Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 16. art. 1. qu. 1. quatuor esse rerum similitudines: Prima est, per convenientiam omnimodam in natura: et sic una persona in Trinitate est alteri similis. Secunda, per participationem alicuius naturae universalis: sicut homo, et asinus assimilantur in animali. Tertia vero, secundum proportionem, sicut Nauta et Auriga conveniunt secundum comparationem ad illa quae regunt. Quarta est similitudo per convenientiam ordinis, sicut exemplatum assimilatur exemplari. Certum est autem quod duobus prioribus modis nulla creatura potest Deo assimilari: potest vero ipsi fieri similis duobus posterioribus modis; idque vel imperfecte et remisse, et sic est vestigium; vel proxime et perfecte, et sic est imago.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter rationem Imaginis, et similii: quod imago, inquit Doctor in 1. dist. 3. qu. 4. num. 2. est repraesentativa totius: Testigium autem est tantum repraesentativum partis: Si enim, inquit, totum corpus esset impressum pulieri, sicut pes est impressus, illuc relictum esset imago totius, sicut vestigium est imago pedis, et restigiu totius. Tamen ista conformitas expressiva totius non sufficit ad rationem imaginis, sed requiritur imitatio, quia secundum Augustinum lib. 83. quaestionum q. 74. quorumcumque duo sint similia, unum non est imago alterius, quia non est natum imitari ipsum: et idem requiritur quod imago nata sit imitari ipsum cuius est imago. Necesse est igitur ut vere dicatur aliquid esse imago alterius, quando gerat in se illius similitudinem ex ipso expressam; similitudinem dico, vel secundum speciem, quemadmodum imago Regis est in filio eius: vel certe secundum aliquid accidens proprium illius speciei: praesertim vero secundum figuram, quemadmodum imago Regis dicitur esse, vel in tabula depicta, vel in argento, vel alia quavis materia expressa. Similitudo autem speciei spectari debet secundum ultimum gradum, et differentiam rei. Res igitur rationis, et intelligentiae expertes, assimilari quidem Deo possunt secundum existentiam, vitam, et infimum cognoscendi modum, qui est per sensus: supremum autem gradum mentis, et intelligentia nequaquam attingunt, in quo tamen gradu proprie consistit ratio similitudinis, quae est inter Deum atque hominem.

Notandum 3. Illa verba Genesis primo: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, secundum genuinam Hebraicae linguae significationem designare similitudinem umbratilem, idest similitudinem deficientem, et transeuntem: voces enim Selem, et Demuth, quibus utuntur Hebraei ad significandam rationem imaginis, et similitudinis, umbram etiam, et defectum significant. Voluit ergo Deus his verbis significare hominem factum esse similem Deo, quanta maxima similitudo esse potest inter opificem et tale opus: sed quia Deus infinite perfectionis est, propterea necesse fuit similitudinem Dei, quae est in homine, infinitis partibus imperfectiorem esse pulchritudine, et praestantia divini Archetypi. Quemadmodum umbra est quidem similitudo, et imago corporis cuius umbra est, sed obscura tamen, et imperfecta. Unde homo in Scriptura sacra dicitur ad modum umbrae evanescore. Sic Psalmi 38. Verumtamen in imagine pertransit homo, idest cito transit ad modum umbrae brevi evanescentis: et ille locus Psalmi 101. Dies mei sicut umbra declinaverunt, et ego sicut foenum arui: et ille Psalmi. 108. Sicut umbra cum declinat ablatus sum.

His praelibatis, duo sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum quidem, quod anima rationalis formata sit ad imaginem, et similitudinem Dei: Secundum vero aperiendum est an, et quae sit differentia inter rationem imaginis, et similitudinis Dei.

Conclusio prima. — REVERA HOMO EST AD IMAGINEM, ET SIMILITUDINEM DEI FORMATUS. Haec veritas constantissima est in Scriptura sacra, in qua nihil saepius traditur magis quam hominem ad imaginem, et similitudinem Dei formatum esse: maxime vero in primo, et secundo cap. lib. Geneseos.

