Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Varias, casque praecellentes hominis innocentis supernaturales dotes fuisse constat, gloria namque, et honore ipsum Deus coronaverat, et constituerat super opera manuum suarum, inquit Regius Vates. Gloria, inquam, hoc est omnibus divinae sapientiae charismatibus illustraverat; Honore autem, quoniam virtutibus omnibus, et gratiis gratis datis ac gratum facientibus imbuerat: Constituerat denique super opera manuum, supremum ipsi in omnes animantes, et mundana quaeque dominium concedens. Ita quod sapientia doctorem, gratia iustum, et dominio totius orbis Monarchum effinxerat. Hunc autem talem statum S. Bernardus in Sermone primo de Annunciatione, sic delineat:

Videre mihi videor, dilectissimi, quatuor virtutibus hic amictum primum hominem ab ipso suae creationis exordio, et ut Propheta meminit vestimento salutis indutum. Etenim in his quatuor illa salutis integritas: nec sine his omnibus potest constare salus: praesertim cum nec possint esse virtutes si ab invicem separentur. Acceperat ergo homo Misericordiam, custodem scilicet atque pedissequam, ut ipsa praeveniret, ipsa sequeretur eum, ipsaque protegeret, et conservaret ubique. Vides qualem nutritium contulit parvulo suo Deus, qualem dedit pedissequam homini recens orto.

Sed erat illi necessarius etiam eruditor, tamquam ingenuae, et rationabili creatura, ut non sicut iumentum aliquod custodiretur, sed tamquam parvulus educaretur. Cui sane magisterio nemo poterat aptior inveniri quam Veritas ipsa, quae eum in agnitionem summae perduceret aliquando veritatis. Interim vero ne sapiens inveniretur ut malum faceret, essetque peccatum ei tamquam scienti bonum, et minime facienti, Iustitiam quoque qua regeretur accepit. Adhuc autem ad pacem qua foveretur, et delectaretur, addidit manus benignissima Creatoris Pacem utique duplicem, ut nec intus pugna, nec foris timores, idest, nec caro concupisceret adversus spiritum, nec esset ei creatura ulla formidini: nam et bestiis omnibus libere imposuit nomina, et serpens ipse, qui violentia non praesumpsit, fraude magis eum aggressus est. Quid huic deerat quem misericordia custodiebat, docebat Veritas, regebat Iustitia, Pax fovebat?

Subdit autem qualiter homo, per peccatum his spoliatus fuerit. Perdidit homo, inquit, Iustitiam cum Eva serpentis, Adam mulieris voci obedivit potius quam divinae... Perdidit et misericordiam, cum sic exarsit Eva in concupiscentia sua, ut nec sibi, nec viro, nec filiis parceret nascituris, simul omnes terribili maledicto, et necessitati mortis addicens. Adam quoque indignationi divinae mulierem, pro qua peccaverat, obiecit: quasi post tergum eius volens declinare sagittam... Privata est etiam mulier veritate: primo quidem male detorquens quod audierat, morte morieris, et dicens ne forte moriamur: demum serpenti credens penitus abneganti, et dicenti; Nequaquam moriemini. Privatus est et Adam veritate, ubi eam confiteri erubuit, folia, hoc est, excusationum operimenta praetendens... Parem quoque protinus amiserunt, quia non est pur impis, dicit Dominus. Nonne enim contrariam legem invenierant in membris suis, quos de novo pudere coeperat nuditatis? Timui enim, inquit, eo quod nudus essem. Non sic miser, non sic paulo ante timebas! non quarebas folia. licet corpore nudus sicut et modo.»

His praemissis, tria maxime veniunt in hoc Articulo discutienda: Primum. quid et qualis fuerit Iustitia originalis: Secundum, quae et qualis fuerit Adamo, et Evae concessa gratia: Tertium, quodnam fuerit dominium eorum in res corporeas, maxime vero animatas.

Notandum 1. Varias esse inter principes Theologia Magistros de Iustitia originali sententias, nam Henricus Gandavensis quodlib. 6. qu. 11. tradit Iustitiam originalem fuisse quamdam naturalem rectitudinem humanae voluntati insitam. per quam poterat ipsa voluntas appetitui sensitivo dominari. illunque ad nutum quo vellet flectere: cui rectitudini opponitur curvitas naturalis, et pronitas ad malum inflicta voluntati propter peccatum. Quod utique explicat exemplo virga. qua primo est recta. deinde flectitur, et curvatur. Confirmatque ex eo quod si Iustitia originalis non fuerit quidpiam pure naturale, non apparet qualiter homo per peccatum vulneratus fuerit in naturalibus, solum enim diceretur spoliatus donis gratuitis, si Iustitia originalis, quam per peccatum amisit, fuisset quid supernaturale. — Verum hanc sententiam, ut falsam et improbabilem reiicit et impugnat Doctor in 2. dist. 29. n. 3; unde ceteri Theologi cum ipso Subtili Doctore consentiunt Iustitiam originalem fuisse quid supernaturale. At dissentiunt invicem in illa explicanda. Primo namque plurimi Thomistae cum Soto. lib. 1. De Virtute, et Gratia. c. 5. existimant Iustitiam originalem fuisse ipsammet gratiam sanctificantem primis Parentibus concessam, suasque in partes deducere nituntur S. Thomam 1. parte qu. 95. art. 1. et in 2. dist. 20. art. 1. Omnino oppositam sententiam tuentur S. Bonaventura in 2. dist. 29. art. 2. qu. 2. et Alensis 2. parte qu. 90. necnon et Caietanus 1. parte qu. 95. conformiter explicans S. Thomam. Hi namque affirmant Iustitiam originalem esse supernaturalem quamdam charitatem a charitate et gratia sanctificante omnino distinctam. Ceteri vero Theologi contendunt Iustitiam originalem neque esse charitatem, et gratiam sanctificantem, nec quid unum ab eis diversum, sed quid aggregatum ex charitate simul, et aliis donis gratuitis primis Parentibus collatis. quibus nempe eorum voluntas perfectissime Deo, appetitus autem sensitivus voluntati subiiceretur, nec adversus eam rebellaret.

Notandum 2. Certissimum esse primos Parentes, quamdiu eorum innocentia viguit. non expertos fuisse rebellionem illam partis interioris adversus superiorem, qua solito concupiscentia, et praecepti fomes nominatur. Idque colligitur Primo. ex illo Eccles. 7. Deus fecit hominem rectum. Secundo, ex Apostolo ad Rom. 7. aseribentem repugnantiam carnis contra spiritum, et concupiscentiae contra rationem, praecepto tamquam causa. Tertio a posteriori, quia Adam et Eva ante peccatum erant nudi, et non erubescebant; sed post peccatum cognoverunt se nudos, et statim se cooperuerunt, propter motus scilicet inordinatos quos tunc sentiebant, a quibus ante erant immunes. Quarto, auctoritate S. Augustini. et aliorum Patrum. qui ubique concupiscentiam ponunt tamquam effectum peccati originalis. Qua doctrina est etiam multorum Conciliorum, et speciatim Conc. Tridentini sess. 5. in decreto de peccato, ubi dicit, Concupiscentiam vocari quidem praeceptum, non quia vere et proprie peccatum sit, sed quia ex peccato est, et ad peccatum inclinat. — Hoc autem donum appellatur Iustitia, quia erat naturalis perfectio totius hominis, omniumque facultatum eius, optimaque dispositio et affectio omnium animae potentiarum, et inter se, et in ordine ad suos cuiusque actus, per quam scilicet Deus dicitur fecisse hominem rectum. Originalis porro nominatur, quod eam ab origine sua habuerint primi Parentes, et quod per originalem generationem ex Adamo transferenda erat in eius posteros, non quidem virtute naturalis propagationis, et seminis, aut ullius causae pure naturalis, sed proxime a Deo, non aliter quam ipsa naturalis anima ab ipso creatur statim ac corpus organicum ipsius suscipienda capax est.

Notandum 3. Quinque maxime Iustitiae originalis effectus posse distingui. Primo namque naturam humanam efficiebat integram; hoc est, suis facultatibus ad operandum expeditam; et omnibus, quae naturaliter ei competunt, absolutam, et perfectam. Secundo, eam constituebat rectam, naturali scilicet ea rectitudine, ex qua oriebatur vehemens. et prompta hominis ad omne bonum moralis propensio, et ab omni malo alienatio, et aversio, cuius rectitudinis defectu, qui propter peccatum accidit, induit homo quamdam animi curvitatem, et obliquitatem, toties in divinis litteris nominatam et exprobratam; qua: nihil aliud est quam naturalis quaedam inclinatio animi ad bona creata, et caduca, et aversio a bonis aeternis, et divinis. Tertio, ita vires omnes naturae nostrae perficiebat ordinate, ut inferiores pertectissime subiicerentur, et obedirent superioribus, ac earum actiones nequaquam impedirent, nec retardarent, quin potius eas iuvarent; superiores autem nulla tristitia in regendis ac moderandis inferioribus afficerentur. Quarto, hominem non modo omnis veri cognoscendi cupidissimum efficiebat; sed etiam omnium rerum, quae naturaliter sciri possunt, perfectam cognitionem, et scientiam consequendi capacem praestabat, necnon ad omne bonum morale perficiendum, omneque malum, et vitium declinandum valentem, ac constantem reddebat. Quinto denique, praestabat homini felicitatem omnem naturaliter expetibilem: ita ut, inquit S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 10. Nullum bonum abesset homini, quod recta voluntas optare posset: nullumque malum adesset, quod hominis feliciter viverentis carnem, vel animum offenderet.

His ita praelibatis, determinandum est: Primo, quid fuerit Iustitia originalis, an videlicet aliquid supernaturale, an vero pure naturale. Secundo, an fuerit aliqua supernaturalis qualitas, a charitate et gratia sanctificante distincta. Tertio, quonam in subiecto reposita fuerit, an in corpore, vel animo.

Conclusio prima. — Iustitia originalis revera erat aliquid supernaturale. Haec est contra Henricum, cuius opinionem ut falsam et improbabilem sic impugnat Doctor laudato loco. Primo quidem: si, ut vult Henricus, necessarium est quod per peccatum auferatur illa qualitas naturaliter rectificans, quatenus nimirum sit differentia inter hominem peccatorem, et hominem constitutum in puris naturalibus: si, inquam, hoc esset necessarium, sequeretur quod voluntas non posset peccare, nisi prius haberet ipsam rectitudinem naturalem: quia secundum ipsum, peccatum est corruptio ipsius rectitudinis: sed hoc est absurdum: tum quia voluntas ex se est libera ad conformandum se recte rationi, vel non conformandum: tum quia de facto peccat ulterius, dum iam est peccato inquinata; adeoque dum non habet illam rectitudinem : ergo ad peccandum non est necesse, quod tollatur illa qualitas rectificans. — Confirmat 1. Si Deus crearet voluntatem sine ista rectitudine, (ut revera potest; haec enim, ut fatetur Henricus, est separabilis a voluntate, utpote ab ea realiter distincta) possit illa proculdubio, cum esset libera, elicere actum rectae rationi, et legi divinae, vel congruentem, vel discrepantem; et consequenter posset peccare : si enim potuit peccare primus homo, etiam Iustitia originali instructus, multo magis peccare posset, si eam non haberet; nec enim illa compellebat ad non obediendum, imo ad obedientiam stimulabat, et adiuvabat: sed in tali casu non esset privatus rectitudine illa naturali per peccatum, quod committeret: ergo ad peccandum non est necesse, quod homo privetur tali qualitate naturali rectificante. — Confirmat 2. Si necessario deberet qualitas rectificans tolli per primum peccatum, etiam deberet tolli per secundum peccatum: sed hoc est falsum, quia non potest tolli per secundum, cum iam sublata fuerit per primum; quod autem non existit tolli nequit: ergo neque per primum debet tolli. Si igitur primum peccatum corrupit illam rectitudinem, ut vult Henricus, etiam secundum et tertium debebat corrumpere; quod utique est impossibile, cum illa per primum peccatum supponatur ablata.

