Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Varias esse inter principes Theologia Magistros de Iustitia originali sententias, nam Henricus Gandavensis quodlib. 6. qu. 11. tradit Iustitiam originalem fuisse quamdam naturalem rectitudinem humanae voluntati insitam. per quam poterat ipsa voluntas appetitui sensitivo dominari. illunque ad nutum quo vellet flectere: cui rectitudini opponitur curvitas naturalis, et pronitas ad malum inflicta voluntati propter peccatum. Quod utique explicat exemplo virga. qua primo est recta. deinde flectitur, et curvatur. Confirmatque ex eo quod si Iustitia originalis non fuerit quidpiam pure naturale, non apparet qualiter homo per peccatum vulneratus fuerit in naturalibus, solum enim diceretur spoliatus donis gratuitis, si Iustitia originalis, quam per peccatum amisit, fuisset quid supernaturale. — Verum hanc sententiam, ut falsam et improbabilem reiicit et impugnat Doctor in 2. dist. 29. n. 3; unde ceteri Theologi cum ipso Subtili Doctore consentiunt Iustitiam originalem fuisse quid supernaturale. At dissentiunt invicem in illa explicanda. Primo namque plurimi Thomistae cum Soto. lib. 1. De Virtute, et Gratia. c. 5. existimant Iustitiam originalem fuisse ipsammet gratiam sanctificantem primis Parentibus concessam, suasque in partes deducere nituntur S. Thomam 1. parte qu. 95. art. 1. et in 2. dist. 20. art. 1. Omnino oppositam sententiam tuentur S. Bonaventura in 2. dist. 29. art. 2. qu. 2. et Alensis 2. parte qu. 90. necnon et Caietanus 1. parte qu. 95. conformiter explicans S. Thomam. Hi namque affirmant Iustitiam originalem esse supernaturalem quamdam charitatem a charitate et gratia sanctificante omnino distinctam. Ceteri vero Theologi contendunt Iustitiam originalem neque esse charitatem, et gratiam sanctificantem, nec quid unum ab eis diversum, sed quid aggregatum ex charitate simul, et aliis donis gratuitis primis Parentibus collatis. quibus nempe eorum voluntas perfectissime Deo, appetitus autem sensitivus voluntati subiiceretur, nec adversus eam rebellaret.

Notandum 2. Certissimum esse primos Parentes, quamdiu eorum innocentia viguit. non expertos fuisse rebellionem illam partis interioris adversus superiorem, qua solito concupiscentia, et praecepti fomes nominatur. Idque colligitur Primo. ex illo Eccles. 7. Deus fecit hominem rectum. Secundo, ex Apostolo ad Rom. 7. aseribentem repugnantiam carnis contra spiritum, et concupiscentiae contra rationem, praecepto tamquam causa. Tertio a posteriori, quia Adam et Eva ante peccatum erant nudi, et non erubescebant; sed post peccatum cognoverunt se nudos, et statim se cooperuerunt, propter motus scilicet inordinatos quos tunc sentiebant, a quibus ante erant immunes. Quarto, auctoritate S. Augustini. et aliorum Patrum. qui ubique concupiscentiam ponunt tamquam effectum peccati originalis. Qua doctrina est etiam multorum Conciliorum, et speciatim Conc. Tridentini sess. 5. in decreto de peccato, ubi dicit, Concupiscentiam vocari quidem praeceptum, non quia vere et proprie peccatum sit, sed quia ex peccato est, et ad peccatum inclinat. — Hoc autem donum appellatur Iustitia, quia erat naturalis perfectio totius hominis, omniumque facultatum eius, optimaque dispositio et affectio omnium animae potentiarum, et inter se, et in ordine ad suos cuiusque actus, per quam scilicet Deus dicitur fecisse hominem rectum. Originalis porro nominatur, quod eam ab origine sua habuerint primi Parentes, et quod per originalem generationem ex Adamo transferenda erat in eius posteros, non quidem virtute naturalis propagationis, et seminis, aut ullius causae pure naturalis, sed proxime a Deo, non aliter quam ipsa naturalis anima ab ipso creatur statim ac corpus organicum ipsius suscipienda capax est.

