Ordinatio

Ultimo circa distinctionem istam primam quaero de fruente, cui scilicet ut subiecto conveniat fruitio, et primo utrum Deo conveniat frui. Quod non, videtur: Quia fruitio est respectu finis; sed Deus non habet finem; ergo Deo non competit frui.

Contra: Deus amat se; et non amat se propter aliud, quia tunc uteretur se; ergo fruitur se. Consequentia est plana, quia si amat se, aut ergo utendo, aut fruendo.

Secundo quaero utrum viator fruatur. Quod non, videtur: Quia viator tantum habet actum desiderii respectu boni absentis; sed actus desiderii non est actus fruitionis. Cuius probatio est, quia desiderium est actus concupiscentiae, fruitio autem est actus amicitiae; ergo etc.

Contra: ((Frui est amore inhaerere alicui propter se)), ut dicit Augustinus, et habetur in littera; sed sic viator inhaeret Deo; ergo potest frui Deo.

Tertio quaeritur utrum peccator fruatur. Et videtur quod non: Quia quod non innititur alicui immobili, non fruitur, nec quiescit; sed peccator non innititur alicui bono immobili: probatio, quia innititur creaturae, quae est mobilis, nam omnis creatura vanitati subiecta est, ergo non quiescit, nec fruitur.

Item, qui vult alium uti actu suo, non fruitur eo; sed peccator vult Deum uti actu suo; ergo non fruitur eo. Maior ostenditur, quia qui vult alium uti actu suo, non appretiatur ipsum ut summum bonum; ergo non fruitur illo. Minor ostenditur, quia peccator vult esse actum suum; ergo vult illum esse a Deo, cum nihil esse possit nisi a Deo; ergo vult Deum uti illo, quia Deus utitur omni eo quod est ab eo.

Contra: Augustinus 83 Quaestionum quaestione 30: ((Omnis perversio, quae vitium nominatur, est uti fruendis et frui utendis)); ergo possibile est peccatorem frui utendis.

Quarto quaeritur utrum bruta fruantur. Et videtur quod sic, per Augustinum, ubi prius, 83 Quaestionum quaestione 30, ubi dicit quod ((frui qualibet corporali voluptate, non absurde aestimantur et bestiae)).

Contra: ((Frui est amore inhaerere alicui propter se)); sed bruta non habent amorem, quia nec voluntatem, nec inhaerent alicui rei propter se, sed propter bonum eorum; ergo non fruuntur.

Quinto quaeritur utrum omnia fruantur. Quod sic, videtur: Quia omnia bonum appetunt amore naturali, I Ethicorum; et aliquod bonum non propter aliud; ergo fruuntur.

Contra: 'Fruimur cognitis'; sed non omnia cognoscunt; ergo etc.

Ad solutionem istarum quaestionum praemitto quoddam exemplum, quomodo videlicet corpora diversimode quietantur. Ultimus enim terminus quietis corporum gravium est centrum. Huic autem centro, tamquam termino ultimo, adhaeret aliquod corpus grave per se et primo, puta terra, quae non per naturam alterius corporis adhaeret a quo participet gravitatem et istam adhaesionem.

Aliquod autem corpus adhaeret centro immobiliter et per se, sed non primo, quia adhaeret per gravitatem et adhaesionem participatam a terra. Per se tamen adhaeret, quia per formam intrinsecam et firmiter vel immobiliter, quia quasi est intrinsecum terrae quae primo quiescit, utpote lapides et metalla in visceribus terrae; et talia licet non primo, tamen perfecte quiescunt, quia perfecte coniuncta sunt centro mediante primo quiescente, cui sunt quasi perfecte unita.

Aliquod corpus, tertio modo, adhaeret centro mediante terra; cui unitur, sed mobiliter et non firmiter, ut grave aliquod exsistens in superficie terrae; et tale licet vere quiescat ad tempus, non tamen ita determinatur ad quietem sicut corpus quiescens secundo modo.

