Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

NOTANDUM 1. Hominem considerari posse in triplici statu, Naturae, Gratiae, et Gloriae, hoc est, vel quatenus est homo rationalis, vel prout est Christianus, vel quatenus est beatificandus. Iuxta autem triplicem hunc ordinem, etiam triplicis generis praecellentias obtinet: ut enim creatura rationalis, omnes totius Universi perfectiones continet in epitome, estque veluti mundus compendiatus, complectens et adumbrans in se cuiuslibet entis corporei, spiritualis, et divini praecellentias. In ordine gratiae, omnium divinorum charismatum sacrarium est, et scopus: Omnia enim propter Electos. In ordine vero gloria, Coelorum est incola, Angelorum concivis, Dei familiaris, haeres et possessor. De prioribus tantum hic est sermo; posterioris vero generis perfectiones discutiemus in sequentibus.

NOTANDUM 2. Triplicem esse modum detegendi hominis perfectionis: nempe primo per negationem, removendo nimirum ab eo quoslibet defectus in ceteris creaturis reperiendos; secundo, per affirmationem, attribuendo ei omnes praecellentias, quas in aliis creaturis relucere conspicimus: tertio, per eminentiam, attribuendo nobiliori gradu, praestantiorique modo illas omnes perfectiones in ipso reperiri, quam in ceteris entibus creatis. Sicut enim per definitionem negativam, totius entis creati defectus a Deo removemus; per affirmativam autem quidquid in ente creato perfectionis relucet, ipsi tribuimus; per viam autem eminentiae ipsum supra omne ens, omnemque excogitandam perfectionem cogitamus, et praedicamus: ita hoc triplici modo variae hominis, supra cetera creata entia, praecellentiae detegi, et affirmari possunt.

NOTANDUM 3. Quod cum homo, iuxta Philosophorum, et Sanctorum Patrum sententiam, sit Microcosmos, seu parvus mundus, vel mundus compendiatus, nativa ipsius praestantia, ab intimo commercio, quod cum triplicis mundi ordine habet, mensuranda, et delineanda est. Tres enim mundos distinxit olim Philosophia Platonica, nempe mundum Archetypum, Intellectualem, et Corporeum, quos homo felicissimo su in se colligit. Mundus Archetypus Deus est, mundum mente gerens, similique ab imagine formans: est enim primum omnium creaturarum principium, exemplar, et finis; in eo namque totius existit esse plenitudo, infinita sapientia, et summa bonitas. Ratione primi, suprema est existentiarum et essentiarum causa: ratione secundi, unicum in se ideas possidet, nomenque sibi vindicat prototypi, et exemplaris: ratione tertii, ultimi finis munere fungitur. Mundus intellectualis dicuntur ipsemet caelestes Intelligentiae ab omni materia separatae, substantiae spirituales, statu incorruptibiles, duratione aeviternae, intelligendi virtute sapientissima amore ardentes, etc. Mundum corporeum integramt, et formant omnes creaturae rationis expertes, et sensibiles triplici gradu distinctae: nam earum aliquae vitam existentiam, et naturam, ut quaelibet inanimata; nonnullae vitam; aliae sensum obtinent. Qualiter autem homo triplicis huius mundi praecellentias eminentiori gradu complectatur, determinandum est in praesenti: quocirca sit

Conclusio unica. — HOMO NATIVIS ET INGENITIS SUIS DOTIBUS CETERIS CREATURIS CORPOREIS PRAECELLIT. Huius conclusionis veritas patet maxime ex variis praerogativis, quibus illustrata fuit primordialis hominis formatio.