Notandum 3. Quinque maxime Iustitiae originalis effectus posse distingui. Primo namque naturam humanam efficiebat integram; hoc est, suis facultatibus ad operandum expeditam; et omnibus, quae naturaliter ei competunt, absolutam, et perfectam. Secundo, eam constituebat rectam, naturali scilicet ea rectitudine, ex qua oriebatur vehemens. et prompta hominis ad omne bonum moralis propensio, et ab omni malo alienatio, et aversio, cuius rectitudinis defectu, qui propter peccatum accidit, induit homo quamdam animi curvitatem, et obliquitatem, toties in divinis litteris nominatam et exprobratam; qua: nihil aliud est quam naturalis quaedam inclinatio animi ad bona creata, et caduca, et aversio a bonis aeternis, et divinis. Tertio, ita vires omnes naturae nostrae perficiebat ordinate, ut inferiores pertectissime subiicerentur, et obedirent superioribus, ac earum actiones nequaquam impedirent, nec retardarent, quin potius eas iuvarent; superiores autem nulla tristitia in regendis ac moderandis inferioribus afficerentur. Quarto, hominem non modo omnis veri cognoscendi cupidissimum efficiebat; sed etiam omnium rerum, quae naturaliter sciri possunt, perfectam cognitionem, et scientiam consequendi capacem praestabat, necnon ad omne bonum morale perficiendum, omneque malum, et vitium declinandum valentem, ac constantem reddebat. Quinto denique, praestabat homini felicitatem omnem naturaliter expetibilem: ita ut, inquit S. Augustinus, lib. 14. De Civit. Dei, cap. 10. Nullum bonum abesset homini, quod recta voluntas optare posset: nullumque malum adesset, quod hominis feliciter viverentis carnem, vel animum offenderet.

His ita praelibatis, determinandum est: Primo, quid fuerit Iustitia originalis, an videlicet aliquid supernaturale, an vero pure naturale. Secundo, an fuerit aliqua supernaturalis qualitas, a charitate et gratia sanctificante distincta. Tertio, quonam in subiecto reposita fuerit, an in corpore, vel animo.

Conclusio prima. — Iustitia originalis revera erat aliquid supernaturale. Haec est contra Henricum, cuius opinionem ut falsam et improbabilem sic impugnat Doctor laudato loco. Primo quidem: si, ut vult Henricus, necessarium est quod per peccatum auferatur illa qualitas naturaliter rectificans, quatenus nimirum sit differentia inter hominem peccatorem, et hominem constitutum in puris naturalibus: si, inquam, hoc esset necessarium, sequeretur quod voluntas non posset peccare, nisi prius haberet ipsam rectitudinem naturalem: quia secundum ipsum, peccatum est corruptio ipsius rectitudinis: sed hoc est absurdum: tum quia voluntas ex se est libera ad conformandum se recte rationi, vel non conformandum: tum quia de facto peccat ulterius, dum iam est peccato inquinata; adeoque dum non habet illam rectitudinem : ergo ad peccandum non est necesse, quod tollatur illa qualitas rectificans. — Confirmat 1. Si Deus crearet voluntatem sine ista rectitudine, (ut revera potest; haec enim, ut fatetur Henricus, est separabilis a voluntate, utpote ab ea realiter distincta) possit illa proculdubio, cum esset libera, elicere actum rectae rationi, et legi divinae, vel congruentem, vel discrepantem; et consequenter posset peccare : si enim potuit peccare primus homo, etiam Iustitia originali instructus, multo magis peccare posset, si eam non haberet; nec enim illa compellebat ad non obediendum, imo ad obedientiam stimulabat, et adiuvabat: sed in tali casu non esset privatus rectitudine illa naturali per peccatum, quod committeret: ergo ad peccandum non est necesse, quod homo privetur tali qualitate naturali rectificante. — Confirmat 2. Si necessario deberet qualitas rectificans tolli per primum peccatum, etiam deberet tolli per secundum peccatum: sed hoc est falsum, quia non potest tolli per secundum, cum iam sublata fuerit per primum; quod autem non existit tolli nequit: ergo neque per primum debet tolli. Si igitur primum peccatum corrupit illam rectitudinem, ut vult Henricus, etiam secundum et tertium debebat corrumpere; quod utique est impossibile, cum illa per primum peccatum supponatur ablata.