Hanc conclusionem probat Seraphicus Doctor laudatus in primo loco laudato, ex duplici convenientia, ordinis nempe, et proportionis, quam habet homo ad Deum. — Primo quidem de convenientia ordinis sic ait: Deus universa propter semetipsum operatus est, ita quod, cum fecit omnia ad sui laudem: cum sit summa lux, fecit omnia ad sui manifestationem: cum sit summa bonitas, fecit omnia ad sui communicationem. Non est autem perfecta laus, nisi adsit qui approbet: neque est perfecta manifestatio, nisi adsit qui intelligat: nec perfecta communicatio bonorum, nisi adsit qui eis uti valeat. Et quoniam laudem approbare, veritatem scire, dona in usum assumere, non est nisi solummodo rationalis creatura, ideo non habent ipsa creaturae irrationales immediate ad Deum ordinari, sed mediantе creatura rationali. Ipsa autem creatura rationalis, quia de se nata est laudare, et nosse, et res alias in facultatem voluntatis assumere, etiam nata est ordinari in Deum immediate. Quoniam autem quanto aliquid immediatius ordinatur ad aliquid, tanto magis convenit cum eo convenientia ordinis; ideo anima rationalis, et quaelibet rationalis creatura, eo quod capax Dei est, et particeps esse potest, immediate ordinatur in ipsum, et maxime convenit cum eo convenientia ordinis. Et insuper, quia quanto maior est convenientia, tanto expressior est similitudo: hinc est quod quantum ad hoc genus similitudinis, rationalis creatura est Dei similitudo expressa; et ideo imago est. Et hoc est quod dicit S. Augustinus 11. De Trinitate, Quanto est anima imago Dei, quo capax eius est, et particeps esse potest; quia enim sibi immediate ordinatur, ideo capax eius est, vel e converso: quia capax est, nata est ei conformari; et propter hoc fert in se a sua origine lumen vultus divini; et ideo quantum ad similitudinem, quae attenditur quantum ad convenientiam ordinis, perfecte dicitur imago Dei, quia in hoc ei assimilatur expresse. — Secundo, idem probat de convenientia proportionis; convenientia enim proportionis, inquit, attenditur secundum similiter se habere; similiter autem se habere potest fieri dupliciter: vel in comparatione ad extrinseca: vel in comparatione ad intrinseca. Tunc aurem est similitudo expressa, quando non tantum est similis modus se habendi in comparatione ad extrinseca; sed etiam in comparatione ad intrinseca; creatura autem irrationalis comparatur Deo tantum extrinsece, comparatione scilicet effectus ad causam a qua producitur: rationalis vero comparatur etiam quantum ad intrinseca, videlicet quantum ad spiritualitatem in entitate, vim intelligendi, et volendi in facultate, etc. ideoque maiorem cum Deo habet proportionem, et sic est eius imago.

Cur autem Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam produxerit, variae a variis Auctoribus rationes morales proferuntur; quas sic congerit, et diserte explicat Pererius lib. 1. in Genesim quaest. 8. quarum Prima est, ut palam esset, quantum intersit inter Dei bonitatem ac benignitatem, atque hominis malignitatem et invidiam. Homo enim si re aliqua excellat, velut divitiis, potentia, nobilitate, honoribus ac sapientia, nollet quisquam aliorum hominum sibi ea re parem, aut etiam similem esse: at Dei tanta est bonitas, tamque omnis expers invidiae, ut quibus rebus excellit, ipse earum capacem, et participem fecerit hominem, et quibuscumque modis homo similis Deo esse poterat, his omnibus hominem sibi fecerit similem: fecit enim eum sibi similem secundum naturam, provehendo eum ad summum gradum naturae in quo ipse est, naturae scilicet rationis compotem ei dando. Deinde secundum bona supernaturalia, et divina, faciendo eum sua gratia, sapientia, et felicitatis participem atque consortem. Denique naturam hominis Verbo coniungendo in unitate personae divinae: ita ut non tantum homo similis Deo sit, sed etiam Deus, et nominetur et sit.