Impugnat secundo: illa rebellio appetitus contra rationem itidem et aequaliter fuisset in homine creato in puris naturalibus: ergo illa non accidit ob privationem ullius rectitudinis naturalis. Probatur antecedens: naturale est omni appetitui ferri in suum proprium obiectum: et si est appetitus non liber, naturale est ei summe, et quantum potest ferri; talis enim appetitus naturali pondere ducitur, et sicut non est in potestate eius agere, vel non agere, ita nec tanta vel tanta potest esse intensio actus; sed agit quantum potest. Cum igitur appetitus sensitivus hominis, etiam in puris naturalibus, haberet proprium suum obiectum delectabile, toto nisu tenderet in illud, et ea ratione impediret actum rationis: istae enim potentiae cum sint in una et eadem anima, propter hanc unitatem impediunt se mutuo in actibus suis intensis. Quare deberet tunc ratio reprimere, et cohibere impetum illum appetitus: quod sine aliqua eius difficultate, et tristitia fieri non posset. Quamobrem ibi esset rebellio: haec enim non est aliud quam inclinatio potentiae inferioris ad suum obiectum delectabile, et difficultas superioris potentiae in refraenando illum appetitum.

Dices 1. Mortalitas, et rebellio partis sensitivae contra rationem sunt effectus et poenae peccati: ergo si natura staret in puris naturalibus absque dono aliquo supernaturali, et absque peccato, nulla exset mortalitas, nec rebellio: et consequenter haberetur immortalitas, et concordia partis sensitiviae ad rationem: adeoque propter illam immortalitatem, et concordiam non est ponendum aliquod donum supernaturale, et consequenter Iustitia originalis, quae confert hos effectus immortalitatis, et concordiae, non dicit aliquod donum supernaturale. — Distinguo antecedens. Doctor, sunt poenae de facto, supposita collatione doni. per quod excluderentur, quo dono privabatur homo propter peccatum, concedit antecedens: absolute et simpliciter, aut considerata ipsa natura secundum se praecise, absque donis gratuite superadditis, negat antecedens: ut sic enim considerata natura, ipsius conditio esset morti subiici, et pati illam rebellionem, non minus quam est conditio naturalis canis mori, et lapidis descendere deorsum.

Dices 2. Si Iustitia originalis esset donum supernaturale: ergo peccatum originale esset tantum carentia istius doni supernaturalis, quia est tantum carentia Iustitiae originalis: sed hoc est absurdum; quia sic qui constitutus esset in puris naturalibus, esset aequalis conditionis cum habente peccatum originale, quandoquidem uterque careret omni dono supernaturali: sed absurdum est eos fore aequalis conditionis: sic enim uterque esset puniendus. — Respondet ibidem Doctor; quidquid sit de prima consequentia, negando subsumptum. cum sua probatione; quia licet uterque esset aequalis quantum ad omnes perfectiones positivas naturales, et quantum ad carentiam omnis doni supernaturalis; tamen essent differentes in hoc, quod qui haberet peccatum originale haberet debitum mortis fundatum in pacto divino inito cum primo homine habendae Iustitiae originalis; constitutus autem in puris naturalibus non haberet tale debitum; unde in illo carentia doni supernaturalis, in quo consisteret Iustitia originalis, esset privatio; in hoc autem non esset privatio, sed simplex carentia alicuius formae, quam non teneretur habere.

Dices 3. Voluntas in puris naturalibus est recta; non enim videtur aliqua curvitas pertinere ad naturam eius, quia talis refunderetur in Deum, qui est illius auctor: ergo si absque aliquo supernaturali produceretur, haberet rectitudinem originalem; et consequenter Iustitiam originalem: ergo Iustitia originalis non involvit aliquid supernaturale. — Respondeo 1. cum Doctore, in voluntate, seu in homine posse considerari duplicem rectitudinem, et Iustitiam originalem: unam quae nihil aliud est quam facultas liberi arbitrii ad bene operandum, absque aliqua deordinatione peccati actualis aut habitualis: aliam quae est aliquod donum inferens secum effectus concordiae potentiae inferioris sensitivae ad superiorem rationalem, et immortalitatis, quam ab origine supponit habuisse primos Parentes de facto, et habituros eorum successores nisi peccarent. De priori rectitudine procedit argumentum, non de posteriori; unde concesso toto, quod nihil facit ad rem, Respondeo 2., cum eodem Doctore, distinguendo antecedens: rectitudine excludente peccatum quodcumque, concedo antecedens; rectitudine excludente rebellionem et mortalitatem, nego antecedens. Similiter distinguo consequens: rectitudinem originalem, et iustitiam excludentem curvitatem peccati. concedo consequentiam : excludentem rebellionem, et mortalitatem peccati, nego consequentiam. Distinguo etiam ultimum consequens: ergo Iustitia originalis, hoc est rectitudo naturae excludens peccatum, concedo consequentiam: hoc est illa, quae tollit rebellionem, et mortalitatem, nego consequentiam.

Dices 4. Ex sententia omnium Theologorum, homo propter peccatum Adae non modo est spoliatus gratuitis donis, sed etiam vulneratus in naturalibus: ergo non solum perdidit rectitudinem supernaturalem, sed etiam naturalem sibi inditam, alioquin tantum diceretur spoliatus gratuitis. — Respondeo. Quod homo dicatur vulneratus in naturalibus, non respectu naturae humanae consideratae in puris naturalibus, sed prout condita fuit a Deo cum Iustitia originali, qua habebat vim rectificandi et perficiendi omnia naturalia in ordine ad omne bonum connaturale homini: qua iustitia propter peccatum amissa, illa quoque perit perfectio potentiarum naturalium, eamque ob causam dicitur homo vulneratus in naturalibus. Si quis autem crearetur in puris naturalibus, non esset aequalis homini peccato originali infecto; nam quia hic debitor est Iustitiae originalis, quam accepit in Adam. ille vero nequaquam, propterea hic reus est. ille autem minime: et damnum non videndi Deum utrique contingens, uni est privatio, et poena ob peccatum; alteri est mera negatio dignitatis ex conditione naturae.

Conclusio secunda. — Iustitia originalis distincta erat realiter, et diversa a gratia sanctificante.

Haec videtur esse genuina Doctoris Subtilis sententia in 2. dist. 29. num. 1. ubi ait: Quid si Iustitia originalis fuerit aliquod donum supernaturale, non tamen oportet, quod sit principium merendi. Se enim habet ad gratiam, quae est principium meriti, sicut excedens, et excessum: excedens quidem, quia fini ultimo coniungit firmius voluntatem, quam gratia: ita enim coniungit secundum aliquos, quod non putiebatur secum aliquod peccatum veniale; Charitas autem compatitur. Et secundum praedicta, saltem ita coniunxit, quin facilius, et delectabilius erat ei pati ab aliqua tristitia inferiori, quam alicui delectationi inferiori acquiescere, recedendo a delectatione finis. Istam facultatem non fuit gratia, cum qua stat pronitus ad malum, et difficultas ad bonum. Sed excedit gratia in hoc, quia ipsa coniungit fini, ut bono supernaturali, et supernaturaliter per meritum attingendo tale bonum: non sic istud donum, sed tantum coniungebat illi bono ut convenienti, et delectabili.

Secundo, gratia gratum faciens perficit hominem in ordine ad finem supernaturalem, non autem in ordine ad finem naturalem, neque ad naturalem integritatem, et perfectionem hominis: hoc autem praestabat Iustitia originalis; erant igitur dona diversa, et ad diversos fines, et status hominis pertinentia. Et quemadmodum per Iustitiam originalem non perficiebatur homo supernaturaliter, quia erat donum naturae ad complendam eius integritatem, et perfectionem datum; ita gratia gratum faciens, quia est ordinis supernaturalis, et ad supernaturalem statum, et finem hominis. non habebat vim perficiendi hominem naturaliter, et in his quae ad naturae humanae absolutionem pertinent: cumque possimus animo fingere, et cogitatione concipere hominem aliquem, secundum omnem naturae, et potentiarum eius integritatem et rectitudinem naturalem perfectum sine gratia supernaturali gratum faciente; ordo enim naturalis est diversus, nec per se dependens a supernaturali; consentaneum praeterea est, rem diversam fuisse Iustitiam originalem a gratia gratum taciente, nec repugnare ab ea separari posse.

Tertio denique si Iustitia originalis non esset a gratia sanctificante distincta, sequeretur quod Adamo per poenitentiam. et nobis per baptismum restitui debuisset illa originalis iustitia: Adamus enim per poenitentiam, gratiam quam per peccatum amiserat recuperavit; eaque per Sacramentum baptismi etiam baptizatis tribuitur: sed falsum consequens: ergo et illud unde sequitur.

Dices. Iustitiae originalis effectus erat subiicere appetitum sensitivum rationali, et animam Deo: sed hoc ipsum praestat gratia sanctificans, adcoque non videtur esse diversus habitus. — Distinguo minorem. Idem praestat gratia sanctificans cum eadem facilitate qua iustitia originalis, nego; cum aliqua repugnantia ex parte utriusque appetitus, concedo: itaque iustitia originalis nedum animam Deo, et corpus animae subiiciebat; sed etiam hanc praestabat subiectionem absque ulla reluctantia, imo cum summa complacentia, et delectatione utriusque partis subiectae. Secus vero contingit in subiectione quae fit per gratiam sanctificantem: siquidem haec subiectio nonnisi summa cum difficultate impletur, quainquam enim Apostolus gratia sanctificante. eaque eximia illustratus fuisset, nihilominus gemebundus exclamabat: Sentio aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae.

Conclusio tertia. — Iustitia originalis adaequate sumpta non erat unus, et simplex habitus: sed multiplex Dei donum quo totus homo rectus, perfectus evaderet: adeoque non unicum, sed varium subiectum desiderabat. Ita Doctor loco laudato n. 1. ubi cum probasset necessarium fuisse homini donum aliquod supernaturale quo faciliter se retraheret a delectabilibus sensibilibus, et moderaretur appetitui sensitivo; rursus affirmat alia dona fuisse necessaria in appetitibus inferioribus, quibus delectabiliter moverentur a voluntate iuxta rectam rationem, etiam quando sua delectabilia desererent. Si dicatur, inquit, quod ipsa potentia inferior ex parte sui delectabiliter obediat rationi, tunc videtur, quod oporteat aliquid ponere in potentia inferiori, quo sic delectabiliter feratur in delectabile voluntatis; non enim videtur, quod ex natura illius potentiae esset delectabiliter avelli a suo delectabili; nec etiam erat ex natura sua, in quantum est inferior voluntate, delectabiliter avelli a suo delectabili ab ipsa voluntate, quia iste ordo essentialis manet nunc, et tamen nunc non est talis delectatio: Oporteret enim ponere in singulis potentiis appetitivis inferioribus singula dona, ita quod quaelibet per suum donum delectabiliter moveretur a voluntate, et ipsa voluntas per donum suum delectabiliter moveret se ad potentias inferiores, et si essent talia plura dona, potissimum tamen fuit iustitia originalis, quae fuit in voluntate. — Quibus patet, quam perperam quidam Recentiores affirment

Doctorem asserere iustitiam originalem unicum fuisse ac simplicem habitum. in sola voluntate collocandum. Fuit ergo iustitia originalis complexio omnium habituum, quibus homo idoneus fiebat ad exercendas expedite et perfecte omnes actiones suae naturae convenientes. Quod autem non fuerit unicus et simplex habitus. inde patet. quod facultates animae nostrae, aliae sint incorporeae atque immortales. ut mens, et voluntas: aliae mortales et corporeae, ut quae ad animam sentientem et alentem pertineant: qui autem fieri potuit. ut unus numero habitus tot potentias non solum numero et specie, sed etiam genere distinctas perficeret, praesertim cum habitus distinguatur per actus, et actus per obiecta? Nam in qua. obsecro, potentia unus ille habitus Iustitiae originalis fuisset? Si in intellectu, quomodo perfecisset voluntatem? Et quamvis in utraque facultate fuisset, quomodo tamen vires. et potentias animae sentientis expeditas. et perfectas ad agendum convenienter iudicio et imperio rationis facere potuisset? Non igitur erat unus habitus Iustitia originalis, sed continebat omnes habitus, quibus ad integritatem, et rectitudinem hominis, omniumque facultatum eius complendam opus est. — Itaque in speculative intellectu continebat omnes scientias speculativas rerum omnium, quae naturaliter sciri ab homine possunt, ut Metaphysicam. Physicam, omnesque disciplinas Mathematicas. — In Intellectu practico circa ea. quae agenda sunt homini tam privatim. quam publice, exquisitissimam habebat prudentiam; artes quoque eas, quae usum habent ingenuum, ac liberalem. et honestam oblectationem, ut est Agricultura. Musica, Architectura. Ars pingendi, ac fingendi. - In voluntate duo erant habitus: unus erga Deum, scilicet Religionis, quae Deo ut supremo omnium rerum principio, et fini naturali. cultum, honoremque tam interiori veneratione animi. quam externis ritibus, et caeremoniis adhibet: alter erga proximum nempe Iustitiae. quae in distributivam. et commutativam dividitur. — In appetitu vero sensitivo, qui duplex est. irascibilis et concupiscibilis, erant virtutes morales, quibus illi donantur, et rationi obedientes efficiuntur, nempe Temperantia et Fortitudo: naturale enim est ut potentiae perficiantur per suos habitus: et hic est modus naturalis, quo potentiae singulae perficiuntur, ut idoneae sint ad obeundas uti oportet functiones suas. Praedictos autem omnes habitus Iustitia originalis continebat in gradu perfectissimo, et, ut vocant, heroico.