Impugnat secundo: illa rebellio appetitus contra rationem itidem et aequaliter fuisset in homine creato in puris naturalibus: ergo illa non accidit ob privationem ullius rectitudinis naturalis. Probatur antecedens: naturale est omni appetitui ferri in suum proprium obiectum: et si est appetitus non liber, naturale est ei summe, et quantum potest ferri; talis enim appetitus naturali pondere ducitur, et sicut non est in potestate eius agere, vel non agere, ita nec tanta vel tanta potest esse intensio actus; sed agit quantum potest. Cum igitur appetitus sensitivus hominis, etiam in puris naturalibus, haberet proprium suum obiectum delectabile, toto nisu tenderet in illud, et ea ratione impediret actum rationis: istae enim potentiae cum sint in una et eadem anima, propter hanc unitatem impediunt se mutuo in actibus suis intensis. Quare deberet tunc ratio reprimere, et cohibere impetum illum appetitus: quod sine aliqua eius difficultate, et tristitia fieri non posset. Quamobrem ibi esset rebellio: haec enim non est aliud quam inclinatio potentiae inferioris ad suum obiectum delectabile, et difficultas superioris potentiae in refraenando illum appetitum.

Dices 1. Mortalitas, et rebellio partis sensitivae contra rationem sunt effectus et poenae peccati: ergo si natura staret in puris naturalibus absque dono aliquo supernaturali, et absque peccato, nulla exset mortalitas, nec rebellio: et consequenter haberetur immortalitas, et concordia partis sensitiviae ad rationem: adeoque propter illam immortalitatem, et concordiam non est ponendum aliquod donum supernaturale, et consequenter Iustitia originalis, quae confert hos effectus immortalitatis, et concordiae, non dicit aliquod donum supernaturale. — Distinguo antecedens. Doctor, sunt poenae de facto, supposita collatione doni. per quod excluderentur, quo dono privabatur homo propter peccatum, concedit antecedens: absolute et simpliciter, aut considerata ipsa natura secundum se praecise, absque donis gratuite superadditis, negat antecedens: ut sic enim considerata natura, ipsius conditio esset morti subiici, et pati illam rebellionem, non minus quam est conditio naturalis canis mori, et lapidis descendere deorsum.

Dices 2. Si Iustitia originalis esset donum supernaturale: ergo peccatum originale esset tantum carentia istius doni supernaturalis, quia est tantum carentia Iustitiae originalis: sed hoc est absurdum; quia sic qui constitutus esset in puris naturalibus, esset aequalis conditionis cum habente peccatum originale, quandoquidem uterque careret omni dono supernaturali: sed absurdum est eos fore aequalis conditionis: sic enim uterque esset puniendus. — Respondet ibidem Doctor; quidquid sit de prima consequentia, negando subsumptum. cum sua probatione; quia licet uterque esset aequalis quantum ad omnes perfectiones positivas naturales, et quantum ad carentiam omnis doni supernaturalis; tamen essent differentes in hoc, quod qui haberet peccatum originale haberet debitum mortis fundatum in pacto divino inito cum primo homine habendae Iustitiae originalis; constitutus autem in puris naturalibus non haberet tale debitum; unde in illo carentia doni supernaturalis, in quo consisteret Iustitia originalis, esset privatio; in hoc autem non esset privatio, sed simplex carentia alicuius formae, quam non teneretur habere.

Dices 3. Voluntas in puris naturalibus est recta; non enim videtur aliqua curvitas pertinere ad naturam eius, quia talis refunderetur in Deum, qui est illius auctor: ergo si absque aliquo supernaturali produceretur, haberet rectitudinem originalem; et consequenter Iustitiam originalem: ergo Iustitia originalis non involvit aliquid supernaturale. — Respondeo 1. cum Doctore, in voluntate, seu in homine posse considerari duplicem rectitudinem, et Iustitiam originalem: unam quae nihil aliud est quam facultas liberi arbitrii ad bene operandum, absque aliqua deordinatione peccati actualis aut habitualis: aliam quae est aliquod donum inferens secum effectus concordiae potentiae inferioris sensitivae ad superiorem rationalem, et immortalitatis, quam ab origine supponit habuisse primos Parentes de facto, et habituros eorum successores nisi peccarent. De priori rectitudine procedit argumentum, non de posteriori; unde concesso toto, quod nihil facit ad rem, Respondeo 2., cum eodem Doctore, distinguendo antecedens: rectitudine excludente peccatum quodcumque, concedo antecedens; rectitudine excludente rebellionem et mortalitatem, nego antecedens. Similiter distinguo consequens: rectitudinem originalem, et iustitiam excludentem curvitatem peccati. concedo consequentiam : excludentem rebellionem, et mortalitatem peccati, nego consequentiam. Distinguo etiam ultimum consequens: ergo Iustitia originalis, hoc est rectitudo naturae excludens peccatum, concedo consequentiam: hoc est illa, quae tollit rebellionem, et mortalitatem, nego consequentiam.