Secunda causa: ut res omnes corporales revererentur hominem, ut qui tam illustrem, et expressam Dei omnium Conditoris, et Dominatoris imaginem in se gereret: sic Deus dixit Genes. 9. Terror vester, ne tremor sit super cuncta animalia terrae, et super omnes volucres coeli, etc. Ne Coeli atque astra inservire homini, aut etiam Angeli ei ministrare dedignarentur. Denique ne daemones hominem laedere auderent, neve propter hominis rebellionem adversus Deum omnes creaturae in ipsum insurgerent, sua hominem imagine Deus insignire, et ornare voluit. Figura eius rei fuit quod legitur libri Geneseos cap. 4. posuisse Deum signum super Cain, ne qui inveniret ipsum, signumque Dei in eo videret, interficere eum auderet. Et quemadmodum Ioseph Patriarcham Aegyptii, et Mardochaeum Iudaeum Persae ac Medi honorabant, imo venerabantur, quod insignia Regum, ille Aegypti, hic Persarum ac Medorum gereret, sic omnes creaturae hominem effigie Dei insignitum et decoratum colunt ac reverentur.

Tertia causa: omnia Deus homini donaverat, sed ipsum tamen hominem divini iuris, ac possessionis esse voluit: quocirca ut agnoscatur hominem esse quid Dei proprium, et peculiare, obsignavit illum sigillo suae imaginis tam alte ac tota iter impressae, ut salva hominis natura signaculum illud auferri nullo modo possit. Quemadmodum fertur nobilissimum illum Phidiam fecisse Clypeum Minervae, atque in eius tanta arte effigiem suam inclusisse, ut ea integro Clypeo non posset eximi. Homo igitur gestat Dei imaginem ut filius sui Patris, cui debet amorem, et pietatem: ut mancipium Domini sui, quem timere et revereri debet: ut miles sui Ducis, et imperatoris, cui fidem et obedientiam praestare oportet: denique ut minister, et dispensator bonorum heri et domini sui, cui rectum usum creaturarum, quae dispensationi eius commissa sunt, exhibere debet.

Quarta causa: quemadmodum, quia nullum animalium inveniebatur simile Adae, cum quo societatem, et amicitiam, et familiaritatem habere posset, creavit Deus Evam tamquam eius sociam; ita creatis rebus omnibus corporeis, cuius nulla esset Dei similis, et cum qua Deus societatem, et familiaritatem inire posset, fecit hominem sui similem, ut esset quem Deus amaret, et a quo vicissim amaretur amore amicitiae. Et de aliis quidem rebus, cum eas Deus a se factas cerneret, approbasse eas dicitur; Vidit Deus, inquit Scriptura, cuncta, quae fecerat, et erant valde bona: de homine autem multo aliter locutus est Deus per Salomonem Proverbiorum 8. dicens: Deliciae meae esse cum filiis hominum. Caetera igitur ut bona laudarit et approbavit Deus; unicum autem hominem ut amicum amare, et velut cum eo familiaritatem habere, et suae felicitatis consortem esse voluit. Merito igitur Iob cap. 7. tantam Dei erga hominem benevolentiam, et benignitatem admirans exclamarit: Quid est homo quod magnificas eum, eum rursus apponis erga eam cor tuum? Visitas eum diluculo, etc. Illud visitare, denotat societatem, conversationem, et familiaritatem Dei cum homine: illud autem, apponere erga eum cor tuum, significat amorem amicitiae, quo Deus hominem dignatur, atque complectitur. Verum ad admirationi Iob recte possumus respondere propterea Deum visitare hominem, et apponere erga eum cor suum, quia Deus fecit hominem ad imaginem, et similitudinem suam: similitudo enim amorem conciliat, et amicitiam conglutinat.

Quinta causa: omnia quae a Deo creata sunt, et mundi ambitu continentur, hominem ea ut par est contemplantem, ad cognitionem Dei eorum opificis perducunt. Namque invisibile Dei, ut Paulus testatur, a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus eius, et divinitas. Verum ne cogeretur homo cognitionem Dei extra se, et e longinquo quaerere, ac petere, posuit Deus intra hominem, in eius ipso animo, pulcherrimam sui effigiem et imaginem, quae quidem sola expressius quam aliae res omnes simul Dei vim, et naturam declararet. Hanc igitur Dei imaginem intra se intuens homo, per eam cognoscit qualis sit Deus; nam quia hominis animus similis Deo est, qualis imperfecte animus est, talem perfecte, remotaque imperfectione Deum esse existimare oportet. Itaque sicut animus noster, ita Deus est intelligens, libero arbitrio pollens, plenus virtute, gratia, et sapientia, mundum conservans, regens, atque continens, sicut animus corpus suum.