Primo namque omnium postremus conditus est, tamquam ceterarum rerum corporearum Princeps supremus, ac Monarcha, cuius gratia omnia condita sunt. Quam utique praerogativam sic expendit Philo in libro De mundi Opificio: Ita igitur, inquit, concionatores non prius ad scenam cocierunt, quum ad scaenam necessaria parassent, et qui gymnicos ludos, et thatrales exhibent, antequam spectatores in theatra, vel stadia congregent, certatorum, et earum rerum, quae ad oculorum, vel aurium oblectamentum attinent copiam parent: ita totius mundi Princeps tamquam certaminis, aut concilii dator, hominem ad epulas, et spectacula vocaturus, quidquid ad utrumque pertineret apparavit: ne in mundum ingressus ille statim inciperet et convivium, et theatrum sacratissimum. Ipsi consentit S. Gregorius Nyssenus libro De hominis Opificio: Non enim, inquit, consentaneum erat, ut Princeps, delector esset antequam essent illa, quibus imperaret: sed ut constituto iam imperio, cum rex demum renuntiaretur. Consentit etiam S. Gregorius Nazianzenus, Orat. 13: Construendum, inquit, prius tamquam Regi palatium erat, atque ita rex introducendus omni ⟦greek: …⟧ Alias eiusdem postremae formationis causas profert ipse Philo, nimirum ut ex tanto, tamque locuplete bonorum apparatu disceret homo, in maxima rerum affluentia victurum deinceps esse si Conditori suo morem gereret, et illius sanctitatem aemularetur, cuius Imperium referebat. Adiicit etiam hominem ideirco postremum conditum, ut iam procreatis omnibus superveniens, terrorem ceteris incuteret animantibus: sic enim futurum erat, ut eum primum conspecto obstupefactae cum adorarent, tamquam arbitrum a natura datum, et Dominum. Possunt etiam aliae rationes produci cur homo ultimo loco sit creatus, nimirum 1. quod rationale et contemplativum animal cum foret, par erat, praeparari in antecessum omnia illa, quae contemplationis et meditationis eius dignum iustumque obiectum essent. 2. Quod in Dei intentione praecedebat, sequi in eius operatione conveniens erat, iuxta vulgarem regulam: quod prius est in intentione posterius est in executione, et vice versa. Finis vero inter creaturas sublunares primo et primario a Deo intentus, erat homo; oportebat ergo postremum eum esse in creatione. 3. Quod antea comparandum homini fuerat domicilium, omni instructum et ornatum supellectili, nempe mundus hic omnium rerum generibus absolutus, quam homo illius incola formaretur. 4. Quod homo rebus omnibus corporeis indiget, vel ad vitam agendam, tuendamque; vel ad doctrinas omnes, artesque percipiendas et excolendas. Denique quod homo, cum sit quaedam natura inter corporeas et incorporeas posita, ac utriusque generis naturae ac proprietatum particeps, posterius extremis, quorum participatione constare debeat, formandus erat.

Secunda praerogativa est quod homo aliter, et nobiliori apparatu, quam cetera entia corporea fuerit constitutus; nam ad aliorum formationem Deus absoluto usu suae divinae voluntatis imperio, dixit, et facta sunt: ubi autem ad creationem hominis ventum est, tamquam in exquisito, et industria maioris, ac sapientiori opere, consultationem, et consilium prius adhibet dicens: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Quod utique mirum in modum expendit S. Gregorius Nyssenus lib. De hominis Opificio, cap. 3. Tumultuarie qualammodo, inquit, creatura reliqua divina virtute producitur solo imperio subsistens: hominis vero structuram consilium antecedit, et ab Artifice ipso quadam summis picturae, quod futurum erat, adumbratur. Ipsi concinit S. Basilius homil. 20. in Hexaemeron. Nosse se ipsum? vel hinc auspicium sumit De nullo enim operum, quae Deus eatenus condiderat, vox ista Faciamus in litteras transmissa est; sed simplici verbo et mandato Dei omnia creata sunt. Erudire igitur hinc, o homo, et edisce quantis unus tu aestimandus bonis: neque enim generationem tuam velut pretii vulgaris communi creaturarum mandato censuit tradendam: in Deo praegreditur consultatio, quemadmodum tantum hoc animal procedere debet ad vitam. Faciamus ait, est consultatio sapiens, et quid secum statueret Artifex, proponit decernendum. Ipsis praecesserat Tertullianus lib. 2. Contra Marcionem, cap. 4. Quis denique dignus, ait, incidere Dei opera, quam ipsius imago, et similitudo? Eam quoque bonitatis, et quidem operantior operata est, non imperiali verbo, sed familiari manu, etiam verbo blandiente praemisso: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram: Bonitas finxit hominem de limo, etc.

