae fuit Ioannes Chrysostomus hom. 10. in Genesim expendens illa verba, Et praesit piscibus, etc. Igitur, inquit, ad dominationis imaginem factus est homo, non ut aliud quidpiam: etenim omnium, quae in terra sunt, principem creavit hominem Deus: neque quidquam est in terra maius illo, cum omnia sub eius potestate sunt. Ipsi subscribit Gregorius Nyssenus lib. De hominis opificio: Ut rite faber, inquit, artifices instrumentum ad formam moliantur, quae usui sit apta: ita tamquam rei quoddam ad Regni administrationem idoneam, naturam nostram praestantissimus fabricator artifex: et tum animae dotibus, tum figura ipsa corporis, talem designarit hominem, ut ad regnum esset aptissimus. Consentit et Marius Victor in lib. 1. scribens:

Nunc hominem faciamus, ait, qui regnet in orbe, Et sit imago Dei: similem decet esse creanti Liber ad arbitrium fruitur, qui mente creatis.

Nonnulli denique hanc imaginem in eo constitutam esse volunt, quod homo supremum gradum entis, nempe substantiae spiritualis ratione, et sapientia pollentis non secus ac Deus contineat: hic enim gradus natura intelligentis, inquit Pererius lib. 1. in Gen. quaest. 1. eximias, et admirabiles sex proprietates secum naturaliter, et necessario coniunctas habet, quas omnes in animo nostro cernere licet. Una est esse animum nostrum incorporeum, et individuum: Altera, esse immortalem: Tertia, intellectu, voluntate, ac memoria esse praeditum: Quarta, pollere libero arbitrio: Quinta, capacem esse sapientiae, virtutis, divinae gratiae, et felicitatis aeternae, quae est in clara Dei visione collocata: Sexta, cunctis animantibus non solum dignitate praecellere, sed etiam potestate dominari. Propter hunc igitur gradum natura intelligentis, et praedictas sex proprietates, quae cum gradu naturaliter consequuntur, et perpetuo comitantur, verissime dictum est, Hominem ad imaginem, et similitudinem Dei esse factum. His plura alia similia leges apud Pererium libr. 2. De Opificio hominis. Verum quoniam haec imaginis ratio, qualiscumque sit, potius Deitatis unitatem, quam divinae maiestatis Trinitatem adumbrat: ideirco ut exacta huiusce divinae imaginis habeatur ratio, sit

Conclusio secunda. — RATIO DIVINAE IMAGINIS HOMINIS CONSISTIT IN EO, QUOD ANIMA NOSTRA TRIBUS FACULTATIBUS, INTELLECTUS NEMPE, VOLUNTATE, ET MEMORIA ILLUSTRATA, DIVINAM PERSONARUM TRINITATEM IN UNITATE ESSENTIAE CONSISTENTEM ADUMBRET. Ita S. Augustinus pluribus locis, maxime vero lib. 9. De Trinitate, cap. 1. et sequentibus, ubi tria illa, quae in anima totidem divinis Personis respondent, ita sumit, ut sint mens, amor, et notitia eius: vel ut ait ibidem capite 11. memoria, intelligentia, voluntas. Hanc veritatem eleganter declarat S. Ambrosius in lib. 1. De dignitate conditionis humanae, cap. 11. ubi cum praemisisset: Sicut Deus unus semper ubique totus est, omnia vivificans, movens, et gubernans: sic anima in suo corpore ubique tota viget, vivificans, movens illud, et gubernans. Deinde, quod sicut Deus est, vivit, et sapit, ita anima secundum suum modum est, vivit et sapit.

Tum eam subiicit, quae ad Trinitatem propius attinet: Num licet unius illa naturae, tres tamen in se dignitates habet, idest, intellectum, voluntatem, et memoriam. Quod idem, licet aliis verbis in Evangelio designatur, cum dicitur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua: idest ex toto intellectu, et ex tota voluntate, et ex tota memoria. Nonne sicut ex Patre generatur Filius, et ex Patre, Filioque procedit Spiritus sanctus: ita ex intellectu generatur voluntas, et ex his item ambobus procedit memoria, etc. Et sicut Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus est; non tamen tres Dii sunt, sed unus Deus, tres habens personas: ita et anima intellectus, anima voluntas, anima memoria, non tamen tres animae in uno corpore, sed una anima tres habens dignitates, atque in his tribus eius imaginem mirabiliter gerit in sua natura noster interior homo. — Hanc rationem aliter expendit S. Gregorius Nyssenus in quaestione de imagine Dei, affirmans animam nostram adumbrare divinam Trinitatem per facultates concupiscendi, ratiocinandi, atque irascendi: ut per concupiscendi quidem facultatem charitate cum Deo coniungatur: per facultatem autem ratiocinandi, scientiam ab ipso excipiat, et sapientiam: per vim demum irascendi, nequitiae spiritibus possit obsistere, atque in his tribus etiam illud, ad imaginem Dei adumbret, et exprimat.

