Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Peccata considerari posse vel materialiter, et physice secundum entitatem actus, aut quasi actus vitiosi: vel formaliter, et moraliter secundum illorum deformitatem, et disconvenientiam ad obiectum, praeceptum, finem, circumstantias, et regulas bene probeque agendi. Certum est autem peccata priori modo spectata invicem interdum specie distingui; alia enim sunt peccata commissionis a peccatis omissionis: similiter alia sunt interna peccata, quae per actus pure internos perpetrantur, ab eis quae externo opere complentur; aliud namque est videre mulierem ad concupiscendam eam, et aliud cum ea adulterium committere: unde solum hic superest examinandum a quibus maxime peti debeat specifica ac numerica peccatorum distinctio secundum eorum esse morale: an videlicet a circumstantiis, quibus afficiuntur, an a praeceptis in quibus pugnant, an ab obiectis circa quae versantur.

Notandum 2. Distinctionem praeceptorum posse considerari dupliciter: nimirum, vel ex parte praecipientis, vel ex parte rei praeceptae. Priori modo aliud est praeceptum naturale, ipso videlicet naturae ductu, et lumine singulis hominibus insinuatum, et aliud positivum per edictum et legem a superiore praescriptam et positam. Iursus, positivum distribuitur in divinum, et humanum: humanum autem in ecclesiasticum, et civile. Posteriori modo praecepta distinguuntur iuxta diversitatem virtutum, quas praecipiunt, aut vitiorum, quae prohibent. Cum autem quaelibet virtus plures habeat actus specie diversos, diversasque agendi regulas, quibus regulari debet, quo fit ut contra eam multipliciter peccari possit; sic quia virtus temperantiae v. gr. versatur circa moderationem in cibo, potu, ludo, et voluptatibus corporis, inde fit quod contra eam varie peccari possit, nempe per gulam, per ebrietatem, per fornicationem etc.; hinc est quod eadem virtus possit praecipi variis praeceptis. Imo etiam contingit interdum, quod unus, idemque virtutis actus possit multis praeceptis esse illicitus, aut necessarius; nam v. g. peccatum usura est prohibitum iure naturae, atque etiam positivo divino ecclesiastico et civili. Potest similiter idem actus pluribus virtutibus adversari; sic furtum rei sacrae, aut percussio Clerici repugnat simul iustitiae, et religioni, seu reverentiae debitae rebus, et personis Deo dicatis, atque etiam obedientiae erga Deum, et superiores, a quibus haec peccata prohibentur.

Notandum 3. Quod quemadmodum superiores praecipientes, diversa habent iura, quibus inferioribus possunt imperare; ita inferiores varias, et distinctas contrahunt obligationes eis obediendi: unde fit quod quando titulus, quo eis obtemperare tenemur, est specie diversus, etiam inobedientia, quae contra eorum praecepta committitur, est specie diversa. Sic quia ius Praelatorum Regularium imperandi suis religiosis est quid religiosum ortum ex voto obedientiae, quaeritur an inobedientia contra illos commissa, sit peccatum contra virtutem religionis specie diversum ab inobedientia, quae fieret erga alium superiorem; seu an qui non obtemperat, deteriori praecipienti auctoritati per habendi, et ex velle parere unam quidem contra virtutem, cuius rectitudo praecipitur, et in cuius specie res praecepta constituitur; alteram contra voti religionem.

His ita praelibatis, tria hic occurrunt determinanda: Primum, an specifica peccatorum distinctio petatur interdum a circumstantiis, quibus actus afficiunt: Secundum, an ab obiectis, circa quae versantur: Tertium, an a praeceptis, in quibus militant.

Conclusio prima. — Specifica peccatorum distinctio petitur interdum a circumstantiis specie differentibus. Haec est communis inter Theologos, contra Durandum in 2. d. 38. qu. 1. ubi docet nullam circumstantiam tribuere actui humano bonitatem aliquam, vel malitiam, quia, inquit, cum illam tribuit, transit in rationem obiecti, et desinit esse circumstantia. Censet equidem aliquas esse circumstantias morales in ordine ad entitatem physicam actus, cui accidunt, sed non in ordine ad actum, ut moralis est, ut sic enim circumstantiae, inquit, induunt rationem obiecti.