Quarto modo, potest aliquod corpus adhaerere uniformiter corpori proximo, et respectu illius quiescere, et non quiescere respectu universi si illud cui proximo adhaeret non uniformiter adhaereat centro, verbi gratia de homine iacente in navi: etsi in potestate corporis esset se ipsum quietare, illud corpus grave quod se ipsum finaliter quietaret in aliquo tali mobili, non autem in centro, nec mediate nec immediate, inordinate se quietaret, quia etsi quantum ex se est quietaret se propter sui firmam adhaesionem tali corpori mohili, non tamen adhaeret illi cui secundum naturam suam adhaerere deberet ut quietaretur.

Ad propositum applicando, ponderi corporis correspondet voluntas in spiritualibus, quia ((sicut pondere corpus, sic animus amore fertur quocumque fertur)), secundum Augustinum V De civitate cap. 28. Centrum quod ex natura sua est ultimate quietativum, est finis ultimus; unde ait ille sapiens quod ((Deus est sphaera intellectualis, cuius centrum ubique et circumferentia nusquam)) - secundum veritatem. Huic centro voluntas divina primo et per se, quia non participatione cuiuscumque alterius a se, immobiliter et necessario adhaeret, quia ista voluntas, non per habitum, nec per actum differentem, nec in virtute alicuius causae superioris, perfectissime et necessario amat illud bonum summum.

In secundo gradu est voluntas creata beata, quae non primo sed participando a Deo, per se tamen, quia per formam suam intrinsecam, adhaeret firmiter huic bono, et hoc quia facta est quasi intrinseca voluntati primo quiescenti, quia in eius beneplacito semper manens.

In tertio gradu est voluntas iusti viatoris, qui licet innitatur divinae voluntati et mediante illa bono summo, in quo quiescit ipsa voluntas, non tamen firmiter et immobiliter adhaeret beneplacito ipsius voluntatis; unde nunc adhaeret illi bono, et nunc avertitur ab illo bono. - Sed hic est quoddam dissimile tertio membro in corporibus; quia ibi manente forma qua corpus quiescit potest ipsum non quiescere, hic autem ponitur forma qua quiescit destrui simul cum aversione voluntatis a centro.

In quarto gradu est peccans mortaliter, qui licet quantum est ex parte actus voluntatis se quietantis vehementer inhaereat alicui alii a Deo, ita quod nec mediante illo nec immediate inhaeret Deo, tamen ex parte obiecti non potest simpliciter quietari; immo sicut quiescens respectu navis et non respectu centri non quiescit simpliciter, quia non respectu ultimi quiescentis in universo, ita voluntas quietans se quantum potest in aliquo obiecto alio a Deo non simpliciter quietatur, quia non respectu eius quod est in universo ultimate et perfectissime quietativum voluntatis. Quod etiam patet, quia voluntas ibi numquam satiatur, quantumcumque firmiter se immergat in illud propter se amando.

Ex his ad propositas quaestiones dico quod frui vel dicit delectationem, vel dicit actum inhaerendi obiecto propter se, quem concomitatur quietatio delectationis, sive qui est ipsa delectatio vel quietatio, hoc est actus ultimate terminans potentiam in quantum potentia se ipsam terminat actu suo; ita quod de ratione fruitionis si dicit actum, non videtur esse quod ipsa quietet potentiam in quantum est ex parte obiecti, sed in quantum est ex parte potentiae, alicui obiecto propter se inhaerentis: ita quod voluntas divina simpliciter fruitur, et necessario, et per se, et primo; voluntas autem creata beata fruitur simpliciter, et perpetuo, et per se, sed non primo; voluntas viatoris iusta fruitur simpliciter, et per se, sed non immobiliter, neque primo. Voluntas peccantis mortaliter fruitur simpliciter, quia quantum est ex parte voluntatis se ipsam quietaret, et quietat, in obiecto quod propter se amat; sed non simpliciter quietat quantum est ex parte obiecti, nec frui illud requirit, sed quia obiectum non est quietativum sicut potentia actu suo se quietat in eo, ideo est fruitio inordinata.