Tribus enim modis Deus in Trinitate tres partes administrat, et regit, caelestia nimirum, et terrestria, atque subterranea, virtute quadam Conditoris, sua providentia, ac Iudicis auctoritate: siquidem omnia, quae Deus exequitur, uno ex his tribus modis perficit; aut tamquam Conditor, aut ut Procidens, aut ut Castigans. Verum haec explicatio potius metaphorica est et mystica, quam litteralis et ad genuinum Scripturae sacrae sensum accommodata. Dicendum itaque animam nostram in eo divina Trinitatis imaginem referre, quod illa cum sit substantia spiritualis, incorruptibilis, et immortalis, divinam exprimat essentiam pariter spiritualem, et immortalem. Tribus autem suis facultatibus, nempe intellectu, voluntate, et memoria, Personarum Trinitatem refert. Non quidem quatenus praeise animae facultates sunt; quoniam, inquit Doctor in 2. distinct. 16. quaest. unica num. 20. illae facultates ab anima, prout illius facultates sunt, non distinguuntur realiter, sed solum formaliter; adeoque ut sic non possunt exprimere tres Personas divinas realiter ab invicem distinctas; sed tantum eas divinas personas exprimunt, et adumbrant, quatenus nempe illae ipsa facultates sunt sub actibus intelligendi, volendi, et memorandi. Ita quod eadem ipsa anima, ut est principium productivum intellectionis, repraesentat Patrem; et ut intelligit, habetque in se verbum productum, repraesentat Filium; et denique ut habet amorem productum, repraesentat Spiritum sanctum: quia quemadmodum Spiritus sanctus praesupponit Patrem, et Filium, sine quibus nequit esse, et a quibus realiter distinguitur: sic amor nequit esse absque cognitione, et principio productivo cognitionis, quod est memoria foecunda, nempe intellectus cum obiecto sibi praesente.

Obicies 1. Imago repraesentans tres Personas Trinitatis debet esse perpetua in anima: sed facultates animae non sunt perpetuo sub actibus suis realiter distinctis: ergo non repraesentant tres divinas Personas, quatenus sunt sub illis actibus: ergo tantum eas representant quatenus sunt facultates. — Distinguo maiorem Doctor ibidem num. 21. Imago debet esse perpetua, quatenus consideratur formaliter, nego: quatenus consideratur fundamentaliter, et radicaliter, concedo: Imago enim Trinitatis, inquit, non est completa in anima absolute considerata cum potentiis suis, nisi in radice: sed ut est sub actibus suis communitate suae essentiae repraesentat Trinitatem: et sic consistit imago in tribus realiter distinctis, non autem in potentiis, quae realiter non distinguuntur.

Obicies 2. Si imago Trinitatis non consisteret in potentiis realiter distinctis, maxime quia potentiae non essent realiter distinctae: sed ita sunt: ergo, etc. Probatur minor: si non essent sic distinctae, sed identificatae realiter, posset dici, quod intellectus esset voluntas: sed hoc est inconveniens; quia alias posset dici, quod intelligeremus per voluntatem, et vellemus per intellectum, quod est absurdum. — Respondet ibidem Doctor negando minorem cum maiore probationis: nam licet ex realiter identificatis posset dici, quod unum sit realiter alterum; tamen non potest dici, quod unum sit alterum absolute, praesertim si unum, et alterum ponatur abstracte; unde quamvis animalitas identificetur homini, et sit de essentia ipsius, tamen non potest dici, homo est animalitas: ergo quandoquidem intellectus sit quid abstractum non concernens voluntatem formaliter, et voluntas sit quid abstractum non concernens intellectum, nequit dici, intellectus est voluntas.

Quaeres: An sit discrimen aliquod inter esse imaginem, et ad imaginem Dei?

Respondeo, hanc esse sententiam quorumdam sanctorum Patrum, quod solus Filius divinus dicendus sit perfecta, et substantialis imago Dei: Homo vero ad imaginem, ita quod illud ad significet aliquem accessum hominis ad Deum, a quo tamen infinito distat intervallo. Sic S. Ambrosius in caput 22. Lucae scribit: Solus Christus est plena imago Dei, propter expressam in se paternae claritatis unitatem: Iustus autem homo ad imaginem Dei est, si propter imitandam divinae conversationis similitudinem, mundum hunc Dei cognitione contemnat. Subscribit Clemens Alexandrinus: Dei, inquit, imago Verbum eius est, et mentis germanus Filius, divinum Verbum, luminis archetypum lumen: at imago Verbi est homo, et quidem mens, quae est in homine; qui propterea ad imaginem, et similitudinem Dei factus dicitur, utpote qui cordis potentia divino assimilatus est Verbo, et eatenus rationalis. — Hanc eamdem sententiam docuerat S. Augustinus in lib. 83. quaestionum quaest. 51. Verum hoc postea correxit in lib. 1. Retractationum c. 26. Quippe legerat apud sanctum Paulum prioris Epistolae ad Corinth. cap. 11. virum appellari imaginem Dei, quod utique luculenter expendit lib. 1. De Trinitate cap. 6. Sunt, inquit, qui ita distinguunt, ut imaginem velint esse Filium; hominem vero non imaginem; refellit utrumque nos Apostolus dicens, vir quidem non debet velare caput, cum sit imago, et gloria Dei; non dicit ad imaginem, sed imago, quae tamen imago cum alibi dicatur ad imaginem, non quasi ad Filium dicitur, quia imago aequalis est Patri; Alioquin non diceret ad imaginem, nostram, quomodo cuius nostram, cum Filius solus Patris imago sit? Sed propter imparem, ut diximus, similitudinem dicitur esse homo ad imaginem: et ideo nostram, ut imago Trinitatis esset homo: non Trinitati aequalis, sicut Filius Patri: sed accedens, ut dictum est, quadam similitudine, sicut in distantibus significatur quaedam vicinitas, non loci, sed cuiusdam imitationis.