Quaeres: utrum in statu Innocentiae appetitus sensitivus ita subiectus esset rationi, ut numquam contra ipsius praescriptum insurgeret, nec ipsi repugnando, nec eam praeveniendo?

Respondet Doctor in 2. dist. 29. num. 1. hac in re nihil certi posse determinari: Potest enim dici, inquit, quod si originalis Iustitia in anima habuit illum effectum, facere scilicet perfectam tranquillitatem in anima quantum ad omnes potentias, ita quod natura inferior non inclinaretur contra iudicium superioris, aut si inclinaretur quantum est ex se, posset tamen a superiore regulari et ordinari sine difficultate superioris, et sine tristitia inferioris: cum hoc non habuerit potentia fluctuans in puris naturalibus, necesse est ipsam ponere donum supernaturale, quo sit ista tranquillitas in anima. Deinde quaerit: sed numquam ex hoc tollitur omnis rebellio, ut potentia inferior delectabiliter se retrahat a suo delectabili proprio? Respondeo, inquit, si voluntas abstinet delectabiliter a condelectando potentiae inferiori, totus homo delectabiliter abstinet a delectabili appetitus sensitivi inferioris: non autem totus homo sine tristitia abstinet, si ipsa illa inferior abstinet cum tristitia: hoc enim convenit homini simpliciter, quod ei convenit secundum potentiam superiorem, nec propter hoc ab eo negatur, etsi non conveniat ei secundum potentiam inferiorem. Subdit autem: nec forte necesse est ponere, quod ullus sensus appetitus potuit tunc tristari, et auditus audire turpe venustabile, et utrumque potuit offendere appetitum sensitivum, sicut et conveniens sensibile delectare; sed voluntas tunc bene usa fuisset istis tristitiis, et delectabilibus appetituum inferiorum, ita quod non contristata fuisset immoderate ab appetitibus inferioribus, sicut bene usa fuisset delectabilibus eorum non immoderate condelectando. Quibus Doctor in dubio relinquit quidnam sentiendum sit circa propositam quaestionem. — Crederem tamen probabilius esse in illo felici Iustitia originalis statu ita fuisse motus appetitus sensitivi rationi subditos, ut nunquam ipsi repugnarent, nec ipsam praecurrerent : alioqui nullum videretur discrimen inter statum innocentiae, et naturae integrae, ac inter statum naturae lapsae per Christi gratiam reparatae. Hancque sententiam probat Apostolus ad Rom. 7. ubi rebellionem carnis adversus spiritum, maxime ex peccato natam affirmat. Docet etiam S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 19. ubi ait: Motus appetitus ante peccatum in Paradiso vitiosi non erant. Non enim contra rectam voluntatem ad aliquid movebantur: unde necesse esset eos ratione tamquam frenis regentibus abstinere. Nam quod nunc ita moveantur, et in eis qui temperanter, et iuste, et pie vivunt, alias facilius, alias difficilius tamen cohibendo, et refraenando modificentur, non est utique sanitas ex natura, sed languor ex culpa.

Quaeres: Qualiter factum fuisset, ut in illo statu voluntas rationalis naturaliter coniuncta appetitui sensitivo non alliceretur, et afficeretur eius delectationibus, et ab illis seipsam abstineret, sine ulla difficultate aut molestia? — Respondet Doctor ibidem, id propterea accidisse, quia voluntas longe maiori delectatione detinebatur circa obiectum suum, quam erat delectatio sensibilis; delectabilius enim erat illi ultimo suo fini, et iis quae ad finem illum ordinantur adherere, quam oblectamentis sensuum perfrui.

Nobis haec, et apud Theologos celebris quaestio tres maxime difficultates complectitur: Primo quidem ambigitur utrum Adamus in primo ortu suo, et ab ipso suae creationis instanti gratiam sanctificantem habuerit, an vero postmodum eam acceperit. Secundo, an tanta fuerit ipsius gratia, ut omne prorsus peccatum etiam veniale excluderet. Tertio, an si Adamus semper stetisset innocens, omnes eius posteri nati fuissent in gratia confirmati.

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 21. art. 1. qu. 1. ad 3.

Quod gratia dicitur esse perfectio naturae, non solum quia adiurat. sed etiam quia defectum eius excludit: unde in omni natura creatura rationalis est aliquis defectus naturalis qui per gratiam habet excludi, quantumeumque illa natura sit in genere creaturae perfecta : et ideo non sequitur. quod si aliquid convenit alicui per gratiam, quod conveniat per naturam. Et si obiciatur, quod Deus potuit dare naturae, quod dedit gratiae, dicendum quod natura non fuit nata suscipere: sicut enim alia est natura operis moralis. alia operis naturalis: nec proprietas operis moraliis potest convenire operi naturali. nisi naturale desineret esse naturale: non enim potest laus. et vituperium. quae est proprietas operis moralis, secundum quod huiusmodi. competere operi naturali in quantum tale: ita a pari, nec proprietas gratiae convenire potest naturae.

Haec ille. Conveniunt autem omnes Theologia Principes Adamum habuisse gratiam sanctificantem ante suum lapsum : ita namque censent plurimi sancti Patres, quos refert Magister sententiarum in 2. dist. 29. beneque veritatem definiunt Concilia Arausicanum. et Tridentinum. hoc namque Sessione 5. in decreto De peccato originali. Canone 1. sic habet: si quis non confitetur primum hominem cum mandatum Domini in Paradiso fuisset transgressus. statim sanctitatem et iustitiam. in qua constitutus fuerat. amisso. etc.: anathema sit. Constat ergo Adamum habuisse sanctitatem, et iustitiam ante lapsum. nemo namque deperdit quod non habet. At invicem pugnant Theologi in resolvenndo utrum Adamus cum gratia sanctificante creatus fuerit: an autem eam post creationem acceperit. Priorem partem tuetur S. Thomas p. 1. qu. 95; posteriorem vero propugnant Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacramentis. p. 6. Alexander Alensis p. 2. q. 91. S. Bonaventura, in 2. dist. 29. art. 2. qu. 2, necnon et subtilis Doctor eadem distinctione num. 7.

Notandum 2. Ex eodem ibidem art. 3. q. 2.

Quod efficacia meriti principaliter ex tribus venit, videlicet ex difficultate operis, ex promptitudine voluntatis. et ex magnitudine charitatis. Difficultas operis multum facit ad meritum : et adeo facit. ut homo qui est multo minoris charitatis, quam Angelus. possit mereri ut perveniat ad sublimitatem angelicam, secundum quod colligitur ex illo, quod dicitur de Ioanne Baptista. Qui minor est in regno Coelorum maior est eo. Non enim est dubitandum quin Ioannes sit exaltatus ad ordines excellentium Angelorum. Et tamen secundum statum viae. minoris charitatis erat quam aliquis eorum. Promptitudo etiam voluntatis plurimum facit, sed voluntas prompta secundum illud quod habet accepta est ad meritum : quantumque enim sit in homine gratia, nisi sit voluntas gratiae consentanea, numquam eliciet opera meritoria: et quanto magis voluntas gratiae subiacet, et conformatur. tanto magis homo in operibus meritoriis exercetur. Magnitudo charitatis est principalior inter omnia quae faciunt ad meritum, quia secundum illius quantitatem attenditur remuneratio praemii substantialis. Pondus enim amoris est quod dat valorem operibus meritoriis. Si igitur fiat comparatio efficaciae merendi in donis gratuitis secundum statum post lapsum, et secundum statum ante lapsum; responderi potest. quod quantum ad primam conditionem, videlicet quantum ad difficultatem, efficaciores sunt virtutes nunc, quam tune fuerunt.

Nunc enim magis impugnatur, et impugnando probatur, et examinatur virtus quam tune, sicut patet in sanctis Martyribus.

Notandum 3. Tria distingui posse genera peccati venialis: Quidem enim accidit homini ex surreptione sensualitatis: Alterum provenit ex subito aliquo et indeliberato rationis motu, uti est primus motus infidelitatis, aut desperationis: haec autem duo genera peccati venialis certum est in statum innocentiae cadere non potuisse; siquidem in eo sensualitas usque adeo erat rationi subiecta, ut nec praeverteret eius imperium, nec moderationem detrectaret. Ratio autem ipsa sic erat affecta. et divino munere firmata, ut nullum in actum exiret nisi hominis consilio. deliberatione, et electione perfectum. Verum praeter haec duo genera peccati venialis, est Tertium quoddam, quod ex suo genere est veniale ob imperfectionem actus, et levitatem materiae; cuiusmodi est verbum otiosum, et mendacium aut iocosum aut officiosum: quod genus peccati venialis contendit Doctor in 2. dist. 21. lib. 3. in statu innocentiae admitti posse. Reclamant autem Alensis 2. par. collat. 2. De peccatis; S. Thomas 1. 2. qu. 89. art. 9.; S. Bonaventura eadem distinctione art. 3. qu. 1. quamquam non neget contrariam sententiam esse probabilem; affirmat tamen communiter eam a Doctoribus non approbari. Et sane, inquit, ea opinio improbabilitatem habet, si quis attendat ad perfectionem status, et regulam rectitudinis, in qua erat Adam: a qua etiam cum nullum haberet impellens, exire non poterat nisi contemnendo divinam iustitiam, et violando suam innocentiam, et corrumpendo naturam suam: quae omnia faciunt primam culpam Adam non venialem, sed mortalem fuisse, nec potuisse aliter esse. Et haec est communis opinio quam hodie approbant Doctores, primum peccatum Adae non veniale, sed mortale esse debuisse.

Conclusio prima. — Probabilius est Adamum cum gratia sanctificante non fuisse creatum, sed ipsam post creationem suam dono accepisse. Ita praefati Doctores, maxime vero Subtilis, qui docet gratiam gratum facientem a iustitia originali fuisse distinctam, et se habuisse ad eam sicut excedens ad excessum. Excedebat enim iustitia originalis ipsam gratiam rebus: etenim iustitia originalis non modo rationem Deo subdebat, sed etiam sensum rationi, et corpus animae : deinde promptius, delectabilius, et firmius coniungebat mentem cum Deo : tum non admitebat ullum peccatum, non tantum mortale, sed nec etiam veniale: denique faciebat hominem omne bonum morale prompte et iucunde et sine ulla interiori molestia operari. Gratia vero gratum faciens eo vincit et antecellit iustitiam originalem, quod hominem excellentius iungit Deo, scilicet ut fini, et bono supernaturali, facitque hominem vere gratum, et amicum Deo, eiusque filium, et haeredem vitae aeternae; et ut is mereri queat etiam de condigno aeternam vitam.