Sed tunc est dubitatio, quo obiecto peccans mortaliter fruitur, scilicet an actu suo, an okiecto sui actus. Respondeo: dico quod communiter fruitur se ipso, quia obiectum sui actus amat amore concupiscentiae. Quia omnem amorem concupiscentiae praecedit amor amicitiae, et per consequens aliquid aliud amat amore amicitiae, illud aliud est ipsemet, cui ut amato amore amicitiae concupiscit illud obiectum. Non ergo fruitur obiecto sui actus, nec per consequens ipso actu, super quem non oportet primo reflecti. Haec est sententia Augustini De civitate Dei libro XIV cap. 28 sive ultimo, a: ((Duas civitates fecerunt duo amores: civitatem diaboli amor sui usque ad contemptum Dei, civitatem Dei amor Dei usque ad contemptum sui)), et Super Genesim libro XI cap. 8 d. Igitur prima radix ibi est, quod peccans fruitur se.

Ad quaestionem paenultimam dici potest quod appetitus sensitivus licet aliqualiter alicui inhaereat propter se, id est non propter alterum negative, quia non est eius referre ad aliud, non tamen contrarie, quia non appretiatur obiectum ut non referibile ad aliud; ideo abusive dicitur frui propter non relationem, non tamen proprie, quia non irreferibiliter inhaeret. Similiter nec amore inhaeret, quia eius proprie non est amare. Similiter nec proprie inhaeret, quia non se applicat obiecto, sed quasi infigitur vi obiecti, quia non ducit, sed ducitur, secundum Damascenum cap. 19. Et sequendo dictam parabolam de quietatione corporum, posset dici quod appetitus sensitivus assimilatur ferro quasi infixo adamanti vi adamantis attrahentis, et sic nec in centro mediate nec immediate quietato, nec in aliquo alio, vi illa quae esset quietativa in centro, vel intrinseca quietativa in aliquo quasi in centro, sed tantum vi extrinseci quietantis. Ita hic, vis obiecti quietat, non autem illa intrinseca quietativa in centro vel quasi in centro, quae est quasi sola libertas, quae non convenit appetitui sensitivo.

Ad ultimam quaestionem patet ex his. Quia si ab appetitu sensitivo negetur frui proprie, qui tamen magis convenit cum voluntate cuius est frui quam appetitus naturalis, quia actus appetitus sensitivi sequitur actum cognoscendi sicut actus voluntatis - non sic autem actus appetitus naturalis, si quis actus est eiussequitur quod habenti solum appetitum naturalem non conveniat frui proprie, immo nec sic abusive sicut convenit appetitui sensitivo.

Ad argumenta. Ad illud primae quaestionis dico sicut dictum est quaestione prima huius distinctionis articulo quarto, quod ratio finis non est propria ratio fruibilis, sed ratio illius boni absoluti, cui competit ratio finis. Licet igitur Deus non sit finis sui, tamen respectu suae voluntatis est obiectum illud absolutum, cui nata est competere ratio finis, quia est summum bonum; non tamen potest sibi competere ratio finis respectu sui (sicut nec respectu sui est finis), sed respectu omnium fruibilium, qualia sunt omnia bona ordinabilia ad aliud. Si obiciatur, quomodo igitur Deus dicitur agere propter finem, et etiam quod superioris agentis est superior finis, respondeo: respectu nullius est causa finalis aliqua nisi respectu eius sit causa efficiens, quia causalitas causae finalis est movere efficiens ad agendum; Dei igitur ineffectibilis nihil est causa finalis. Sed illud primum dictum vulgariter debet intelligi, quod agit propter finem effectus; non autem propter finem sui, quia non est agens sui. Similiter secundum dictum debet intelligi de fine effectus, quia agens superius ordinat non se sed effectum suum ad finem universaliorem; et ita ille finis superior est agentis, non ut finis eius, sed ad quem ordinat illud quod agit.