Probatur itaque conclusio: ab eo peccatum dicitur esse specie distinctum, a quo habet novam et specie distinctam difformitatem cum ratione et regulis bene vivendi: sed id aliquando habet a circumstantiis actum concomitantibus; adeoque ab eis peccata diversam speciem induunt. Maior constat. Minor probatur: Primo ex Concil. Trident. Sess. 14. Canone 5. ubi definit in confessione aperiendas esse circumstantias, quae speciem peccati immutant: idemque docet ibidem cap. 5. his verbis: colligitur praeterea etiam eas circumstantias in confessione explicandas esse, quae speciem peccati mutant. Censet ergo aliquas circumstantias novam peccati speciem in actum inducere. Secundo, eadem minor constat ex doctrina SS. Patrum, qui mirum in modum exaggerant malitiam, et deformitatem, quam actus peccaminosi et mali induunt a circumstantia, vel personae, vel loci, vel temporis. Sic S. Isidorus lib. Sententiarum cap. 18. peccatum ex conditione personae aggravari docet; Peccata, inquit, quae incipientibus levia sunt, perfectis viris gravia deputantur; tanto enim gravius cognoscitur esse peccatum, quanto maior, qui peccat habetur. Crescit enim delicti cumulus iuxta ordinem meritorum, et saepe quod minoribus ignoscitur, maioribus imputatur. Hinc Salvianus lib. 4. De Providentia. Christianos gravius, quam infideles eumdem actum vitiosum elicientes peccare demonstrat. Omnis enim, inquit, Christianorum culpa Divinitatis iniuria est, atrocius sub sancti nominis professione peccamus; ipsa errores nostros religio, quam profitetur, accusat. Similiter ex sanctitate loci per peccatum vitiati, ac profanati, peccatorum diversitatem et gravitatem SS. Patres interdum colligunt: sic S. Hieron. Sabinianum Diaconum increpat, quod Virginem quamdam sacram e Monasterio Bethleemitico ad stuprum, fugamque sollicitaverit, huiusque immanitatem sceleris a circumstantia loci sacri, in quo commissum fuerat, explicat his verbis: Infelicissime mortalium, tu speluncam illam, in qua Dei filius natus est, et Veritas de terra orta est, et terra dedit Fructum suum, de stupro condicturus ingrederis? Non times ne de praesepi infans vagiat, ne puerpera Virgo te rideat, ne Mater Domini contempletur? Angeli clamant, Pastores currunt, stella desuper rutilat, Magi adorant, Herodes terretur, Ierosolyma conturbitur, et tu cubiculum Virginis decepturus virginem irrepis? Pareo miser, et tam mente, quum corpore perhorresco, non possum ultra progredi, prorumpunt lacrimae antequam verba, indignatione pariter ac dolore in ipso meatu faucium spiritus coarctatur. — Denique etiam peccati immanitatem ex temporis circumstantia colligunt SS. Patres. Sic S. Leo Sermone 5. de Passione gravitatem sceleris Iudaeorum exaggerat ex eo quod Christum occiderint in festo Paschali. Quando, inquit, qui ornare templum, mundare rasa, et victimas providere, et legitimis purificationibus sanctiorem diligentiam adhibere debuerant, parricidalis odii furore concepto, ad unum opus eacant, in unum facinus simili crudelitate coniurant.

Dices 1: Ut aliquid humanis actibus malitiam conferat, debet esse volitum: sed omne quod est volitum est obiectum volitionis, sicut omnne cognitum est obiectum intellectus: ergo non a circumstantia, sed ab obiecto malitia speciem et gravitatem induunt. — Distinguo maiorem: debet semper esse volitum per se primario, et directe, nego: secundario, et indirecte, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Quamvis enim solum obiectum essentialiter actum specificans sit volitum directe et primario, tamen circumstantiae sunt volitae secundario et indirecte, propter summam necessitudinem, quam habent cum obiecto actum specificante; cum enim voluntas sit potentia spiritalis non alligata organo, reflecti potest supra seipsam, et voluntarie tendere non solum in obiectum specificativum, sed etiam in circumstantias actum concomitantes, vel in ipsum actum, licet attectum tali vel tali circumstantia.