Hanc conclusionem probat Alensis noster loco laudato, ex eo quod manifestius exinde appareat maiestas potentiae, decor sapientiae, et ordo bonitatis divinae;

ut, inquit, ratione primi laudaretur, ratione secundi veneraretur, ratione tertii amaretur. Ad laudem maiestatis facit quod prius esset homo conditus secundum naturam, deinde informatus per gratiam, ut in se cognosceret gratiam esse donum Dei, > et illam a naturalibus distingueret, et distinguendo non suae naturae attribueret, sed conditori Deo: et ex hoc gratias debitas Deo exsolveret: et sic divina opitulatio non inaniretur, sed gloria opitulanti conteretur. Et hoc est quod vult August. De gratia, et natura, dicens: Velius Dei cuius adiuitur, cum et Creator, et Salvator cognoscitur, quam cum defensa velut sana viribusque integris creatura opitulutione salvatoris inanitur. Decor etiam sapientiae manifestatur, per hoc quod homo gradatim, et secundum progressum temporum ad perfectionem perducitur : sapientis enim est singula secundum temporis oportunitatem distinguere. Unde cum Deus simul posset creaturas in esse producere, distinguere, et ordinare, maluit primo in esse produceri, et post distinguere, et tertio creare, ad suae sapientiae manifestationem; sic licet posset homini simul dare naturam, gratiam, et gloriam, ut pulchritudo ordinis servaretur, maluit primo facere hominem in statu naturae bene institutae; et post addere donum gratiae; deinde superaddere complementum gloriae. Ordo etiam bonitatis in hoc manifestatur: quia divina bonitas sic suam bonitatem communicat rationali creaturae, ut non tantum tribuat ei effectum boni, sed etiam potentiam cooperandi quodammodo, ut sic perfectius communicet se creaturae huiusmodi. Et ideo sicut noluit dare gloriam homini, quin praecedereet in homine quodammodo meritum condigni per usum gratiae. opus enim charitatis omnia meretur ex condigno, sic noluit gratiam dare, nisi praambulo merito congrui per bonum usum naturae, ut sic homo efficeretur gloriosior, et laudabilior.

Hoc ipsum probat S. Bonav. eodem pene modo. Ratio, inquit. quare Dominus voluit post naturalia dare gratiam, cum posset dare simul, sumitur ex triplici ordine, videlicet ab ordine sapientiae, bonitatis, et iustitiae. Ordo sapientiae hoc requirebat. ut sicut esse gratuitum est alterius generis, quam esse naturale, sic in diversis temporibus homini conferretur: et sicut elementa mundi prius tempore fuerunt creata, et distincta quam ornata, propter ordinem sapientiae commendandum, sic etiam fieret circa hominem, qui est minor mundus. Ordini etiam bonitatis hoc competebat, hoc enim ordine dicitur aliquid ordinari in suum finem ; tunc igitur gratia homini ordinate datur, quando datur ei secundum quod est utilior, et fructuosior : tanto autem gratia Dei est nobis utilior et fructuosior, quanto pro ea Deo gratiosiores existimus; et ideo, sicut debuit dari, ut ex ipso ordine dandi cognosceretur donum illud esse gratuitum, propterea non fuit a creatione indita, sed natura iam perfectae et constitutae: fuit superinduta. Ordo etiam iustitiae hoc requirebat; Deus enim secundum legem communem requirit aliquam dispositionem. et praeparationem a parte nostra ad hoc quod infundat alicui gratiam, sive in eo cui infundit, ut in adulto; sive in alio adiuvante, secundum quod contingit in parvulo: et ideo gratia non fuit homini creata. sed dilata fuit quousque homo per actum, et usum rationis quodammodo se disponeret ad illam suscipiendam, ut sic verificaretur illud Augustini (De verbis Apostoli post medium) in primo homine, qui creavit te sine te, non iustificabit te sine te. Patet igitur quod multiplex ordo hoc exigebat. ut homo prius fieret in naturalibus quam > in donis gratuitis ornaretur.

Confirmat 1. Magis convenit gratia cum gloria, quam natura cum gratia: sed in homine gratia praecedit gloriam: ergo pari ratione, imo multo fortiori, natura praecessit tempore bonum gratiae. — Confirmat 2. Per gratiam fit matrimonium inter Deum, et animam: sed lex matrimonii est ut non fiat absque mutuo consensu : ergo videtur quod nulli adulto gratia debeat dari, nisi praecedat consensus: si ergo Adam prius fuit, quam natura eius consentire posset : ergo non habuit simul naturam et gratiam. — Confirmat 3. Donum gratiae infructuosum est nisi a Deo esse praecognoscatur: nemo enim in se gratiam reservare potest, nisi pro illa Deo gratus existat : igitur si magis tenet rationem gratuiti quod est naturalibus superadditum, quam quod est naturaliter inditum, et donum gratiae est mere gratuitum: ergo videtur quod non ab ipsa creatione, sed post, donum gratiae fuerit homini collatum.

Obicies 1. Illud Ecclesiastici 7. Fecit Deus hominem rectum: rectitudo autem hominis quantum ad animam, de qua loquitur Scriptura, attenditur penes conversionem ad ultimum finem simpliciter, qui est effectus gratiae, et charitatis. Item ad Ephesios 1. Paulus sic loquitur: Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis; idest, vera, iuxta phrasim Hebraicam. Quibus verbis secundum communem expositionem sanctorum Patrum, et Interpretum, docet Apostolus nos renovari per Christi merita ad iustitiam illam, et sanctitatem supernaturalem, in qua initio fuimus in Adamo. Patet etiam Concilium Tridentinum Canone in 3. Notabili laudato. — Respondeo. Has et similes auctoritates sic esse intelligendas. non quod Deus statim ut hominem condidit, virtute restiverit et ornaverit; sed quia tunc dispositum fecerit ad gratiam. et virtutes excipiendas, ut loquuntur Alensis et Seraphicus Doctor.

Obicies 2. Deus fecit hominem quantum ad aetatem perfectum. et quantum ad cognitionem ab exordio suae conditionis: ergo pari ratione videtur quod fecerit eum perfectum quantum ad voluntatis rectitudinem: sed voluntatis rectitudo consistit in dono gratiae; ergo videtur quod donum gratiae habuerit in initio suae conditionis. Confirmatur: Deus alias creaturas corporeas in statu perfecto creavit, et arbores v. g. in ea magnitudine condidit, in qua fructus naturae suos proprios possent producere: ergo pariter conveniens fuit ut hominem in eo statu et perfectione crearet, in qua fructus meritorios vitae aeternae, ad quam illum destinaverat producere posset; subindeque ut gratia sanctificante, qua est radix, et principium meriti vitae aeternae, illum ornaret. — Respondent Alensis, et Seraphicus Doctor, quod non est simile de perfectione aetatis et cognitionis, ac de perfectione virtutis: perfectio enim aetatis et cognitionis, non tantum elongatur a perfectione naturae, sicut perfectio gratiae; homo enim per vim naturae sibi inditam potest pervenire ad perfectam aetatem, et potest proficere ad cognitionem: sed numquam per se potest homo acquirere perfectionem gratiae; imo requiritur necessario, quod infundatur a Domino. Ad confirmationem dicunt, quod non fuit ratio similis ceterarum creaturarum, ac hominis; istarum enim non erat, nec debuit esse nisi unica perfectio, scilicet naturalis: hominis autem secundum animam triplex, scilicet naturalis. gratiae, et gloriae: quae debebant secundum temporis, et status opportunitatem distingui.

Dices 3: Deus creavit hominem ad imaginem, et similitudinem suam: sed, sicut exponit S. Augustinus, imago est in naturalibus. similitudo in gratuitis: ergo homo conditus fuit in naturalibus, et in gratuitis. — Respondent iidem, quod similitudo attenditur ibi in gratiis gratis datis: vel dicendum quod Deus dicitur fecisse hominem ad suam imaginem, et similitudinem, non quia statim cum dedit imaginem. simul etiam dederit similitudinem, sed quia alterum dedit. scilicet imaginem. et ad alterum habilem fecit, videlicet ad similitudinem, quam postmodum pro loco et tempore ei dedit; unde quantum est ex vi verborum, non potest concludi quod simul et semel fuerit in homine imago Dei et similitudo.

Conclusio secunda. — Perseverante statu innocentiae homo peccare potuisset venialiter: adeoque primum Adae peccatum potuit non esse mortale. Ita Doctor Subtilis loco laudato: hancque veritatem sic probat num. 1. Rectitudo innocentiae magis repugnat peccato mortali, quam veniali: si enim si non obstantea sua rectitudine, potuit peccare mortaliter: igitur multo magis potuit peccare venialiter, etiam ipsa remanente in statu innocentiae: aliter esset eadem minus repugnare rectitudini innocentiae peccatum veniale. quam mortale, si utrumque totaliter corrumperet. - Secundo, ab extremo in extremum non fit transitus nisi per medium: sed peccatum veniale medium est inter iustitiam. et peccatum mortale: ergo, etc. — Tertio si homo peccare non potuisset venialiter in statu innocentiae, maxime quia habebat aliquod donum intrinsecum incompatibile cum peccato veniali: sed hoc est falsum: ergo. Probatur minor: quia non potest assignari aliquod donum intrinsecum in illo statu magis incompatibile cum peccato veniali. quam sunt incompatibilia cum ipso dona fidei, spei, charitatis. ac virtutum moralium per se infusarum, si dentur tales virtutes morales, et acquisitarum: sed haec dona non sunt incompatibilia cum peccato veniali, ut patet in sanctissimis viris. qui sine dubio possunt peccare venialiter, etiam sine iactura illorum donorum: ergo status innocentiae, quantum ad dona omnia intrinseca, quae includebat, poterat esse compatibilis cum peccato veniali. Deinde, iustitia originalis non magis uniebat hominem cum Deo. quam praestantissima gratia gratum faciens, quae conceditur viatoribus: sed quantacumque sit gratia gratum faciens, potest reperiri. et subsistere cum peccato veniali, ut fuit in Apostolis: ergo similiter iustitia originalis cum peccato veniali potuit in Adamo subsistere.

Confirmat ex eo Poncius ibidem: Dum, inquit. dicitur quod peccatum veniale tolleret statum innocentiae, et summam rectitudinem eius, vel id intelligitur de innocentia et rectitudine quoad omnia quae inclusit ille status, vel quoad aliqua, quibus consequenter ablatis non maneret integra rectitudo. et innocentia quae erat antecedenter. Sed primum est manifeste falsum, quia peccatum veniale non deberet tollere fidem, spem, aut charitatem, nec gratiam sanctificantem, quae involvuntur sine dubio in statu innocentiae. Secundum pariter nequit esse rerum: nam id quod per peccatum veniale auferretur esset quid negativum, aut quid absolutum: si forent negationes aliquae, certe non alia quam negatio ipsiusmet peccati venialis, qua sine dubio potest esse de ratione innocentiae, et rectitudinis; nam magis est innocens, et rectus, qui nullum habet peccatum, quam qui habet aliquod: sed quamvis peccatum veniale tolleret hanc partem innocentiae et rectitudinis, non propterea desineret Adam esse simpliciter iustus et innocens; nec sequeretur quod foret peccatum mortale, si hanc partem innocentiae suae, ac rectitudinis amitteret: ergo, etc. Si abstulisset aliquid positivum, maxime aliquid de intensione alicuius habitus, aut actus virtutis, quem eliceret, si non commisisset peccatum veniale, et cum quo peccatum veniale non esset compatibile: sed vel non diminueret aliquid de ullo habitu virtutis: vel si diminueret, non esset ipsi peccatum mortale illum diminuere, sicut nec nobis est peccatum mortale diminuere aliquid de intensione habitus virtuosi, si id faciamus perdendo venialiter. Ergo peccatum veniale statum innocentiae non everteret.

Confirmat 2. hanc veritatem ipsemet Doctor ibidem: Datur aliquis actus, qui ex genere suo, hoc est. ex parte materiae levis, circa quam versatur, sit tantum peccatum veniale, quando nempe non intervenit praescriptum superioris, quo prohibetur sub mortali; puta mendacium leve, et verbum otiosum: sed Deus non prohibuit omnes huiusmodi actus sub mortali Adamo, non enim reperiri potest talis prohibitio: ergo si Adamus talem actum fecisset, uti revera potuit; poterat enim verbum otiosum dicere, et cum uxore sua iocari: ergo in illo statu poterat peccare venialiter.

