Scotus Academicus, Tomus quintus: De Creaturarum Corporalium et de Homine

Notandum 1. Quod etsi diabolus vitiis omnibus, quorum substantia creata spiritualis capax est, inficiatur; qua de causa Apostolus ad Ephesios 6. daemones appellat spiritualia nequitiae in coelestibus: nihilominus tribus maxime peccatorum motibus agitatur. Praecellitur enim potissimum superbia, ira, et invidia: superbia quidem: Omne enim sublime cadet, inquit Iob cap. 11. Ipse est Rex super universos filios superbiae: hinc de daemonibus maxime intelligendum venit illud Psalmi 73. Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper. Ira pariter: est enim leo rugiens, et quaerens quem devoret, inquit S. Petrus: unde Christus Dominus Ioannis 8. Phariseos alloquens ait: Vos ex Patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere, ille homicida erat ab initio: quapropter recte monuit S. Ioannes Apocalypsis 12.¹ Vae terrae, et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam. Invidia denique. nam inquit Sapiens cap. 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum. — Quaeritur autem quonam ex illis motibus ductus fuerit daemon, ut primos parentes impugnaret et expugnaret.

Notandum 2. Ex Hugone a S. Victore in Innotationibus in Mattheum, cap. 3. et 4. quod superbia est amor propriae excellentiae: invidia est livor alienae felicitatis; ira est irrationalabilis perturbatio mentis... Per superbiam bonum ad proprietatem amatur: superbus enim gaudet se habere quod alius non habet; vel ut habeat quod alius non habet: propterea igitur, quia excellentiam ad proprietatem amat, odit communionem, et nascitur invidia filia superbiae. Invidia quippe odium est felicitatis alienae, quae de superbia nascitur; non enim tibi displicere poterat id alium habere, nisi quod tu prius solus habere voluisti: propterea laedit te, et gravis est tibi aliena felicitas, quia in ea tibi tuus ostenditur defectus, et ex ea argueris non esse, quod vel esse gaudebas, vel concupiveras ut esses. In superbia igitur iniuste delectaris: in invidia iuste cruciaris: in superbia perverse tibi placet, quod tu es; in invidia inique tibi displicet, quod alius est.... In hoc nonnihil iustitiae invidia habere cognoscitur, quod qui iniuste agit, iuste punitur. Post hanc sequitur ira, hoc est irrationalabilis perturbatio mentis, qua ira dicitur, cum malum illatum pati dedignaris, ideoque turbaris impatientia agitatus, quia non substines adversitatem. Est autem bona ira, qua dedignaris malum facere: mala vero, qua dedignaris malum pati: illa respuit culpam, ista non suscipit iustitiam: propter hoc mala ira ex adversitate occurrente turbatur, et impatientia quietem mentis exagitat: neque stare iam vult animus ad tolerantiam poenae, quae iusta est, quemadmodum prius stare noluit per continentiam culpae, qua iniusta est. Auget enim miseriam, dum cruciatum carnis suscipit ad dolorem mentis.

Notandum 3. Trium praefatorum vitiorum invidiam esse magis cruciativam, et afflictivam: unde recte monet S. Bernardus, tractatu De interiori domo, cap. 33. Tristius invidia nihil est, quae protinus ipsum nuctorem torquet, discruciatque suum. Omnino igitur fugienda est, et exerrenda: quoniam in illa Deus offenditur, proximus laeditur, animus affligitur: Invidia enim semper torquet possessoris sui animum, quamvis saepe laedere non possit suum, cuius quem saevit, proximum. Quapropter S. Augustinus lib. De disciplina Christiana, cap. 1. invidiam vitium diabolicum appellat. Cernet, inquit, Deus invidiae pestem ab animis omnium, nedum Christianorum: vitium enim diabolicum est, quo solo diabolus reus est, et inexplicabiliter reus: non enim dicitur diabolo ut damnetur, quia adulterium commisisti, furtum fecisti, vitam alienam rapuisti: sed quia homini stanti, tu lapsus continuo incidisti. His ita praelibatis, sit