Sexta causa: ideo factus est homo ad imaginem Dei, ut posset homo quasi aeternitatis, infinitatis, et Divinitatis quodammodo capax: numquamque esset tantum bonum ut non id auderet homo petere a Deo, et impetraturum se ab eo sperare; possumus enim Deo fidenter dicere: Domine imple bonis tuis infinitum tamem nostrae mentis, et voluntatis capacitatem, quam dedisti nobis: nam si tu non pateris esse aliquid vacuum in natura, sed omnia loca vis esse obsessа, et impleta corporibus, quanto minus velle te putandum est aliquid esse vacuum in animo nostro? Tu igitur qui solus potes implere in bonis desiderium nostrum, reple nostram voluntatem, quam nulla res praeter unum te explere, et satiare potest. Quemadmodum igitur vas rotunda figura praeditum non potest omni ex parte repleri, nisi corpore similiter rotundo, ita nec animus hominis ad imaginem Dei fictus nisi a solo Deo, cui similis est, repleri, et satiari potest.

Septima causa: quemadmodum Rex condita a se civitate in medio eius loco celebri imaginem suam collocat, ex materia quapiam eximia et pretiosa confectam, ut manifestum sit omnibus eam intuentibus quis fuerit eius civitatis conditor: ita Deus fabricato a se mundo effigiem suam posuit in medio huius idest hominem, qui est medium quiddam inter res a Deo conditas, ut ex eius aspectu et contemplatione in aperto et manifesto sit omnibus qualis fuerit huius mundi fabricator et opifex. Et sicut Apelles simulacrum Veneris inchoatum, morte occupatus, non potuit absolvere, nemoque postea pictor, qui succederet operi ad praescripta lineamenta inventus est; oris enim pulchritudo, reliqui corporis imitandi spem auferebat, ut tradit Cicero in exordio lib. 3. De Officiis, et Plinius lib. 35. c. 10. simili ratione Deus per creationem homini dedit imaginem suam, sed imperfectam, quam tamen nulla res alia praeter Deum, ne ipse quidem homo, aut etiam Angelus posset perpolire, et absolvere. Id enim proprium Dei est, qui quam imaginem inchoavit per creationem, eam polit, et ornat per iustificationem, et absolvit atque consummat per glorificationem. Quemadmodum igitur reus laesae maiestatis haberetur, et dignus extremo supplicio, qui regis imaginem loco publico, et celebri positam deturbaret, et iniuriose tractaret: ita qui Dei imaginem in se positam, et expressam sceleribus foedat ac maculat, et quantum in ipso est destruit ac delet, quasi in Deum iniuriosus, et contumeliosus, gravissima meretur supplicia. — Hic omnia luculenter expendit S. Chrysostomus homil. 42. in caput. 22. Matth. ubi expendens illa verba: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, ait: Imago Dei non est in auro depicta, sed in hominibus figurata. Numisma Caesaris aurum est: numisma Dei homo. Ideoque illibatum Deo semper imaginem suam reddamus. Non superbiae fastu tumidum, non iracundiae furore marcidum, non avaritiae flatibus succensum, non gulae illecebris deditum, non hypocrisis duplicitate contractum, non luxuriae sordibus contaminatum, non elationis protensione ferum, non invidentiae tuba amentem, non dissidii mutuae charitatis extorrem, non detractationis mordacitate pestiferum, non multiloquii vanitate inanem: sed charitate praecipuum, fide et spe certissimum, patientiae virtute fortissimum, humilitate tranquillum, castitate purpuratum, parsimonia sobrium, tranquillitate iucundum, hospitalitate decoratum. Subdit: Sicut qui suam Caesari adulterinam imaginem reddit, flagellari a tortoribus, et atrocibus iubetur subiici poenis: sic Deus omnipotens corruptores imaginis suae morti tradet perpetuae, et infernales iubet poenas persolvi. Qui itaque vitare horrenda exitia cupit, incorruptum studet auctoris sui imaginem conservare: quatenus cum suam quam formaverit requisierit Deus imaginem, saturam et immunem ab inimici infestationibus cernens, eum collocet gremio, Angelorumque choris admiscens, perpetuis faciat caelorum gaudiis frui.