Dices 1: Omne peccatum est quadam hominis inordinatio: sed inordinatio quaecumque repugnabat summae rectitudini, in qua secundum omnes suas partes, et facultates tam anima, quam corporis homo innocens constituebatur: ergo eo in statu repugnabat etiam peccatum veniale. Maior constat; minor probatur: illud repugnat rectitudini, quod eam destruit: at deordinatio peccati cuiuscunque rectitudinem destruit: ergo, etc. — Negat minorem Doctor ibidem n. 1. Non enim, inquit, quodlibet peccatum corrupisset illam rectitudinem sive actualem, sive habitualem, quam haberet homo in statu innocentiae, quaeque concerneret illum statum, aut tamquam ipsius essentia, aut tamquam illius proprietas, aut accidens; etenim peccatum mortale longe magis repugnat innocentiae et rectitudini, quam veniale quodlibet: hoc autem verum non esset, si veniale quodlibet illam rectitudinem aeque excluderet, ac mortale. Ende quemadmodum cum scientia habituali potest stare opinio actualis, quia haec duo invicem non repugnant, ita cum summa rectitudine habituali status innocentiae consistere poterat peccatum veniale actuale. Insuper sicut cum praecellenti actu meritorio potest subsistere peccatum veniale vanae gloriae, nec hoc tolleret meritum illius actus, sic videtur quod cum summa rectitudine actuali, stare posset peccatum veniale.

Instabis: Hic si vera essent, sequeretur quod etiam posset stare peccatum veniale cum statu beatitudinis; siquidem ex praefata responsione, veniale peccatum cum actu praestantissimae charitatis, qualis est in Beatis, subsistere posset: sed consequens videtur erroneum: ergo et antecedens ex quo sequitur. — Respondet Doctor, quod etsi Beatus ob suam libertatem forte peccare posset, loquendo de potentia physica; tamen actus ille non foret peccatum veniale, quia nempe Beatus habet praceptum de continuando semper actu beatifico, et de amando Deo quantum potest; non censeretur autem eum sic amare, si aliquatenus etiam leviter ipsum offenderet. Responderi potest etiam aliter, negando sequelam: quia nempe habet Beatus aliquid quo moraliter determinetur ad non peccandum venialiter, nimirum ipsam visionem et amorem beatificum, quibus ita suaviter et totis viribus in Deum fertur, ut nihil possit Deo repugnans et displicens adhaerere; similia autem non haberet homo innocens; adeoque non est paritas.

Dices 2. Si homo in statu innocentiae potuisset committere peccatum aliquod veniale, aut propter illud doluisset, aut nihil doluisset: si doluisset, dolor ipse, et tristitia poena fuisset animi, et gaudio quo in eo statu usquequaque plenissimo fruebatur homo, contraria: si nihil doluisset, hoc ipsum eius culpam aggravasset, et deteriorem hominem, graviorique dignum supplicio fecisset. Confirmatur: peccatum veniale per se malum est, pro quo scilicet evitando etiam quantavis poena corporis iure sit subeunda: hinc ubi admissum est, remorsum ingeminat conscientia, et poenitentiam necessario habet annexam; haec autem repugnant felicissimo statui innocentiae; Nihil enim erat, ut scribit August., lib. 14. De Civit. Dei, cap. 10. quod hominis in eo statu feliciter viventis carnem, animumque offenderet.

Erat enim in eo tranquilla peccati diritas, qua manente nullum omnino malum erat quod eum undecumque contristaret. Et in eiusdem lib. cap. 26. Summa, inquit, erat in carne sanitas, in animo tota tranquillitas: sicut in Paradiso nullus erat aestus, aut frigus: sic in eius habitatore nulla ex cupiditate, vel timore, accedebat bonae voluntatis offensio, nihil omnino triste, nihil erat inaniter laetum: gaudium enim perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat charitas ex corde puro, conscientia bona, et fide non ficta.

Quae omnia, ut constat, repugnant statui innocentiae; ergo ipsi pariter repugnabat peccatum veniale. — Respondeo, quod si homo innocens veniale peccatum admisisset, de ipso revera potuisset dolere, eo scilicet dolore, qui status felicitatem non inverteret, sed tantum aliquatenus minueret. Sicut enim posset per peccatum veniale charitatis fervorem, et innocentiae puritatem aliquatenus imminuere, posset pariter sui status iucunditatem et felicitatem, etiam propria voluntate labefactare. Itaque fateor, quod in illo felici statu, nihil prorsus erat, quod animam, et carnem hominis offenderet, nisi in quantum ipsemet libere sibi hoc inesse vellet. Esset pariter in ipsius anima summa tranquillitas, quamdiu ipsemet leviter peccando eam non interturbaret: nec denique inanis ipsi inerat aliqua laetitia, quae esset mortalis; bene tamen ipsi inesse poterat aliqua laetitia venialiter inanis, quam ipse pro libito potuisset admittere. Quibus facile fit satis auctoritati S. Augustini. Adde quod S. Augustinus loquatur solum de eo quod de facto contigit: verisimile namque est Adamum de facto non admisisse ullum peccatum veniale, ante mortalem suam praevarecationem: non autem loquitur S. Augustinus de eo quod contigisset, si diu perseverasset felix ille innocentiae status.

Instabis. Magis repugnat felicitati status innocentiae quaevis culpa etiam levissima, quam quaecumque poena, aut infirmitas corporalis; quoniam illa maius est malum, maiorque miseria: sed ex S. Augustino homo in statu innocentiae nullam infirmitatem, nullamque corporis molestiam pateretur: Neque enim, inquit S. Augustinus, esuriret, neque sitiret, neque in corpore, vel a corpore ullas molestias ullis eius sensibus quidquam ingereret: unde sicut spectabat ad divinam providentiam ita dirigere creaturas pro illo statu, ut nullae homini nocerent, sic spectabat ad eandem eum praeservare a peccato veniali, quod longe maius malum esset. — Distinguo antecedens. Eque repugnabat ex parte status, concedo: ex parte hominis libere agentis, nego. Fateor ergo quod ex parte status innocentiae tam repugnabat offensio et tristitia animae, quam molestia corporis, si nempe homo utpote summa libertate donatus, suo fidelissime semper adhaesisset auctori per amorem, et contemplationem: at cum per libertatem suam voluntarie excedere, aut deficere potuisset leviter in aliquibus, etiam et leviter peccare posset, adeoque levem corporis ac animae molestiam et offensam libere incurrere. Unde in forma distinguo minorem: homo in eo statu non sentiret ullam molestiam corporis, nisi quam ipsemet sibi libere procuraret, concedo: non sentiret ullam quam voluntarie, et ex libito sibi procuraret, nego. Unde ad S. August. dico, quod in eo statu homo non esuriret, neque alias corporis molestias pateretur, praeter leves, quas nempe ipsemet pro voluntate sua experiri, et pati vellet. Hinc spectabat ad providentiam divinam eas ab homine innocente molestias arcere, quas ipsemet non vellet ex libertate sua incurrere; non vero illas, quas pro libito vellet experiri: quapropter neganda est consequentia: quemadmodum enim non spectabat ad providentiam Dei ab eo removere molestias corporales, quas pro libito vellet assumere, ita nec spectabat ad illam praepedire, ne homo innocens aliquod veniale peccatum admitteret, quod ipse pro voluntate sua committere optaret.

Dices 3. Primo hominis innocentis peccato debetur poena, non alia certe quam mors: at mors non debetur pro peccato veniali, sed mortali: ergo primum hominis innocentis peccatum necessario debuit esse mortale, adeoque non potuit esse veniale. — Negat maiorem Doctor; posset enim illi peccato commisso non correspondere aliqua poena corporis, sed animi displicentia de eius admissione: posset etiam illud veniale expungi per actum ferventiorem charitatis, et maiorem adhibitum conatum in divino obsequio complendo. Vel denique si aliqua poena corporea plectendum fuisset, non opus erat ut illa esset mors: animae namque separatio a corpore in poenam cessit propter ipsius animae separationem a Deo per peccatum mortale. Cum ergo per veniale anima non fuisset a Deo seiuncta, nec etiam erat plectenda morte corporali, sed tantum aliqua levi poena animae, vel corporis, qua ipsi felicissimo statui non repugnaret.

Dices 4. In illo felici statu facultates superiores essent perfecte in Deum ordinata: ergo non esset ulla obliquitas in inferioribus: sed per peccatum veniale fit obliquitas: ergo hoc in illo statu non esset praemittendum. Probatur prima consequentia: obliquitas nequit esse in inferioribus quin prius fuerit in superioribus: at in superioribus nequit esse ulla obliquitas, quamdiu sunt perfecte ordinatae: ergo, etc. — Respondet Doctor num. 4. Quod non omnis deordinatio in virtute superiori est peccatum mortale: non levis motus per surreptionem de opinione aliqua circa articulos fieri est deordinatio in portione, vel in virtute superiori, nam potest esse circa tale obiectum, quod non potest considerari nisi per virtutes superiores, ut Deum esse trinum, et unum, et tamen non omnis motus levis est ibi peccatum mortale: licet in superiori virtute sit gravius peccatum, quam in inferiori: ubi per portionem superiorem intelligit voluntatem, et intellectum, quatenus feruntur in Deum: per inferiorem vero easdem facultates, ut respiciunt alia.

Obiciet. ex Thomistis Haedus noster: In peccatum veniale, vel esset per subreptionem, vel per suggestionem, vel per deliberationem, vel per passionem: nullo modo ex his esset: ergo nullum esset. Maior patet a partium distributione. Minor ita probatur per partes: Primo per subreptionem non esset, quia subreptio provenit ex tumultu appetitus et sensus, qui nullus foret in eo statu. Secundo per suggestionem non esset, quia diabolus non suggereret per tentationem quod noverat posse stare cum integritate illius status in opinione Scoti, sed id quod cum illo non posset consistere: ac proinde suggereret peccatum mortale, non veniale. Per deliberationem non esset, quia cum voluntas esset recta et coniuncta ultimo fini, non admitteret levem deordinationem ab eo, quam facile vitare poterat, cum intellectus eam ut incompossibilem repraesentaret: nec utilem, nec delectabilem proponere posset, cum sola vehemens et quae mortalem culpam induceret delectatio, illam posset rectam et inhaerentem Deo voluntatem avertere. Per passionem non posset, quia cum nulla foret pugna, nec dissidium inter partes animae, non erat unde passio sive perturbatio existeret. Ex qua enumeratione fit, ut omne veniale peccatum ab eo statu excluderetur. Haec ille. — Respondet ipsemet revera quidem in eo statu non potuisse peccari venialiter per suggestionem concupiscentiae, bene vero per suggestionem diaboli, qui potuisset hominem tentare leviter et inducere in aliquid quod non esset omnimodo conforme divinae ordinationi. Potuisset etiam peccare venialiter per deliberationem, puta ex levi delectatione quam percepisset ridendo rem pulchram, audiendo sonum gratum, gustando cibum suavem, complacendo leviter sibi in propria perfectione, et ista non referendo ad Deum ut finem ultimum: etenim ex levitate materiae peccatum illud, aliunde grave, potuisset esse veniale. Certe quicumque serio attenderit quam facile peccatum veniale admittatur, non ibi inficias multis modis illud posse abrepere.

Dices 5. Si homo in statu innocentiae posset aliquod peccatum veniale committere, v. g. mendacium iocosum proferre, sequeretur quod ex illo actuali mendacio aliquoties repetito posset generari habitus mentiendi: sed eiusmodi habitus repugnat cum statu iustitiae originalis: ergo et potentia ad peccandum venialiter, sive ex imperfecta deliberatione, sive ex obiecto, sive ex parvitate materiae. Sequela maioris est evidens; si enim possit homo in iustitia originali aliquod peccatum veniale semel committere, poterit et ipsum iterum atque iterum committere: nulla enim ratio disparitatis assignari potest: ex actibus namque repetitis generatur habitus. Minor vero suadetur: habitus vitiosus, qualis est qui produceretur ex praedictis actibus, cum ex natura sua inclinet voluntatem ad malum, et ex consequenti inferat in ea difficultatem aliquam in evitatione peccati, et in prosecutione boni, repugnat evidenter perfectioni, et felicitati status innocentiae: ergo, etc. — Nego sequelam maioris; homo namque in statu innocentia constitutus, si quod veniale peccatum admitteret, tamen ob perfectam charitatem, qua in Deum flagraret, nedum illud per ardentiorem charitatis actum elueret, sed etiam ita ob illius venialis admissionem sibi displiceret, ut omnem curam, omnemque diligentiam impenderet, quatenus imposterum similem lapsum declinaret, adeoque timendum non esset, quod ex admisso semel veniali peccato, iteratis eiusdem actibus generaretur vitiosus habitus.