Dices 2: Bonitas, vel malitia moralis, est quid intrinsecum actui humano; circumstantiae vero sunt ipsi quid extrinsecum: sed nihil intrinsecum desumi potest ab extrinseco; nihil enim intrinsece denominatur a forma, quae ipsi non inest: ergo actus humanus non potest esse, nec denominari vitiosus a circumstantiis. — Distinguo minorem: nihil intrinsecum physice, et entitative denominari potest ab extrinseco, concedo; nihil intrinsecum moraliter denominari potest ab extrinseco physico; nego. Alias enim sequeretur, quod obiectum non daret actui humano aliquam bonitatem, vel malitiam moralem intrinsecam; tam enim extrinsecum est obiectum, quam ipsae circumstantiae. Igitur qua ratione actus humani desumunt ab obiecto bonitatem, vel malitiam intrinsecam, specificam et essentialem, propter ordinem transcendentalem et intrinsecum, quem ipsi actus habent ad illud obiectum conveniens vel disconveniens regulis recte vivendi, pari iure suam bonitatem, vel malitiam moralem mutuantur a circumstantiis extrinsecis, propter similem ordinem, quem actus humanus ad illas circumstantias habet. Consule quae ex Doctore supra diximus, Tract. De Angelis, pag. 101.

Conclusio secunda. — Distinctio specifica peccatorum non desumitur ab obiecto entitative spectato, nedum quatenus illa obiecta materialia diversam induunt disconvenientiam cum regulis bene vivendi, privantque diversa rectitudine, quae actibus inesse deberet. Haec est Doctoris in 2. d. 37. num. 9. ubi cum dixisset, quod cum privationes distinguantur specie ex distinctione specifica habituum, et numero ex distinctione habituum numerali, subdit:

peccata, quae sunt privationes quaedam, scilicet rectitudinum, quae deberent inesse actibus, distinguuntur formaliter ex distinctione talium rectitudinum, ut quando debent haberi diversae rectitudines specie, sunt carentiae diversae specie. Et ita non per comparationem ad obiecta, quae non sunt mala, nisi materialiter, distinguuntur ipsa peccata: sed formalis ratio in eis distinguitur in comparatione ad rectitudinem aliam, et aliam specie, quae deberet inesse.

Patet huius conclusionis veritas quantum ad utramque partem: entitativa namque obiectorum diversitas potest aliquando ab eodem actu peccaminoso attingi: furtum namque tendere potest in res specifice diversas, puta in panem, pecuniam, vestes, etc. nec ab eis diversitatem specificam induit, nisi quando in illis obiectis materialibus apparet diversa et dissimilis indecentia et dissonantia cum regulis bene vivendi: sic ablatio vitae, honoris, et bonorum fortuna diversam specie important peccati malitiam, diversamque speciem actus peccaminosi constituunt, nempe homicidium, detractionem, et furtum: propterea quod ablationes ille rerum diversarum diversam indecentiam, et dissonantiam ad regulas bene vivendi conferunt. — Ut autem obiectum actui humano conferat specialem bonitatem, vel malitiam formalem, non est necessum, quod illa malitia obiectiva sit directe, vel per se cognita, et volita, sed sufficit eam esse cognitam, et volitam indirecte: differentia enim inter actus bonos, et malos ex parte cognitionis, et volitionis, haec potest affirmari, quod ad formalem bonitatem actui tribuendam debet voluntas velle bonum et honestum, quia bonum est: ad malitiam vero sufficit velle malum propter aliquid aliud, et non abstinere ab illo, ut agamus id quod aliunde placet, aut omittamus id quod aliunde displicet; nam, inquit Martinonus, Disputatione 10. Sectione 2: qui orat in loco sacro, non dat actui suo specialem bonitatem ex illa circumstantia, nisi reverentia loci sacri eum moveat ad ibi orandum, et oret in loco sacro, quia sacer est. At vero si occidat in loco sacro, contrahit ex eo malitiam sacrilegii, tametsi non occidat in loco illo, quia sacer est: sufficit enim, quod non abstineat ab homicidio perpetrando propter reverentiam loci, cui illam debet, et velit odio suo satisfacere, non obstante reverentia loci sacri. Ratio generalis est, quia turpe est et indecens naturae rationali, velle aut acceptare malum, non modo directe et propter se (et quidem impossibile est per se pure, et praecise illud velle, aut acceptare) sed etiam propter aliud: damnanturque in Scriptura, qui dicunt: Faciamus mala, ut veniant bona. Rom. 3. versu 8. Voluntas enim, qua vult malum, idest, inhonestum, hoc ipso mala est, ex quo-cumque motivo illud velit, quia hoc ipso postponit honestatem turpitudini contra rectam rationem, et contra quam facere debeat. Sic ut aliquis peccet peccato furti formaliter, non est necesse, ut adulteretur, non desinit esse fur proprie et formaliter, licet ad furtum moveatur ex affectu alterius peccati.