Obicies 1. Ubiicumque est imago, ibi est similitudo, et ubi est similitudo, ibi est identitas aliqua: ubicumque autem est identitas, ibi est convenientia in aliquo tertio; si igitur Deus et creatura in aliquo tertio non conveniunt, creatura non potest esse similitudo Dei, et ita nec imago. — Respondet Seraphicus Doctor, quod similitudo quae est in imagine, non attenditur per identitatem, aut eiusdem naturae participationem, sed per convenientiam in ordine, et proportione: quae similitudo non exigit communicationem in tertio, quia in convenientia ordinis unum est similitudo alterius; in convenientia autem proportionis non est similitudo in uno, sed in duabus comparationibus.

Obicies 2. Quicumque est imago, est figuratio: imago enim attenditur in figura: sed divina essentia nullo modo est figurabilis: ergo nullo modo est per aliquam imaginem repraesentabilis: ergo nulla creatura est imago Dei. — Respondet idem Seraphicus Doctor, duplicem esse figuram: unam propriam, et corpoream; aliam spiritualem, et metaphoricam: unde sicut imago corporalis exigit configurationem corpoream, ita spiritualis configuratione spirituali absolvitur. Haec autem, inquit, consistit non in quantitate molis, sed in quantitate virtutis, scilicet in potentiis: ita quod sicut figura triangularis habet tres terminos, et tres lineas, sic etiam in imagine spirituali potentiae sunt ad motum terminorum, et egressio unius ab altera, quantum ad actum, se habet ad motum lineae coniungentis.

Obicies 3. In hoc differt imago a vestigio, quod vestigium repraesentet secundum partem; imago autem secundum totum: cum igitur Deus sit infinitus, et quaelibet creatura sit finita, nulla creatura potest esse imago Dei. — Respondet idem Seraphicus Doctor, Maiorem esse veram de imagine, quae habet omnimodam perfectionem, et sic solus Filius est imago Patris: non vero de ea quae repraesentat totum simpliciter, tantum secundum rationem totius: unde quemadmodum rationalis creatura, et intellectus quodammodo est omnia, et omnia nata sunt ibi scribi, et imprimi, omniumque similitudines depingi: ideo sicut totum Universum repraesentat Deum in quadam totalitate sensibili, sic creatura rationalis cum repraesentat in quadam totalitate spirituali: quaelibet autem alia creatura irrationalis repraesentat eum solum in parte, quia secundum se tantum, cum non sit nata alia in se spiritualiter continere, ita quod nihil sit, quod non sit nata cognoscere: hoc dico propter animam sensibilem, quae etsi cognoscat aliqua, non tamen nata est cognoscere omnia.