Tertia praerogativa est, quod ceteras creaturas non fuisse tantum, sed creasse dicatur. Hominem vero dicitur Formasse, Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae: quod ita Severianus homil. 5. expendit: non dixit simpliciter fecit, sed finxit, vel formavit: nam formatio elegantiam, artis venustatem indicat. Operis enim illius dignitas, et praestantia maxime commendatur ab ipso divino Artifice, cuius etiam vilem deterrimamque illius conditionis particulam, corpus nempe, propriis veluti manibus ex ipso luto dignatus est fingere. Quod ita commendat, et expendit Tertullianus lib. De Resurrectione carnis, cap. 5. Et finxit, inquit, Deus hominem. Magna sine dubio differentiae ratio pro conditione scilicet rerum. Minora enim, quae fiebant, eo cui fiebant, ipsum homini fiebant, cui mora a Deo addicta sunt. Merito igitur, ad formula iussu, et imperio, et sola vocali potestate universa processerant. Contra homo, ut Dominus eorum in hoc ab ipso Deo extructus est, ut Dominus esse posset, dum fit a Domino. Porro ad eamdem operis commendandam praestantiam pertinet hoc insuper, quod in carmine de Providentia Prosper ita cecinit.

…Cumque omnia verbo Conderet: hunc manibus, quo plus Genitoris haberet, Dignatur formare suis.

Quarta praerogativa est, quod homo praeteris creaturis corporeis unicus Dei similitudinem et imaginem referat, unicus divinorum operum, Deitatisque sit contemplator, habeatque summum cum Divinitate commercium. Unde Gregorius Nyssenus in libro Catechetico, cap. 5. causam procreandi fuisse hominis ait: Ut haberet Deus, qui et lucem suam intueretur, et gloriae testis esset, et bonitate frueretur. Quamobrem oportuisse, dicit, Hominem, qui ad divina perfruenda bona creatus esset, cognatum quippiam ei cuius erat futurus particeps, habere in natura sua. Propterea cita, et ratione, et sapientia, et divinis bonis omnibus ornatum fuisse. Unde eleganter quoque Pythagoricus Gryphanus, Deus, inquit, hominem pretiosissimum animal in mundo collocavit naturae suae respondentem, et oculum quendam totius Universitatis: qui nempe, Dei instar universa lustret et conspiciat, maxime vero Divinitatis contemplatione et amore delectetur et occupetur. Quocirca Lactantius lib. 7. ait, mundum ideirco factum, et hominem in eo constitutum. Scilicet ut esset qui opera eius intelligeret: qui providentium disponendi, rationem faciendi, virtutem consummandi, et sensa admirari, et voce proferre posset: unde concludit: Quod planius argumentum proferri potest, et mundum hominis, et hominem sua causa Deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, et oculi eius ad Coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, videturque hominem Deus quasi porrecta manu allevatum ex humo ad contemplationem sui erexitasse. Quod etiam praesensit Ovidius lib. 1. Metamorphoseon:

Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in cetera posset, Natus homo est: sive hunc divino munere fecit Ille Opifex rerum; mundi melioris origo….. Finxit in effigiem moderantum cuncta Deorum.

Quinta denique hominis praeceteris rebus corporeis dignitas et praerogativa est quod ipse omnium prorsus entium tam corporeorum quam spiritualium praecellentias complectatur: ideirco S. Gregorius homil. 29. in Evangelia, illum omnem creaturam appellat; testaturque eam fuisse Christi Domini sententiam, cum Apostolos in mundum universum delegarit ut praedicarent Evangelium omni creaturae: Omnis enim creaturae nomine, inquit, significatur homo, quia omnis creaturae aliquid habet homo: habet namque commune esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum Angelis: unde concludit: si ergo commune habet aliquid cum omni creatura homo, iuxta aliquid omnis creatura est homo. Omni ergo creaturae praedicatur Evangelium, cum soli homini praedicatur. — Inde est quod homo a veteribus dictus sit μικρὸς κόσμος sive parvus mundus, atque totius universitatis artificiosissimum quasi compendium, in quo summatim et caelestia et terrestria omnia, tamquam in parva quadam mappa depicta voluit Creator. Sic vocitaverunt eum Clemens Alexandrinus in Protreptico, et Chalcidius in Platonis Timaem: Est, inquit, in corporibus nostris quae pars item aetheris, necnon ignis et terrae, unde magis hominem mundum brevem a ceteribus appellatum. Eadem est Philonis Iudaei sententia libro supra laudato, ubi ait hominem ideirco postremo fuisse conditum, ut primo operi divino ultimum responderet. Sicut enim initio Deus Coelum condiderat, omnium sensibilium, ac incorruptibilium perfectissimum; sic ad extremum hominem fecisse terrae genitum, et corruptibilium longe praestantissimum, et compendiatum velut Coelum, in quo nimirum aliorum dotes, et praecellentiae velut in Coelo sidera, fulgent: unde S. Greg. Naz. Orat. 38. affirmat conditum hominem a Deo velut mundum quemdam alterum, in parvo magnum, supra terram collocatum, Angelum honorarium, mixtum adoratorem, visibilis creaturae spectatorem: mysterium intelligibilis: eorum quidem, quae in terra sunt regem, caelesti autem Regi subditum, terrenam pariter ac coelestem. Ceteras hominis naturales et ingenitas praecellentias aperiemus evidentius in sequentibus Articulis.