Conclusio tertia. — Distinctio specifica peccatorum non recte petitur ex diversitate praeceptorum, quae sunt a superioribus idem praecipientibus in eadem specie virtutis, sive in eodem motivo: sed autem si respiciant diversas virtutes, et habeant motivum formale diversa. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Prima per se patet: diversitas enim peccatorum pensanda est ex obiecto quod prohibetur, non autem ex parte praecipientis, seu legislatoris, qui se habet instar causae extrinsecae: plures autem causae extrinsecae concurrentes ad eumdem effectum non variant eius rationem formalem: ergo nec diversitas praecipientium, aut prohibentium eumdem actum, illius specificam diversitatem efficit. Confirmatur: furtum v. g. prohibitur de facto lege divina, quae est actus Dei, et humana, quae est actus hominis; sed exinde non censetur esse multiplex peccatum, quando idem actus furandi versatur circa idem obiectum, et cum eodem motivo: ergo diversitas praecipientium non efficit diversitatem peccati.

Patet etiam secunda pars, quia quoties praeceptum est specie diversum, toties peccata illi opposita habent distinctum obiectum, et motivum; toties enim peccatur contra diversum titulum, diversamque regulam agendi secundum dictamen rectae rationis; sed quaelibet virtus habet praecepta specie diversa, seu diversas agendi regulas: aliud enim est praeceptum, quo temperantia praecipit moderationem in iocis, ludis, et voluptatibus corporis, contra quod peccatur per scurrilitatem, luxuriam, et alia vitia: et aliud, quo praecipit moderationem in cibo, et potu, contra quod peccatur per ebrietatem, gulam: ergo cum ab obiectis, et motivis peccata specificentur, et distinguantur, consequens est, ut praecepta ita distincta importent specificam distinctionem peccatorum.

Ex his collige, quod violenta percussio Clerici v. g. duplicem induit speciem malitiae, scilicet iniustitiae, et sacrilegii, quia huiusmodi actus iure naturali, et positivo prohibetur ex duplici motivo specie diverso, nempe ex motivo iustitiae proveniente a iure naturali, et ex motivo religionis a iure positivo. Secus vero dicendum de eo, qui frangit ieiunium in vigilia incidente in quatuor tempora, vel omittente Sacrum die festo, qui in die Dominica occurrit: licet enim duplex concurrat praeceptum de ieiunando ipso die, unum quidem ratione vigiliae, aliud ratione quatuor temporum, nihilominus quia utrobique est idem finis intrinsecus, et respicitur immediate materia eiusdem virtutis, videlicet abstinentiae, inde fit quod illius praecepti transgressio sit unicum peccatum. Idem dicendum de omissione Missae in die festo occurrente die Dominica. Qui plura desiderat consulat nostram Academicam Philosophicam, Disp. de bonitate et malitia actuum humanorum.