Conclusio unica. — Diabolus duobus animi vitiis motus est ad tentandum hominem in Paradiso, superbia videlicet, et invidia. Haec est Seraphici Doctoris in 2. dist. 20. q. 1. ubi ait: mens diaboli ab his duobus vitiis possessa, videlicet superbia et invidia, videns hominem in statu quo poterat cadere sub diabolicam potestatem, et in quo poterat ascendere ad supernam felicitatem ex qua ipse ceciderat, ex superbia motus est, et ex invidia, ut ipsum a superna felicitate impediret. Superbia quidem fuit motivum primum, invidia vero proximum et immediatum: esto enim quod non posset dominium super hominem acquirere, adhuc studuisset ipsum a Paradisi gaudiis impedire. Haec Seraphicus Doctor. Quod mirum in modum explicat, et confirmat S. Augustinus, lib. 11. De Genesi ad litteram, cap. 14. Nonnulli, inquit, dicunt ipsum ei casum a supernis sedibus accidisse, quod inciderit homini facto ad imaginem Dei; porro haec invidia sequitur superbiam, non praecedit: non enim causa superbiendi est invidentia: sed causa invidendi est superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae: invidia vero sit odium felicitatis alienae, quod inde nascatur satis in promptu est: amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequantur: vel inferioribus, ne sibi coaequentur: vel superioribus, quod eis non coaequetur: superbiendo igitur invidus, non invidendo superbus est. — Qua autem de causa diabolus homini inviderit, varii varia proferunt. Sanctus namque Bernardus arbitratur huius diabolicae in homines invidiae tomitem subiecisse cognitionem illam, quam Deo revelante daemon acceperat. Verbum divinum fore incarnandum, ut Deus homo, hominum simul, ac Angelorum caput esset. — Sunt qui arbitrentur propterea diabolum homini invidisse, quod Deus ipsum constituerit totius mundi Monarcham. Ita censet Anastasius Synaita cap. 1. Cum igitur Deus, inquit, aspectabilem hunc mundum fabricaretur, hoc est coelum, et Terram, quaeque terra continentur, arbitrabatur diabolus, ut quidam Doctorum ait, se a Deo constitutum iri Regem et Dominum aspectabilis Creaturae. Postquam autem productum hominem vidit, et a Deo collatum ipsi terrenarum omnium rerum dominatum, aegre hoc ferens, et invidens homini, decepit ipsum. Huic sententiae subscribit Tertullianus, lib. De patientia, cap. 5. tametsi impatientiae hoc ascribebat, quod invidiae ceteri: Igitur, inquit, natales impatientiae in ipso diabolo deprehendo, iam tunc eum Dominum Deum universa opera, quae fecisset imagini sui, idest homini, subiecisse impatienter tulit: nec enim daluisset, si sustinuiset: nec invidisset homini, si non doluisset. Ideo decepit eum, quia inviderat; inviderat autem, quia doluerat; doluerat, quia patienter utique non tulerat, etc. Quae omnia eleganter expendit Prudentius in Hamartigenia, ubi docet diabolum invidia in recentem creatum hominem exarsisse:

Arsit enim scintilla odii de fomite zeli, Et dolor ingenium subitus constavit iniquum. Fuderat argillam, simulacrum et fragile statui Concaluisse Dei: Dominum quoque conditione, Qui cunctum proprio regeret moderamine Mundum, Impositum naturae Soli, pelagique, polique, Ut famulans homini locupletem fundere partum Nosset, et effusum terreno addicere Regi: Instavit fermento animi stomachante tumorem Bestia, deque acidis vim traxit acerba medullis.

Affirmant alii, et quidem, ut mihi videtur, rectius, daemonem idcirco invidia in hominem exarsisse, quod videret eum in Coelum, unde ipse deiectus est, deducendum esse. Quod egregie explicat S. Ambrosius lib. De Paradiso, c. 12. ubi expendens illud Sapientiae 2. Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum, ait: Invidia autem causa beatitudinis hominis in Paradiso positi: et ideo poenam ipse diabolus acceptam gratiam tenere non potuit, invidit homini, eo quod de limo, ut incola Paradisi esset, electus est. Considerabat enim diabolus, quod ipse, qui fuerat superioris naturae, in haec saecularia et mundana ceciderat: homo autem inferioris naturae sperabat aeterna. Hoc est ergo quod invidet, dicens: Iste inferior adipiscetur, quod ego servare non potui? De terrenis migrabit ad Coelum, cum ego de Coelo lapsus in terram sim? Multas vias habeo quibus hominem decipere possim: de limo factus est, terra ei mater est, corruptibilibus involutus est: etsi anima superioris naturae, tamen et ipsa lapsui potest esse obnoxia, in corporis carcere constituta, quando ego lapsum vitare non potui. — Ita subscribit S. Gregorius Papa in lib. Pastoralis, par. 3. c. 11. similiter expendens eadem verba Sapientiae: Invidia autem diaboli, etc. Quia enim, inquit, ipse malignus spiritus adversarius noster Coelum perdidit, condito ad hoc homini invidit, et damnationem suam perditus adhuc alios perdendo cumulavit. Illis pariter concinit S. Augustinus, lib. 10. Confessionum, c. 36. Instat, inquit, adversarius verae beatitudini nostrae: ubique spargens in laqueis, euge, euge, ut dum avide colligimus, insidante capiamur... atque isto modo sui similes factos secum habeat, non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii. — Eleganter ista omnia describit Alcimus Avitus Viennensis episcopus, lib. 2. Poematum, ubi daemonis in homines recens conditos livorem et invidiam describit in hunc modum:

Vidit ut iste novos homines in sede quieta Ducere felicem nullo discrimine vitam, Lege sub accepta Domino famulari Orbem, Subiectisque frui placida inter gaudia rebus:

Commovit subitum zeli scintilla raporem, Excrevitque calens in saeva incendia livor. Vicinus tunc forte fuit, quo concidit alto, Lapsus, et immeritam traxerit per prona caterram. Hoc recolens, casumque premens in corde recentem, Plus doluit perdidisse sibi quod possidet alter. Tunc mixtus cum felle pudor sic pectore quaestus Explicat, et tali suspiria voce relaxat. Proh dolor, hoc nobis subitum consurgere plasma, Invisumque genus nostra crevisse ruina! Me celsum virtus habuit, nunc ecce reiectus Pellor, et angelico limus succedit honori, Coelum terra tenet, vili compage levata Regnat humus, nobisque perit translata potestas. Non tamen in totum perit: pars magna retentat Nec differre iuvat: iam nunc certamine blando Congrediar, dum prima salus, experta nec ullos Simplicitas ignara dolos, ad tela patebit. Et melius soli capientur fraude, priusquam Foecundam mittant aeterna in saecula prolem. Immortale nihil terra prodire sinendum est, Fons generis pereat, capitis deiectio victi Semen mortis erit: pariat discriminaleti Vitae principium: cuncti feriantur in uno: Non faciet vinum radix occisa cacumen. Haec mihi deiecto tandem solatia restant, Si nequeo clausos iterum conscendere coelos. His quoque claudentur: levius cecidisse putandum est, Si nova perdatur simili substantia casu, Si comes excidii subeat consortia poenae, Et quos praevideo nobiscum dividat ignes. Sed ne difficilis fallendi causa putetur, Haec monstranda via est, dudum quam sponte cucurrit in pronum lapsus: quae me iactantia regno Depulit, haec hominem Paradisi limine pellit. Sic ait, et vocem gemitus clausede dolentis.

Dices 1. Invidia est respectu boni, quod invidens potest acquirere: sed diabolus non poterat aeternam beatitudinem adipisci: ergo propter illius adeptionem homini non invidebat. — Nego maiorem: quia, ut inquit Seraphicus Doctor loco laudato, ad secundum, non solum invidet aliquis illud quod potest obtinere; sed etiam illud quod natus est habere, quamvis non possit; sicut truncatus, et caecus invidet aliis visum, et progressum. Licet autem diabolus non possit ad beatitudinem pervenire, ad eam tamen naturalem habet inclinationem, ideoque invidet eis, qui ad eam obtinendam destinantur.

Obicies 2. Invidia est respectu boni, quod desideratur; nullus enim invidet alicui propter aliquid, nisi quia illud amat, et cupit: sed diabolus non cupiebat mandatis Dei obedire, nec ad supernam patriam ascendere, nec amicus Dei fieri: siquidem in desperationem lapsus est: ergo hac de causa homini non poterat invidere. — Respondeo ibidem Seraphicus Doctor, quod invidia non solum est respectu boni desiderati, sed etiam respectu eius boni cuius obtentu minuitur bonum desideratum, vel aestimatur minui: cum autem diabolus propter superbiam efferri, et sublimari desideraret, ideo per exaltationem hominis suum bonum impediri existimabat, et ideo invidit, et ex invidia oppugnavit primos Parentes.

Instabis. Invidia, ut dictum est, non est nisi respectu eius quod natum est diminuere bonum proprium: sed beatitudinis acquisitio nullius bonum potest diminuere: ergo non potest esse motivum invidiae. — Respondeo quod etsi hominis beatificatio et exaltatio revera non minuat alicuius bonum, tamen secundum estimationem factam (inquit Seraphicus Doctor ibidem) credi potuit illa hominis glorificatio esse boni a daemone desiderati diminutiva, et ex illa falsa aestimatione oriri potuit invidia: affectiones enim non tantum oriuntur ex iudiciis certis, sed etiam ex suspicionibus, et aestimationibus falsis.