Ad argumentum secundae quaestionis dico quod praeter actum desiderii qui est respectu non habiti, quo viator iustus appetit Deum sibi actu concupiscentiae, habet iustus alium actum amicitiae, volendo Deo in se bene esse, et hic actus amicitiae est fruitio, non autem ille qui est desiderii; et iste secundus proprie est caritatis, non autem primus, qui est actus desiderandi, sicut dicetur in tertio libro distinctione 26. Maior igitur est falsa.

Ad primum argumentum tertiae quaestionis potest exponi maior, quia inhaerens mobili non quiescit simpliciter, licet quantum est ex parte sui se quietet in illo, et ita concedenda est conclusio, quia peccans mortaliter non simpliciter quietatur, licet quantum est ex parte sui, actu suo quietare ultimate, se quietet in mobili. Si addatur quod nihil fruitur aliquo nisi simpliciter quietetur in illo, negandum est, sed oportet addi: 'nisi quietetur quantum est ex parte actus ipsius', quo scilicet inhaeret obiecto; et etiam: 'quantum est ex parte obiecti', in fruitione ordinata. Neque debet hic intelligi quietatio summa, quia omni quietatione viae sequitur maior patriae, sed propter actum irreferibilem acceptantem obiectum.

Ad secundum potest maior negari, quia licet amore ordinato nullus fruatur aliquo nisi quo non vult aliquem uti sed frui, tamen amore inordinato potest bene aliquis frui quo non vult alium frui sed tantum uti, vel illud nullo modo amare, sicut apparet de zelotypia inordinata.- Ad probationem maioris potest dici quod licet fruens appretietur fruibile sicut summum bonum, non tamen vult illud ab omnibus sic appretiari quando inordinate fruitur; non ergo sequitur: 'vult illud esse summum bonum vel amat illud quasi summum bonum, ergo vult alios sic amare illud'. Aliter potest responderi negando minorem. - Ad probationem, cum dicitur 'vult fruibile esse, ergo vult illud esse a Deo', non sequitur. Nec etiam sequitur: 'vult illud esse a Deo, ergo vult Deum uti actu illo'. Et causa defectus utriusque consequentiae est, quia non oportet volentem antecedens velle consequens quando consequens non includitur per se in antecedente sed tantum sequitur per locum extrinsecum. Ita est in proposito.

Ad auctoritatem Augustini pro quarta quaestione patet quod exponenda est eius auctoritas de fruitione abusiva, sive extendendo nomen fruitionis, quia appetitus sensitivus non refert intelligendo negative, non contrarie, quia non inhaeret obiecto tamquam irreferibili, quia, licet irreferibili a se, hoc est impotentiae naturalis in ipso, non bonitatis obiective vel in acceptatione potentiae. De differentia istorum, scilicet non referri negative, contrarie et privative, dicetur libro secundo distinctione 41.

Ad argumentum quaestionis ultimae patet quod licet appetitus naturalis alicui inhaereat propter se negative, non tamen contrarie ut in pluribus, et si quandoque contrarie, non tamen amore inhaeret; nec etiam proprie inhaeret, sed ab ipso dante naturam quasi infigitur ipsi obiecto, non quidem per actum elicitum alium a natura, sicut est in appetitu etiam sensitivo, sed per inclinationem habitualem naturae. Unde sicut dictum est, minus sibi convenit frui quam appetitui sensitivo, qui per actum elicitum quasi obiecto iam cognito inhaeret, sed non libere; appetitus autem naturalis sine omni cognitione perpetuo inclinatur. Ex dictis de frui, et specialiter in quaestione tertia huius distinctionis (scilicet 'utrum frui sit actus elicitus a voluntate, vel passio recepta in voluntate, puta delectatio'), patere potest de uti, qui est actus voluntatis imperfectior, ad frui sicut ad actum perfectiorem eiusdem potentiae ordinatus.