Dices: Plures sunt creaturae corporeae, quae suis nativis dotibus, et praecellentiis hominem antecellunt: ergo falsum est quod homo ceteris praeest. Patet antecedens: primo namque in perfectione sensuum exteriorum acutior est Aquilae visus, acrior vulpi, et talpae auditus, cani sagacior odoratus, ostreis vegetior tactus, et Araneis subtilior: ergo, etc. Deinde corporis robore homo tauris cedit, proceritate elephantibus, longaevitate corvis, velocitate tigribus. Adde quod aliorum animalium corpora naturalibus operta sunt tegumentis, vel pilis, vel coriis, vel testis, vel squamis: naturalibus item instructa, et munita sunt armis, et praesidiis: quaedam armata sunt cornibus, alia vel unguibus, vel dentibus, vel spinis, vel aculeis, quibus, et se tueri, et hostes suos terere, ae profligare queant: soli homini corpus nudum, et inerme, et ad oppugnandum atque propugnandum imbecillum, et invalidum est datum. Hinc quidam conqueruntur apud Senecam lib. 2. De Beneficiis, cap. 29. Quod non magnitudine corporis vincant elephantes, velocitate cervi, feritate leones, impetu tauri: Quod solidior sit cutis belluis, decentior damis, densior ursis, mollior fibris: Quod sagacitate nos narium canes vincant: Quod acie luminum aquilae, spario aetatis corvi, multa animalia nandi facilitati. — Respondet Lactantius lib. De Opificio Dei, cap. 2. Deum haec omnia in homine ubererrime supplevisse rationis naturalis dono, ac innata sagacitate: Dedit, inquit, hominibus Artifex ille noster ac parens Deus sensum ac rationem, ut esset appareret nos ab illo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est: caeteris animantibus, quoniam rationalem istam vitam non attribuit, quamadmodum citius eorum tutatio esset, ante providit. Omnes enim suis eas pellibus induit, quo facilius possent vim pluviae, ac frigora sustinere. Singulis autem generibus ad propulsandos impetus externos sua propria munimenta constituit: ut ant naturalibus totis repugnent fortioribus: aut quae sunt imbelliora, subtrahunt se periculis pernicitate fugiendi: aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegunt aut latibulis sapiunt, uti.

Hominem autem ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae ceteris animantibus attributa sunt, fecit expertem: et quia sapientia reddere poterat, quae illi natura condita dengasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione resistere. Ea vero ipsa quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. Nam si homini ferinos dentes, aut cornu, aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset, quis non sentit quam turpe animantis esset luiturum, sicut muta si nuda, et inermia fingerentur? Quibus si detrahas eis naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta: ut mirabiliter, si utilitatem respites, instructa: si speciem, ornata videbuntur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore. Hominem vero quem aeternum animal, atque immortale fingebat, non forinsecus, ut cetera, sed intrinsecus armavit; nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit, quoniam superfluum fuit cum illi quod erat maximum tribuisset, corporalibus cum tegumentis munimentis, tum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent.

Addit Seneca laudato loco: Proinde quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, rogita quanta nobis tribuerit Parens noster. Quanto validiora animalia sub iugum miserimus: quanto feliciora consequamur: quum nihil sit mortale non sese nutu nostro positum. Tot virtutes accepimus, tot artes, animum denique, cui nihil non eodem quo intendit momento perceptum est, sideribus velociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit: Tantum denique frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias acerraturum. Circumspice licet cuncta, et quia nihil totum involes quod esse te malles, ex omnibus singula excerpas quae tibi dari velles. Ita bene aestimata naturae indulgentia, confitearis necesse est in deliciis te illi fuisse. Haec Seneca non minus profecto vere ac sapienter, quam eleganter ac diserte.