Conclusio secunda. — RATIO IMAGINIS MAXIME SPECTAT SUBSTANTIAM, ET FACULTATES ANIMAE: RATIO VERO SIMILITUDINIS REPOSITA VIDETUR IN DONIS GRATUITIS QUIBUS HOMO DIVINAM SANCTITATEM EXPRIMIT. Hanc similitudinis, et imaginis distinctionem statuunt, et exprimunt SS. Patres. In primis S. Basilius, qui Homilia 10. in Genesim, ait: Per imaginem animae impressam meae, obtinui rationis usum; verum Christianus effectus utique similis efficior Deo. Et S. Hieronymus in illud Ezechielis 28. Tu Signaculum similitudinis, sic ait: Notandum est quod imago tunc in creatione facta sit tantum; similitudo in baptismo compleatur. Et S. Chrysostomus Homilia 9. in Genesim: Imaginem, dixit, ob principatus rationem; similitudinem ut pro viribus humanis similes fiamus Deo mansuetudine, lenitate, etc. quod et Christus dixit: similes estote Patri vestro qui in coelis est. S. Bernardus Serm. 1. De Annuntiatione addit: imago siquidem in gehenna uri poterit, non areri; ardere, sed non deleri. Similitudo non sic; sed aut manet in bono, aut si peccaverit anima, mutatur miserabiliter iumentis insipientibus similata. — Idem sentiunt S. Ambrosius lib. 6. in Hexameron cap. 7. et 8. S. Nyssenus in Homilia de creatione hominis, et plures alii, qui omnes in ea sunt sententia, hominem factum esse ad imaginem Dei secundum dona naturalia, mentem dico, voluntatem, memoriam, ac liberum arbitrium, et hanc esse imaginem Dei naturalem communiter in cunctis hominibus expressam, qua bestiis praecellimus, et quae nullo peccato deleri ac perdi potest: non enim haec pendet ex nobis, sed ex Deo tota pendet. Similitudinem autem Dei ad quam factus dicitur homo, spectari putant in donis gratuitis, et supernaturalibus, uti sunt iustitia, sanctitas, innocentia: et haec imago non solum ex Deo pendet, sed nostrum quoque studium, conatum, et culturam exigit; hac boni viri differunt ac praestant reprobis.

Verum S. Augustinus in lib. Quaestionum super Deuteronomium quaest. 4. tractans illa verba, Ne forte decepti faciatis vobis similitudinem aut sculptam imaginem, hanc imaginis, et similitudinis distinctionem impugnat scribens: Quid intersit inter similitudinem, et imaginem quaeri solet: sed hic non video quid interesse voluerit nisi aut duobus ipsis vocabulis una res significaretur.... Inde illud quod in Genesi cap. 1. scriptum est fecit Deus hominem ad imaginem Dei, manifeste est ita dictum, ut non eiusdem substantiae sit imago quae facta est: si enim eiusdem esset, non facta, sed genita diceretur. Sed quod addit, et similitudinem, cum superius dictum esset, Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, quaedam eiusdem rei similitudinem aliquid amplius esse quam imaginem; quod homini reformando per Christi gratiam postea servaretur. Hinc autem, si non propterea postea imaginem solam voluit commemorare, quia ubi imago, continuo et similitudo est. Unde hic Moyses similitudinem, et imaginem fieri retulit, secundum eam fortasse rationem, quam diximus. — Confirmatur hac S. Augustini sententia, Primo, quia ut hoc loco dicitur homo factus ad imaginem et similitudinem Dei, similiter infra cap. 5. legitur Adam genuisse filium Seth ad imaginem, et similitudinem suum. Ubi cum duo illae voces, imago, et similitudo ponantur, inter eas tamen distinctio a praedictis Auctoribus tradita locum non habet. — Deinde, vocabulum imaginis non semel usurpat Paulus pro similitudine, qua in donis gratuitis, et supernaturalibus maxime consistit, siquidem in priori Epistola ad Corinthios, cap. 15. Sicut portavimus, inquit, imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis. Et ad Colossenses 3. Expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum, cum quo renovatur in agnitionem Dei, secundum imaginem eius qui creavit illum. — Denique Scriptura aliquando ponit utrumque nomen imaginis et similitudinis, et in eodem casu, ut hic: Faciamus hominem, ad imaginem, et similitudinem nostram. Aliquando ponit utrumque nomen, sed in diverso casu, ut in capite secundo libri Sapientiae: Creavit Deus hominem inexterminabilem: imaginem similitudinis suae fecit illum. Interdum autem omittitur nomen similitudinis, posita tantum voce imaginis: sic intra legitur cap. 9 Ad imaginem quippe Dei factus est homo. Et in lib. Ecclesiastici, cap. 17. Deus creavit de terra hominem, et secundum imaginem suam fecit illum. Manifestum igitur est ex his quae diximus, harum vocum imaginis et similitudinis eamdem esse vim, et significationem; easdemque hoc loco ad idem significantius, expressius, et illustrius declarandum esse positas.