Dices 4. Ex sententia omnium Theologorum, homo propter peccatum Adae non modo est spoliatus gratuitis donis, sed etiam vulneratus in naturalibus: ergo non solum perdidit rectitudinem supernaturalem, sed etiam naturalem sibi inditam, alioquin tantum diceretur spoliatus gratuitis. — Respondeo. Quod homo dicatur vulneratus in naturalibus, non respectu naturae humanae consideratae in puris naturalibus, sed prout condita fuit a Deo cum Iustitia originali, qua habebat vim rectificandi et perficiendi omnia naturalia in ordine ad omne bonum connaturale homini: qua iustitia propter peccatum amissa, illa quoque perit perfectio potentiarum naturalium, eamque ob causam dicitur homo vulneratus in naturalibus. Si quis autem crearetur in puris naturalibus, non esset aequalis homini peccato originali infecto; nam quia hic debitor est Iustitiae originalis, quam accepit in Adam. ille vero nequaquam, propterea hic reus est. ille autem minime: et damnum non videndi Deum utrique contingens, uni est privatio, et poena ob peccatum; alteri est mera negatio dignitatis ex conditione naturae.

Conclusio secunda. — Iustitia originalis distincta erat realiter, et diversa a gratia sanctificante.

Haec videtur esse genuina Doctoris Subtilis sententia in 2. dist. 29. num. 1. ubi ait: Quid si Iustitia originalis fuerit aliquod donum supernaturale, non tamen oportet, quod sit principium merendi. Se enim habet ad gratiam, quae est principium meriti, sicut excedens, et excessum: excedens quidem, quia fini ultimo coniungit firmius voluntatem, quam gratia: ita enim coniungit secundum aliquos, quod non putiebatur secum aliquod peccatum veniale; Charitas autem compatitur. Et secundum praedicta, saltem ita coniunxit, quin facilius, et delectabilius erat ei pati ab aliqua tristitia inferiori, quam alicui delectationi inferiori acquiescere, recedendo a delectatione finis. Istam facultatem non fuit gratia, cum qua stat pronitus ad malum, et difficultas ad bonum. Sed excedit gratia in hoc, quia ipsa coniungit fini, ut bono supernaturali, et supernaturaliter per meritum attingendo tale bonum: non sic istud donum, sed tantum coniungebat illi bono ut convenienti, et delectabili.

Secundo, gratia gratum faciens perficit hominem in ordine ad finem supernaturalem, non autem in ordine ad finem naturalem, neque ad naturalem integritatem, et perfectionem hominis: hoc autem praestabat Iustitia originalis; erant igitur dona diversa, et ad diversos fines, et status hominis pertinentia. Et quemadmodum per Iustitiam originalem non perficiebatur homo supernaturaliter, quia erat donum naturae ad complendam eius integritatem, et perfectionem datum; ita gratia gratum faciens, quia est ordinis supernaturalis, et ad supernaturalem statum, et finem hominis. non habebat vim perficiendi hominem naturaliter, et in his quae ad naturae humanae absolutionem pertinent: cumque possimus animo fingere, et cogitatione concipere hominem aliquem, secundum omnem naturae, et potentiarum eius integritatem et rectitudinem naturalem perfectum sine gratia supernaturali gratum faciente; ordo enim naturalis est diversus, nec per se dependens a supernaturali; consentaneum praeterea est, rem diversam fuisse Iustitiam originalem a gratia gratum taciente, nec repugnare ab ea separari posse.

Tertio denique si Iustitia originalis non esset a gratia sanctificante distincta, sequeretur quod Adamo per poenitentiam. et nobis per baptismum restitui debuisset illa originalis iustitia: Adamus enim per poenitentiam, gratiam quam per peccatum amiserat recuperavit; eaque per Sacramentum baptismi etiam baptizatis tribuitur: sed falsum consequens: ergo et illud unde sequitur.