Dices 6. Peccatum illud veniale in illo statu esset vel remissibile, vel irremissibile: at neutrum dici potest: ergo nullum esset. Patet maior quoad secundam partem; non enim est ratio cur peccatum ex natura sua veniale, censeretur venia et remissione indignum. Prima pars etiam est evidens; si enim esset remissibile, maxime per aliquod remedium, puta per sacramentum, vel sacrificium, vel bonum aliquod opus. At in eo statu innocentiae sacramenta et sacrificia non videntur convenientia, utpote cum sint instituta in remedium infirmitatis et supplementum defectus creaturae: at in eo statu nullus esset defectus. Similiter bona opera non sunt expiatoria peccati venialis, nisi quatenus satisfactoria sunt: in illo autem statu nulla esset satisfactio, quae non impenditur nisi propter iniuriam illatam; haec autem iniuria irrogatio erga Deum non esset culpa venialis, sed mortalis. Igitur etc. — Respondeo: peccatum illud fore quidem remissibile per ferventiores actus charitatis, vel per sacramenta instituenda, non quidem ad reparandam, sed ad augendam gratiam; necnon et per sacrificia quae in Dei honorem eiusque cultum summum et eximium potuissent institui. Accedit ad horum confirmationem quod revera Adamus prius videatur peccasse venialiter quam mortaliter, ut pluribus docet S. Augustinus, praesertim lib. De Gen. ad litt., cap. 5.: Nee arbitrandum est, inquit, quod esset hominem deiecturus, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda. Ibi vox deiecturus significat Adamum nondum ex statu innocentiae, seu gratiae corruisse. Vox autem elatio significat praecedentem animi tumorem cui aliqua culpa inerat, nondum quidem mortalis, sed venialis; ex qua tamen diabolus coniecit quod si tentaretur, gravius peccaret. Iam ergo antequam peccaret mortaliter per transgressionem praecepti, peccaverat Adam per levem et venialem culpam elationis. Quod si dicas hanc fuisse peccatum mortale: contra non erat deiecturus diabolus hominem, cum iam ipse deiectus esset, nimirum per peccatum mortale superbiae. — Addit e. ultimo, quod ante violationem praecepti de non comedindo fructu scientia boni et mali, iam peccaverat Adam ex nimio affectu erga uxorem. Adamus, inquit, noluit eam contristari quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab eius alienaretur animam, et omnino illa interire discordia. Non quidem carnis victus concupiscentia, quam nondum senserat in resistentem legem membrorum legi mentis suae, sed amicabili quadam benevolentia.

Conclusio tertia. — Si Adam innocens stetisset, ipsius posteri confirmati fuissent in gratia sanctificante: non quidem

AB INITIO SUAE NATIVITATIS, SED UBI VICISSENT, AC SUPERASSENT PRIMAM EIS INGRUENTEM TENTATIONEM. Haec est Doctoris in 2. dist. 20. quaest. 1. ubi distinguit duplicem confirmationem: Unam, qua tollitur posse peccare, etiam venialiter: aliam, qua tollitur de facto peccare. — Prima solum comprehensoribus et beatis convenit: Non posse enim peccare, inquit, non potest competere viatori, alioquin esset contradictio, quia certitudo de beatitudine est maxima beatitudinis pars; non posse autem peccare fuisset tunc scibile a quolibet, sicut et modo posse peccare nobis est certum. Haec autem certitudo infallibilis de beatitudine soli comprehensori competere potest. Insuper viatoris hominis voluntas in statu innocentiae non esset plene satiata per bonum aliquod sensibile; adeoque non ita determinata esset ad aliquod obiectum, quin posset desiderare aliud etiam prohibitum; subindeque posset peccare, et sic non esset confirmata in gratia. Denique quandiu in obiecto voluntatis viatoris est defectus boni, potest voluntas viatoris deficere a rectitudine volendo illud, non secundum debitam circumstantiam; sed quamdiu homo est viator, ipsius voluntas non potest coniungi obiecto, in quo est omnis boni ratio: igitur quamdiu viator est, potest deficere a rectitudine: et per consequens posset peccare; adeoque nullus viator ita confirmari potest in gratia, ut peccandi potentiam infallibilem excludat. — Posterior autem confirmatio in gratia hominibus in statu innocentiae competere potuisset; ita nempe ut numquam peccassent, nec consequenter perdidissent iustitiam, propter specialem scilicet divinae providentiae assistentiam, qui peccandi occasiones arceret: Dico, inquit Doctor n. 3., quod si mere viator posset esse confirmatus, et fuissent filii in statu innocentiae in iustitia sic confirmati, scilicet postquum primam tentationem vicissent, sicut pater primus fuisset confirmatus si primae tentationi restitisset in ista iustitia, quam tunc recepisset pro filiis... quia omnes illam habuissent, et in ipsa confirmati fuissent, qui primae tentationi restitissent.

Quibus Doctor tria edocet: Primo, quod Adae posteri potuissent in gratia confirmari: Secundo, quod non fuissent ita confirmati ratione status innocentiae, neque per haereditariam transfusionem iustitiae patrum in filios; Tertio, quod de facto solum confirmarentur in gratia statim ac primam tentationem vicissent. — Primum constat, illudque aperte edocet S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo cap. 38. In illa iustitia, inquit, in qua erant primi homines constituti, videtur quod si vicissent ut non peccarent tentati, ita confirmarentur cum omni propagatione sua, ut peccare ultra non possent: quemadmodum quia victi peccaverunt, sic infirmati sunt, ut quantum in ipsis est, sine peccato esse non possent. Ratione pariter idipsum constat: plures enim etiam post lapsum Deus confirmavit in gratia, ut constat de Apostolis, et eximiis aliis Sanctis: ergo multo magis confirmasset Adam posteros si iustitiam servassent; facile namque est Deo, in omni occasione, in qua possent peccare, ipsis concedere gratiam efficacem, qua mediante non peccarent, quamvis absolute et simpliciter possent peccare in omni tali occasione. Deinde, facile est Deo ita res divina providentia ordinare, ut homini non occurreret ulla gravis tentatio, quam non posset homo vincere, ita quod quamvis peccare posset, tamen de facto nusquam peccaret, propter divinam illam assistentiam. — Secundum etiam constat, nempe quod filii Adam non fuissent confirmati in gratia ratione status innocentiae, nec iure haereditatis; Cum enim, inquit Doctor, illa iustitia sit donum supernaturale, ex mera liberalitate divina esset datum proli, sicut fuit datum Parenti, qui si primae tentationi restitisset, in illa iustitia confirmatus fuisset, quia nusquam illam peccando amisisset. Demum inquirens fuisset-ne filius confirmatus ab exordio suae nativitatis? Respondet: Dico quod non, quia filius non recepisset perfectiorem iustitiam, quam pater: sed pater potuit eum perdere, et perdidit: ergo et filius: nec etiam illa iustitia necessitabat eos ad bene agenda. Quasi diceret: filii Adam non deberent nasci melioris conditionis, quam ipse Adam fuit in prima sua conditione: sed hic non habuit donum confirmationis pro primo instanti suae formationis, neque ante primam tentationem, ut patet ex lapsu ipsius: ergo neque filii eius nascerentur cum tali confirmatione. Maiorem probat Doctor: filii non deberent nasci melioris conditionis, quam Adam, nisi quatenus Adam hoc ipsis mereretur, sicut nunc nascuntur peioris conditionis, quia ipse peccato suo meritus est, ut sic nascerentur: sed Adam non meritus fuisset illis hoc beneficium, etiam si ipse non peccasset: ergo quamvis eo peccante nascantur nunc peioris conditionis, non deberent tamen eo non peccante nasci melioris conditionis. Probatur minor, quia meritum Adae non fuit tantum quantum Christi; nec debet dici, quod Adam plus mereretur sua perseverantia filiis suis, quam Christus meritus est illis, cuius per applicationem Sacramentorum, v. g. Baptismi, vel Poenitentiae, meritus est collationem gratiae: sed Christus his non meretur donum confirmationis statim conferendum: ergo neque Adam illud meritus fuisset suis filiis. Confirmatur, quia non debet tribui meritum Adamo respectu praemii conferendi suis posteris, nisi constet ex ratione vel auctoritate quod habuerit tale meritum: sed non constat ulla ratione aut auctoritate quod habuerit meritum respectu doni confirmationis conferendi suis posteris, adeoque hoc ipsum non est asserendum. — Tertium autem, nempe, quod devicta prima tentatione posteri Adae fuissent in gratia confirmati, sic probat Doctor: secundum S. Anselmum, si primi Parentes sic vicissent, ut primo tentati non peccassent, ita confirmati fuissent, ut ultra peccare non possent: ergo idem dicendum de filiis; tum a paritate rationis; tum quia alias absque ullo suo demerito proprio, aut alieno, essent peioris conditionis quantum ad hoc, quam Adam, quod utique absque fundamento non est asserendum. — Quod autem addit S. Anselmus Protoparentes fore confirmatos cum omni progenie sua, ut ultra peccare non possent; sensus esse potest, non quod si Adam non peccasset, eo ipso ipsius filii essent in gratia confirmati, sicut et ipse esset: sed quod futurum esset, ut filii post devictam a se primam tentationem fuissent confirmati, sicut et ipse confirmatus fuisset, si revera primam tentationem superasset.

Dices 7. Si perseverasset innocentiae status, nulli mali fuissent reprobi, ut ipsemet docet Doctor, necnon et S. Gregorius 1. Moralium: ergo nullus ex eius posteris posset peccare; et consequenter omnes nascerentur confirmati in gratia, non solum ante primam tentationem devictam, sed etiam ab ipso suae nativitatis exordio. — Negat primam consequentiam Doctor: tum quia, quamvis Adam posteros possent peccare, et forte etiam revera mortaliter peccassent, exinde non sequeretur eos fore reprobos: possent enim per contritionem amissam gratiam recuperare, posset et Deus ex liberalitate et misericordia instituere remedia pro expiandis illis peccatis, sicut et plura post lapsum instituit; ita quod tandem in statu innocentia finaliter perseverarent, donec in Coelum traducerentur.

Dices 8. Meritum bonum longe efficacius et potentius est malo, ac peccato: sed peccatum Adae fuit causa, ut filii eius peccatores nascerentur: ergo bonum ipsius meritum esset causa ut nascerentur iusti, et in gratia confirmati. — Respondet Doctor primo distinguendo maiorem: meritum bonum est efficacius malo, quatenus per conversionem bonam efficacius Deo reconciliamur, quam plurima mala antecedentia efficacia fuerant ad impediendam illam reconciliationem, concedit maiorem: quatenus bonum posset magis deservire ad iustificationem aliorum, quam malum ad eorum inquinationem, negat. — Respondet 2. negando consequentiam: quia sicut malum Adae non fuit causa cur eius posteri essent confirmati in malo, sed solum cur nascantur mali: ita bonum ipsius meritum non deberet esse causa cur mascerentur confirmati in bono, sed sufficeret quod esset causa cur nascerentur boni.

Dices 9. Quando unum oppositum est causa alicuius effectus sibi similis, aliud oppositum similiter erit causa alterius effectus sibi similis: sed iniustitia Adae est causa cur filii nascantur iniusti: ergo iustitia ipsius si adfuisset esset causa cur iusti nascerentur. — Negat maiorem Doctor, si universaliter intelligatur; quamvis enim peccato intemperantiae v. gr. posset quis perdere beatitudinem aeternam, non inde sequitur, quod actu temperantiae possit ipsam beatitudinem consequi. Vel, ut inquit Doctor, qualitas corporalis potest generare qualitatem corpoream, ut calor calorem; non tamen inde sequitur, quod qualitas incorporea ipsi opposita possit etiam qualitatem incorpoream producere; incorporea enim qualitas immediate a solo Deo producitur.

Dices 10. Adami posteri ante superatam primam tentationem habuissent idem donum supernaturale ad repugnandum peccato, quod eis fuisset concessum post devictam tentationem: ergo etiam antea fuissent in gratia confirmati. Patet consequentia: Probatur antecedens: donum confirmationis, de quo agitur, nihil aliud est, quam illud divinum beneficium, quo posset caveri peccatum, quoties sese offerret peccandi occasio: sed huiusmodi donum habuissent homines ante devictam primam tentationem, ex hypothesi quod ipsam vicissent; non enim potuissent ipsam vincere propriis naturae viribus; adeoque opus habebant aliquo supernaturali dono, quo vegetiores fierent ad repugnandum peccati occasionibus: ergo revera ante devictam tentationem habuissent idem donum confirmationis quod postea. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod illud donum confirmationis non fuisset divinum beneficium quodeumque, quo caveri posset peccatum: sed fuisset illud auxilium, quod ex natura sua vim infallibilem haberet voluntatem moraliter removendi a peccato, quamvis physice, propter innatam suam libertatem peccare potuisset. Quod quidem donum ipsi Adamo non fuit concessum ab instanti suae formationis; alioquin non fuisset lapsus: nec consequenter concedendum foret ipsius posteris, etiamsi ipse stetisset; non enim melior debuit esse conditio filiorum, quam parentum. Unde quamvis ante peccatum, Adamus habuerit aliquod divinum beneficium, quo mediante poterat non peccare: tamen illud beneficium caelitus concessum non removebat ex se infallibiliter eius voluntatem ab peccatione peccandi; siquidem de facto tentationi succubuit: adeoque illud beneficium divinum non erat donum confirmationis, sed tantum auxilium sufficiens ad superandam tentationem, qua devicta ipsi collatum fuisset donum aliquod supernaturale efficacius et potentius, quo posset repugnare peccato.

Notandum 1. Moysen, postquam dixerat hominem esse factum ad imaginem Dei, proxime addidisse: et praesit piscibus maris, et volatilibus Coeli, et bestiis, universaeque terrae omnique reptili, quod movetur in terra. Quibus indicat datum fuisse homini dominatum, et imperium in omnes animantes: siquidem convenientissimum erat, ut quem Deus fecerat sui similem dignitate naturae, etiam dominandi auctoritate, potestateque similem sui faceret: dignitas enim potenti praesidio destituta, velut inermis et infirma paulatim vilescit. Deinde hoc uno maxime argumento declarare voluit Moses hominem esse factum ad imaginem Dei, quod sicut Deus toti mundo praesidet atque imperat, ita quasi Dei Vicarius homo cunctis animalibus praest ac dominatur. Hinc conveniunt omnes Sancti Patres et Doctores Theologi, hominis in brutas animantes imperium fuisse generale: solus reclamare videtur Theodoretus, qui qu. 20. in Genes. arbitratur ingentes illos pisces, quos vocamus Cetos et balenas non esse factos propter hominem, nec eius imperio subiectos. Admonendum est, inquit, non omnia animalia propter hominem creata esse, sed ea demum, quibus dominari dicitur: nempe pisces Maris, volucres Coeli, et pecora terrae: fortasse etiam, et reptilia terra propter necessarium usum pharmacorum, quae ex illis conficiuntur, non tamen facta sunt propter hominem Cete illa grandia, et ferae terrestres... Non igitur dominatur homo Ceti illis grandibus, neque bestiis, quae fortasse ab initio non propter ipsum creata sunt. Verum hanc ipsius Theodoreti sententiam, ut minus veram, improbant caeteri sancti Patres.

Notandum 2. Quatuor modis effici posse ut animal, quantumvis saevum, et truculentum, sub hominis potestatem et usum redigatur: Primo quidem per arcanos quosdam modos, qui certis quibusdam verbis, et carminibus constant, appellanturque incantationes, ut maxime contingit in Serpentibus; hine aspidem laudat Regius vates, quod obturet aures suas, ne audiat voces incantantis. Secundo, commutando solum, et variationem consueti victus: si enim Leones in regiones praefrigidas transferantur, et molliori, meliorique cibo alantur, atque saginentur, paulatim ferocitatem remittunt, roburque, et animi ardorem deponunt, fiuntque in dies minus validi. Tertio, per beneficium: animalia enim suam rabiem et ferocitatem exuunt adversus eos, a quibus curantur, aluntur, et benigne tractantur, quibus non modo nihil nocent, sed cum illis etiam ludunt familiariter, eisque blandiuntur: quinimo ab illis severberari patiuntur; cuius rei exempla in Leonibus, et Elephantis permulta, miraque commemorat Plinius lib. 8. Quarto denique, arte, et industria non solum animalia coguntur parere homini, sed ei quoque ad verba, singulosque nutus morem gerere, et imperata facere docentur: hinc Picae, et Psittaci etiam humana verba proferre, aliaeque aves plurimas cantilenas etiam personare discunt.

Notandum 3. Duplex hominis in homines esse dominium: unum quidem servile, aliud autem civile, ac liberale. Primum quidem in servos voluntarie ac spe mercedis, aut coacte et per violentiam dominis imperantibus subiectos; alterum vero in liberos, qui sponte sua unum aliquem, vel multos elegerunt, a quo, vel a quibus secundum praescriptas leges regerentur, atque gubernarentur. Duplex autem inter haec duo genera dominandi animadvertere licet discrimen, siquidem imperium in servos coactum et violentum est, atque ideoque involuntarium et acerbum; in liberos autem voluntarium et iucundum est, utpote ab illis utilitatis suae causa voluntarie electum et assumptum. Imperium praeterea in servos, totum cedit et refertur ad bonum et emolumentum dominantis; quapropter non potest non esse onerosum et odiosum subditis: est enim contra naturalem hominis appetitum, ut quidquid agit et laborat, non in suam, sed in alterius utilitatem cedat. Imperium vero in liberos refertur non ad bonum dominantis, sed subditorum, vel potius ad bonum publicum et commune. An autem alterutrum, aut utrumque ex illis imperiis viguisset in statu innocentiae, hic est determinandum.

Conclusio prima. — Non solum in statu innocentiae homo habuit imperium in omnes brutas animantes; sed etiam post lapsum, minori licet auctoritate, illud obtinet. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Prima aperte traditur in Scriptura sacra, non solum illis verbis Genesis, cap. 1. v. 26. in primo Notabili laudatis, sed etiam alibi saepe. Sic Psalmo 8. Gloria, et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, omnia subiecisti sub pedibus eius. Et libro Ecclesiast., cap. 17. ubi describitur qualis a Deo creatus sit homo, et inter alia legimus: Dedit illi potestatem eorum, quae sunt super terram, posuit timorem illius super omnem carnem, et dominatus est bestiarum et volatilium, etc. Quod utique confirmare, ac comprobare voluit Deus, cum adduxit cunctas animantes ad Adamum, ut his omnibus et singulis nomina imponeret, hoc tacto velut Adamo tradens possessionem eius dominii, quod habebat in animalia, efficiensque ut cunctae animantes suum quaeque nomen ab Adamo accipientes, ei quodammodo subiectionem, obedientiam, et servitutem sponderent, ut facere solent milites, et servi: quoties enim, vel Duci, vel Hero sese subdunt, ab eo nomen accipiunt, quo a caeteris Commilitonibus distinguantur, ut hoc nomine evocati ad obsequium fiant promptiores.

Hoc ipsum etiam ratio naturalis suadet; restituto enim ordinis naturalis, et optima divinae providentiae administratio et ordinatio id postulat, ut quae imperfectiora sunt subiiciantur superioribus, et inferiora a superioribus regantur et pendeant: sic Elementa, et Mixta cedunt in usum alimenti stirpium; stirpes nutrimento sunt animalibus, et utraque hominibus. Itaque cum homo brutis antecellat, illaque prudentia ac ratione careant, congruum fuit, ut per homines regerentur, atque hanc ob causam homo procreatus a natura est nudus et inermis, omniumque rerum inops, quod ad eum vestiendum, armandum, instruendum, ornandumque, et animalia, et res quaecumque corporea a Deo conditae sunt ipsique subditae.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod dominium istud in animantes, etiam post lapsum in homine perseveraverit: siquidem post diluvium, Genes. 9. Deus Noe et filiis eius dixit: Terror vester, et tremor sit super cuncta animalia terrae, et super omnes volucres Coeli, cum universis, quae moventur super terram: omnes pisces maris manui vestra traditi sunt: unde S. Ambrosius, lib. 6. Exameron: Scribitur, inquit, Elephantis nihil habere natura procerius, atque robustius; nihil terribilius Leone, nihil saevius Tigride: Verum haec serviunt homini, et naturam suam humana institutione deponunt: obliviscuntur, quod nata sunt: induuntur, quod iubentur. Quid multa? Docentur ut parvuli, serviunt ut famuli, adiurantur ut infirmi, verberantur ut timidi, corriguntur ut subditi: in mores transeunt nostros, quoniam motus proprios perdiderunt. Fateor equidem longe dispar esse imperium hominis in animantes post lapsum, ab eo quod in statu innocentiae obtinebat; tunc enim plenissimus erat et amplissimus huius dominationis usus, minimeque laboriosus ac difficilis: nam nec quantum ad hominem ullum erat impedimentum et difficultas, neque ulla in animalibus repugnantia. Unde nonnulli Theologi docent in statu innocentiae animalia subiecta et obedientia fuisse homini, ut erat in ipso homine pars inferior superiori subdita; sicut igitur tunc ratio plenissime atque omnino dominabatur sensibus et affectibus, ita dominabatur animalibus homo. — Verum post lapsum valde imminutum est illud imperium, quantum ad usum et executionem, nam et paucis animalium imperare possumus, nec his sine magno labore imperamus. Inde Hugo a S. Victore annotationibus in Genesim, explicans illa verba, praesit piscibus maris, ait: Dominari debuit homo omnibus: sed per peccatum amisit dominium, et in maximis, et in minimis: retinuit tamen dominatum in mediis ad consolationem. In maximis, ut in Leonibus, perdidit dominium, ut cognosceret se amisisse dignitatem propriam: in minimis amisit, ut in Pulicibus, Muscis, ad cognoscendum suam fragilitatem. Nihilominus etiam post peccatum, hominibus innocentia et sanctitate conspicuis animalia quaeque ferocia et stupida exacte paruerunt. Eliseo namque 1. Regum, cap. 2. paruere Ursi in ultionem puerorum, qui eum contumeliose calvum appellaverant: et Daniel cap. 6. familiariter, nedum innocue cum famelicis Leonibus multos dies versatus est. Etiam legimus de Seraphico Patre Francisco, et S. Antonio Paduano ipsos pisces, aves, atque alias quasdam animantes pro libito advocasse, quamdiu voluerunt, ad audientiam continuisse. Caeteri vero homines, etsi nonnulla cum difficultate, nihilominus etiam post lapsum animalibus quibusque imperant, industria sua, et animi sagacitate belluas suo subdunt moderamine, et eis ad usum et consuetudinem utuntur, ut constat de Leonibus, Lupis, necnon et Piscibus, qua vel venatione, vel piscatione capiuntur, et in hominis usum cedunt. — Hoc utique mirum in modum expendit S. Basilius. Homilia 10. in Genesim ubi de potestate, quae homini data est in pisces verba faciens, illam colligit ex eo quod et pisces ad hominis umbram timeant, et piscatione in eius usum cedant. Quae tandem ratione internoscemus, ait, imperari imperio in pisces? Respondet: siquidem tecum reputaveris, ut aquas umbra tui corporis exterruerit, cum in stagno natantium obtulisti te quemlibet obscuro videntium. Quis tanta cum auctoritate suam moderetur familiam Herus: ut turbatis aliquando rebus domi, his si dominus accesserit, tranquillitatem nullo suo tribuat negotio, cunctaque in ordinem pro cuiusque decoro restituat, et sua solius dominantis praesentia redintegret ac permittat: ut uno quoque conspecto homine Creatura omnis aquatica in aliam se figuram habitumque transmutet? Tantum illi constat liberioris vitae, et erecti ratio: non item iam secundum superficiem maris, aut stagnantis usque natando ausit prodire, ut in talibus natalibus magnanimitatem spiret largè quolibet non indignam, dicto citius, hominem si contempletur propius sibi assistere, fugitans subpavescit ac recedit: deinde subiiciens modum quo capiuntur Ceti, et Balenae, concludit: Homo per opulentum, ut praeditum cum rationis principatu in quaerens cunctantia donatus, quasi iacturosos, ac refugos servos, et pessime morigeros ad officium obedientiamque revocat. Quid praeterea nulla placabili tenacitate ei curvantur, hos et ipsa necessitate cogit sua ut famulentur, et serviunt Imperatori. His sane argumentis dilucescit ab ipso Opifice omnibus in crepundia imperandi insertam esse, et praerogatum homini ubique gentium constituto.