Dices. Iustitiae originalis effectus erat subiicere appetitum sensitivum rationali, et animam Deo: sed hoc ipsum praestat gratia sanctificans, adcoque non videtur esse diversus habitus. — Distinguo minorem. Idem praestat gratia sanctificans cum eadem facilitate qua iustitia originalis, nego; cum aliqua repugnantia ex parte utriusque appetitus, concedo: itaque iustitia originalis nedum animam Deo, et corpus animae subiiciebat; sed etiam hanc praestabat subiectionem absque ulla reluctantia, imo cum summa complacentia, et delectatione utriusque partis subiectae. Secus vero contingit in subiectione quae fit per gratiam sanctificantem: siquidem haec subiectio nonnisi summa cum difficultate impletur, quainquam enim Apostolus gratia sanctificante. eaque eximia illustratus fuisset, nihilominus gemebundus exclamabat: Sentio aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae.

Conclusio tertia. — Iustitia originalis adaequate sumpta non erat unus, et simplex habitus: sed multiplex Dei donum quo totus homo rectus, perfectus evaderet: adeoque non unicum, sed varium subiectum desiderabat. Ita Doctor loco laudato n. 1. ubi cum probasset necessarium fuisse homini donum aliquod supernaturale quo faciliter se retraheret a delectabilibus sensibilibus, et moderaretur appetitui sensitivo; rursus affirmat alia dona fuisse necessaria in appetitibus inferioribus, quibus delectabiliter moverentur a voluntate iuxta rectam rationem, etiam quando sua delectabilia desererent. Si dicatur, inquit, quod ipsa potentia inferior ex parte sui delectabiliter obediat rationi, tunc videtur, quod oporteat aliquid ponere in potentia inferiori, quo sic delectabiliter feratur in delectabile voluntatis; non enim videtur, quod ex natura illius potentiae esset delectabiliter avelli a suo delectabili; nec etiam erat ex natura sua, in quantum est inferior voluntate, delectabiliter avelli a suo delectabili ab ipsa voluntate, quia iste ordo essentialis manet nunc, et tamen nunc non est talis delectatio: Oporteret enim ponere in singulis potentiis appetitivis inferioribus singula dona, ita quod quaelibet per suum donum delectabiliter moveretur a voluntate, et ipsa voluntas per donum suum delectabiliter moveret se ad potentias inferiores, et si essent talia plura dona, potissimum tamen fuit iustitia originalis, quae fuit in voluntate. — Quibus patet, quam perperam quidam Recentiores affirment

Doctorem asserere iustitiam originalem unicum fuisse ac simplicem habitum. in sola voluntate collocandum. Fuit ergo iustitia originalis complexio omnium habituum, quibus homo idoneus fiebat ad exercendas expedite et perfecte omnes actiones suae naturae convenientes. Quod autem non fuerit unicus et simplex habitus. inde patet. quod facultates animae nostrae, aliae sint incorporeae atque immortales. ut mens, et voluntas: aliae mortales et corporeae, ut quae ad animam sentientem et alentem pertineant: qui autem fieri potuit. ut unus numero habitus tot potentias non solum numero et specie, sed etiam genere distinctas perficeret, praesertim cum habitus distinguatur per actus, et actus per obiecta? Nam in qua. obsecro, potentia unus ille habitus Iustitiae originalis fuisset? Si in intellectu, quomodo perfecisset voluntatem? Et quamvis in utraque facultate fuisset, quomodo tamen vires. et potentias animae sentientis expeditas. et perfectas ad agendum convenienter iudicio et imperio rationis facere potuisset? Non igitur erat unus habitus Iustitia originalis, sed continebat omnes habitus, quibus ad integritatem, et rectitudinem hominis, omniumque facultatum eius complendam opus est. — Itaque in speculative intellectu continebat omnes scientias speculativas rerum omnium, quae naturaliter sciri ab homine possunt, ut Metaphysicam. Physicam, omnesque disciplinas Mathematicas. — In Intellectu practico circa ea. quae agenda sunt homini tam privatim. quam publice, exquisitissimam habebat prudentiam; artes quoque eas, quae usum habent ingenuum, ac liberalem. et honestam oblectationem, ut est Agricultura. Musica, Architectura. Ars pingendi, ac fingendi. - In voluntate duo erant habitus: unus erga Deum, scilicet Religionis, quae Deo ut supremo omnium rerum principio, et fini naturali. cultum, honoremque tam interiori veneratione animi. quam externis ritibus, et caeremoniis adhibet: alter erga proximum nempe Iustitiae. quae in distributivam. et commutativam dividitur. — In appetitu vero sensitivo, qui duplex est. irascibilis et concupiscibilis, erant virtutes morales, quibus illi donantur, et rationi obedientes efficiuntur, nempe Temperantia et Fortitudo: naturale enim est ut potentiae perficiantur per suos habitus: et hic est modus naturalis, quo potentiae singulae perficiuntur, ut idoneae sint ad obeundas uti oportet functiones suas. Praedictos autem omnes habitus Iustitia originalis continebat in gradu perfectissimo, et, ut vocant, heroico.