Conclusio secunda. — In statu innocentiae Alii homines praeFuissent aliis: non quidem dominatione servili, sed civili: quia scilicet nihil violenti, involuntarii, et acerbi mixtum habuisset.

Probatur primo quidem, quia hoc imperium maxime confert ad rectam, et sapientem humani generis inclinationem, rectius etenim res omnes componuntur, ubi unus alteri obtemperat, quam ubi quisque pro suo nutu, et arbitratu suam voluntatem implet; hine enim lites, hine dissidia, et iurgia originem habent. Deinde, in statu innocentiae pater habuisset auctoritatem in filios, iique suis parentibus obtemperassent, adeoque imperium civile, et liberum ipsi statui non repugnabat. Denique, si haec civilis dominatio innocentiae statui repugnasset, maxime propter hominis summam integritatem, et libertatem: sed haec cum ipso imperio civili non pugnabat; siquidem nulla maior libertas, nullaque perfectior rectitudo, quam in beatis Angelis: at inter eos est ipsa civilis dominatio: superiores enim inferioribus imperant: adeoque potiori iure homines innocentes potuissent imperare aliis, eo scilicet imperio, quo iustos viros aliis imperare docet S. Augustinus lib. 19. De Civit. Dei, cap. 15. Non enim, inquit, iusti dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi: nec principiandi superbia, sed providendi misericordia. Hoc naturalis ordo praescribit, ita Deus hominem condidit.

Quaeres: Cur igitur Deus non dixit: Dominamini hominibus, sicut dixit Dominamini piscibus maris? etc. — Respondeo, id congrue factum, quia videlicet imperium in animalia convenit cuilibet homini, enim ratione ut homo ad imaginem Dei creatus est, cunctisque hominibus aequaliter competit: at vero imperium aliorum hominum in alios homines non cuique homini convenit, sed quibusdam tantum certis hominibus: nec illis convenit qua homines sunt, sed propter eorum dignitatis, vel prudentiae, vel probitatis excellentiam.

Dices: Mulier non fuit sub potestate viri redacta nisi in poenam peccati, dixit enim Deus, cap. 3. Genesis, v. 16. mulieri praevaricatrici poenam indicens inter alia: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui: ergo in statu innocentiae nulla erat viri in mulierem dominatio, neque mulieris ad hominem subiectio. — Respondeo, subiectionem mulieris in statu innocentiae longe diversam fuisse ab ea, qua post lapsum sub viri potestate redacta fuit; tunc enim illa subiectio fuisset mulieri voluntaria et iucunda, atque omnis expers molestiae: tum quod vir nihil imperasset mulieri, nisi rectum et honestum, idque magna cum aequitate et benevolentia: mulier autem cum sponte sua amasset quidquid rectum et aequum esset, et quidquid a se fieri ratio postulasset, haud dubie voluntarie et libenter quae sibi fuissent imperata executioni demandasset; tum etiam quod mulier a viro se originem ducere cogitans, ipsique a Deo datam in adiutorium, gratulanti animo implevisset id omne quod a viro demandatum fuisset, ut suam nempe ei gratitudinem et directionem testaretur, et debitum auxilium praestaret.

Secus autem accidit post lapsum, haec enim subiectio mulieris sub viri potestate involuntaria est et acerba; idque duabus de causis: tum quod saepe mariti durius quam par est cum uxoribus agunt, eis praeter bonum et aequum imperantes: tum etiam quod multieres, corrupta natura, depravataque voluntate, vel propter naturalem quandam levitatem ingenii et iracundiam animi aegre ferunt regisse se a viro, eiusque imperio esse subditas. Porro haec pravitas et perversitas, tam imperantis viri, quam mulieris obedientis, ex peccato nata est, et illa molestia, quam subiectio habet annexam, revera poena est peccati inflicta mulieri: adeoque merito iure dixit: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. — Haec omnia luculenter explicat S. Augustinus, lib. 11 De Genesi ad litteram cap. 37. ubi sic scribit:

Diiudicandum est, inquit, quemadmodum proprie possit accipi illud quod mulieri dictum est: et ad virum conversio tua, et ipse dominabitur tui; neque enim et ante peccatum aliter fuisse decet credere, nisi ut vir mulieri dominaretur, et ad eum ipsa serviendo converteretur. Sic recte accipi potest, hanc servitutem significatam, qua cuiusdam conditionis est potius, quam dilectionis: ut etiam ipsa talis servitus, quae homines luminibus postea servire coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. Dixit quidem Paulus: per charitatem servite invicem, ad Galatas 5. sed 1. ad Timot. 2. Mulierem dominari in virum, non permittit Apostolus: hoc enim viro potius Dei sententia dedit, et meruit habere dominum mulieris, non natura, sed culpa. Intellige de dominio servili; non autem de civili; supra namque dixit etiam ante peccatum mulierem fuisse viro subditam, dilectione potius quam conditione.

Observat autem Rupertus lib. 3. De Operibus Trinitatis, cap. 21. gravioris esse dominationis uxorem viro tamquam domino subiici, quam esse sub potestate viri, Nam, inquit, et secundum romanas leges, sub viri potestate est mulier, antequam in manum viri convenit: sub potestate, impune, viri, iterum tamen non tamquam domini, sed tamquam tutoris; ita ut sine auctoritate eius testamentum illi facere non liceat. Quae autem in manum viri convenit, multo magis quamdiu vixerit vir, testamentum illi sine viro facere non licebit: unde, et capite diminuta dicitur mulier, quae in manum viri convenit. Adam apud gentiles quoque, qui hanc scripturam non legerant, vel huius sacri Dei praecepta non observabant, haec lex naturaliter valuit, quam Dominus naturae imposuit dicens mulieri: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.

Corollarium. — Ex his omnibus manifestum fit hominem a Deo primitus bonum esse conditum; ac subinde sane prorsus et impium esse Saturnini aliorumque deinde haereticorum commentum de duobus hominum generibus, quorum alii sint natura boni, alii vero mali ac perversi. Quem errorem vehementissime S. Irenaeus lib. 4. adversus haereses, cap. 12. eumque profligat ex eo quod viderit Deus cuncta quae fecerat, et illa velut optima probaverit. Insuper, si bonitas et malitia hominibus insit a natura, inde fieret quod nec mali vituperium ac supplicium, nec boni laudem ac praemium mererentur. Deinde, prophetarum adhortationes et consilia, necnon et Christi Domini praecepta ac promissa irrisoria essent et inania, nisi homini cuilibet liberum esset malum vitare, bonum vero persequi et amplecti.

Si autem, inquit S. Irenaeus, naturaliter quidam boni, quidam vero mali facti fuissent; neque hi laudabiles essent quia boni sunt, tales enim facti fuerant: sed neque illi vituperabiles, et ipsi enim tales fuerant instituti. Sed quoniam omnes eiusdem sunt naturae, et potentes retinere, et operari bonum, et potentes rursum amittere id et non facere; iuste etiam apud homines sensatos, quanto magis apud Deum, alii quidem laudantur, et dignum percipiunt testimonium electionis bona et perseverantiae: alii vero accusantur et dignum percipiunt damnum, eo quod iustum et bonum reprobaverint? Et ideo prophetae quidem hortabantur homines iustitiam agere, bonum quoque operari; quia in nobis fit hoc, et propter multam negligentiam in oblivionem inciderimus, et consilio egeamus bono; propter quod et bonus praestabit bonum consilium per prophetas.

Deinde subiungens plurima Christi Domini in Evangelio oracula et Apostoli monita, quibus homines ad bonum hortatur et a malo deterret, colligit: Si igitur non in nobis esset facere haec, aut non facere, quam causam habet Apostolus, et multo prius ipse Dominus, consilium dare, quaedam quidem facere, a rebusdam vero abstinere! — Videndus etiam ea de re Theodoretus, serm. 5. De natura hominis, ubi plurimis Scripturae textibus luculenter probat nullos homines esse natura malos, sed cuilibet esse liberum bonum sectari et malum aversari.

Dices: Qui sunt natura filii irae sunt etiam natura mali, Deus enim nonnisi perversis irascitur: sed ex Apostolo omnes homines sunt natura filii irae, ait enim ad Ephesios 2: eramus natura filii irae sicut caeteri. — Respondeo primo, verba ista errori Saturnini non suffragari, neque enim duplex constat hominum genus, quorum unum bonum sit, aliud vero malum, sed omnes prorsus Deo infensos significat. — Secundo, dico homines esse natura filios irae non ex perversa natura a Deo condita, …mal ex natura per peccatum primi parentis vitiata et per humanam generationem propagata, ut luculenter exponit S. Augustinus, serm. 11. De verbis Apostoli, ubi has easdem verba exponens, ait: Non accusatur natura, cuius auctor Deus est. A Deo bona est instituta natura: sed primam voluntatem a serpente victam esse. Ideo quod fuit in Adam vitium, non naturae, nobis propagatis factum est ex natura. Vitium naturae, cum quo nascitur homo, non liberat, nisi qui natus est sine vitio.

Instas. Qui sunt filii diaboli sunt ex natura sua et non solum per propagationem criminis haereditarii mali: sed quidam homines sunt filii diaboli, igitur quidam sunt natura mali. — Distinguo maiorem cum S. Augustino eodem serm. 11. De verbis Apostoli, cap. 15: si sint filii diaboli ratione generationis, concedo; si tantum ratione imitationis, nego. Porro impii homines dicuntur filii diaboli solum per imitationem, non vero per originem. Dicitur quidem, inquit S. Augustinus, pater tuus, quem moribus imitatus es. Quod confirmat ex verbis Apostoli: Filioli mei, quos iterum parturio, etc. In quo vero consistat hic partus, declarat idem Apostolus cum ait: Fratres, imitatores mei estote. Unde addit S. Augustinus: Propter istam imitationem dicitur impiis: vos a patre diabolo estis. Nam constat in catholica fide, quod diabolus nec genuerit nostram naturam, nec condidit: sola in illo seductio est praecedentis, imitatio consequentis.

Adiicies. Qui ex naturae impetu rapitur in malum, etiam nolens, est revera natura malus, ut Apostolus ipse ad Romanos VII. 15. testatur: Non quod volo bonum hoc facio, sed quod nolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo, illud facio: iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum: igitur etc. — Distinguo maiorem: qui ita rapitur et inducitur in malum, ut nullatenus resistere valeat, concedo; secus, nego. Porro nullus adeo vehementer, sive ex concupiscentia intrinseca, sive ex tentatione externa, impellitur in malum, quin ex libertate et adiutorio Dei ab eo possit resilire. Unde idem Apostolus cum subiecisset: Infelix homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Respondet: gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum.

Instabis. Idem Apostolus statim ibidem adiicit: Igitur ego ipse mente servio legi Dei: carne autem legi peccati. Itaque sunt aliqui homines qui ex carnis impetu, ac proinde ex natura rapiuntur in malum, etiam non obstante auxilio divino. — Respondeo, malum illud, seu legem peccati de qua loquitur Apostolus, non esse simpliciter malum aliquod; lex enim illa peccati nihil aliud est quam concupiscentiae irritatio ac stimulus, qui ex natura sua ac per se non sunt mali, nec formaliter peccatum, ut satis superque supra probatum est.