Quaeres: utrum in statu Innocentiae appetitus sensitivus ita subiectus esset rationi, ut numquam contra ipsius praescriptum insurgeret, nec ipsi repugnando, nec eam praeveniendo?

Respondet Doctor in 2. dist. 29. num. 1. hac in re nihil certi posse determinari: Potest enim dici, inquit, quod si originalis Iustitia in anima habuit illum effectum, facere scilicet perfectam tranquillitatem in anima quantum ad omnes potentias, ita quod natura inferior non inclinaretur contra iudicium superioris, aut si inclinaretur quantum est ex se, posset tamen a superiore regulari et ordinari sine difficultate superioris, et sine tristitia inferioris: cum hoc non habuerit potentia fluctuans in puris naturalibus, necesse est ipsam ponere donum supernaturale, quo sit ista tranquillitas in anima. Deinde quaerit: sed numquam ex hoc tollitur omnis rebellio, ut potentia inferior delectabiliter se retrahat a suo delectabili proprio? Respondeo, inquit, si voluntas abstinet delectabiliter a condelectando potentiae inferiori, totus homo delectabiliter abstinet a delectabili appetitus sensitivi inferioris: non autem totus homo sine tristitia abstinet, si ipsa illa inferior abstinet cum tristitia: hoc enim convenit homini simpliciter, quod ei convenit secundum potentiam superiorem, nec propter hoc ab eo negatur, etsi non conveniat ei secundum potentiam inferiorem. Subdit autem: nec forte necesse est ponere, quod ullus sensus appetitus potuit tunc tristari, et auditus audire turpe venustabile, et utrumque potuit offendere appetitum sensitivum, sicut et conveniens sensibile delectare; sed voluntas tunc bene usa fuisset istis tristitiis, et delectabilibus appetituum inferiorum, ita quod non contristata fuisset immoderate ab appetitibus inferioribus, sicut bene usa fuisset delectabilibus eorum non immoderate condelectando. Quibus Doctor in dubio relinquit quidnam sentiendum sit circa propositam quaestionem. — Crederem tamen probabilius esse in illo felici Iustitia originalis statu ita fuisse motus appetitus sensitivi rationi subditos, ut nunquam ipsi repugnarent, nec ipsam praecurrerent : alioqui nullum videretur discrimen inter statum innocentiae, et naturae integrae, ac inter statum naturae lapsae per Christi gratiam reparatae. Hancque sententiam probat Apostolus ad Rom. 7. ubi rebellionem carnis adversus spiritum, maxime ex peccato natam affirmat. Docet etiam S. Augustinus, lib. 11. De Civit. Dei, cap. 19. ubi ait: Motus appetitus ante peccatum in Paradiso vitiosi non erant. Non enim contra rectam voluntatem ad aliquid movebantur: unde necesse esset eos ratione tamquam frenis regentibus abstinere. Nam quod nunc ita moveantur, et in eis qui temperanter, et iuste, et pie vivunt, alias facilius, alias difficilius tamen cohibendo, et refraenando modificentur, non est utique sanitas ex natura, sed languor ex culpa.

Quaeres: Qualiter factum fuisset, ut in illo statu voluntas rationalis naturaliter coniuncta appetitui sensitivo non alliceretur, et afficeretur eius delectationibus, et ab illis seipsam abstineret, sine ulla difficultate aut molestia? — Respondet Doctor ibidem, id propterea accidisse, quia voluntas longe maiori delectatione detinebatur circa obiectum suum, quam erat delectatio sensibilis; delectabilius enim erat illi ultimo suo fini, et iis quae ad finem illum ordinantur adherere, quam oblectamentis sensuum perfrui.