Ordinatio

Secundo quaero circa frui de modo eliciendi actum istum, utrum scilicet fine apprehenso per intellectum necesse sit voluntatem frui eo. Quod sic, arguitur: Avicenna VIII Metaphysicae: ((Delectatio est coniunctio convenientis cum convenienti)), finis necessario convenit voluntati; ergo ex coniunctione eius cum voluntate est delectatio, ergo fruitio.

Item, finis movet metaphorice sicut efficiens movet proprie; sed efficiens approximatum passo, non impeditum, de necessitate ƿmovet proprie; ergo finis approximatus, hoc est praesens voluntati, non impeditus, necessario movet metaphorice.

Item, omne mobile praesupponit aliquid immobile; ergo actus voluntatis varii et mobiles praesupponunt aliquem actum immobilem; talis non est nisi circa finem, ergo ille est necessario immobilis.

Ad oppositum: Necessitas naturalis non stat cum libertate. Quod probo: quia natura et voluntas sunt principia activa habentia oppositum modum principiandi, ergo cum modo principiandi voluntatis non stat modus principiandi naturae; sed libere voluntas vult finem, ergo non potest necessitate naturali velle finem, nec per consequens aliquo modo necessario. Assumptum, scilicet quod libere velit voluntas finem, probatur: quia eadem est potentia quae vult finem et illud quod est ad finem, ergo habet eundem modum agendi, quia diversi modi operandi arguunt diversas potentias; libere autem operatur circa ea quae sunt ad finem, ergo etc. - Quod autem sit eadem potentia amborum patet, quia alias nulla esset potentia entis ad finem volens ƿillud propter finem; oportet enim illam esse unam, habentem actum circa utrumque extremum, sicut Philosophus arguit de cognitione sensus communis in II De anima 1.

Nota, haec ratio non improbat omnem necessitatem immutabilitatis sed tantum necessitatem naturalem; ideo fiat ratio generalius probans ad oppositum, - et tunc in primo articulo ponitur quod sic, sed Henricus quod libere, alii quod naturaliter fertur in finem: conveniunt in hoc communi 'necessario', ideo communiter contra eos sunt rationes hic factae contra opinionem in primo articulo, sed contra illum modum 'naturaliter' specialiter est haec ratio et Augustinus Enchiridion (distinctio 25 secundi libri, hic quaere distinctione l0 g).

Quantum ad istos quattuor articulos dicitur primo quantum ad primum quod voluntas de necessitate fruitur ultimo fine sic apprehenso obscure et in universali. Quod probatur tripliciter: Primo per illud II Physicorum: ((Sicut se habet principium in ƿspeculabilibus, sic finis in operabilibus)); sed intellectus de necessitate assentit primis principiis speculabilibus; ergo voluntas de necessitate assentit ultimo fini in operabilibus.

Secundo hoc idem probatur, quia voluntas necessario vult illud cuius participatione vult quidquid vult; sed participatione ultimi finis vult quidquid vult; ergo etc. - Probatio minoris, quia nihil aliud vult nisi in quantum est quoddam bonum; sed omne aliud bonum videtur esse quaedam participatio ultimi finis, quod est summum bonum, sicut videtur probari per Augustinum VIII De Trinitate cap. 5a: ((Tolle bonum hoc et illud bonum)), etc., ((et vide ipsum bonum si potes, bonum omnis boni)).

Tertio probatur idem sic: voluntas non potest non velle aliquid nisi in quo est aliquis defectus boni vel aliqua ratio mali; in fine ultimo in universali apprehenso non est aliquis defectus boni vel aliqua ratio mali; ergo etc.

Quantum ad secundum articulum dicitur quod fine sic obscure apprehenso in particulari potest voluntas non frui eo; quod potest probari, quia potestfrui aliquo quod scit incompossibile tali fini, sicut patet de peccante mortaliter.

Quantum ad tertium articulum dicitur quod necessario fruitur fine sic viso propter rationem tertiam ad primum articulum, quia nulla ratio mali invenitur in eo, nullus etiam defectus boni in eo reperitur, - et hoc, si videat illum finem visione practica, quidquid sit de visione speculativa; et additur hic quod tanta est conexio vel necessitas conexionis quod Deus de potentia absoluta non potest separare visionem practicam sui a fruitione.

Quantum ad quartum articulum 4 dicitur quod imƿpossibile est voluntatem caritate non elevatam frui fine etiam viso, quia agere praesupponit esse; ergo agere supernaturale praesupponit esse supernaturale; voluntas autem huiusmodi non habet esse supernaturale, ergo non potest habere actum supernaturalem.

Item, tunc posset talis voluntas esse beata. Consequens falsum, quia tunc caritas non esset necessaria ad beatitudinem voluntatis. Consequentia probatur sic, quia frui fine in particulari viso videtur esse beatitudo vel includere formaliter beatitudinem.

Aliter etiam arguitur sic: visione posita necessario ponitur fruitio, ipsa non posita tollitur; ergo visio est causa totalis fruitionis; ergo simpliciter nobilior. Probatio primae consequentiae: alias tollitur omnis notitia quid sit causa cuius 'per', sine quo non, quidlibet aget in se. Probatio secundae consequentiae, quia causa aequivoca totalis est perfectior.

Contra primum articulum arguo. $a Primo sic: Augustinus I Retractationum cap. 9 et 22 f,g dicit quod ((nihil est tam in voluntatis potestate quam ipsa voluntas)), quod non intelligitur nisi quantum ad actum elicitum.

Ex hoc duae conclusiones: prima, ergo actus voluntatis magis est in potestate voluntatis quam aliquis alius actus; secunda, ergo actus ille est in potestate voluntatis non tantum mediate sed immediate. Ex prima ultra sic: actus intellectus circa finem est in potestate voluntatis; ergo et actus voluntatis. Ex secunda ultra sic: ergo si actus voluntatis sit in potestate voluntatis mediante actu alicuius alterius potentiae, multo magis est in potestate voluntatis immediate; sed in potestate voluntatis est velle vel non velle finem mediante actu intellectus; ergo hoc est in potestate voluntatis immediate. Minor patet, quia in potestate voluntatis est avertere intellectum a consideratione finis, quo facto ƿvoluntas non volet finem, quia non potest habere actum circa ignotum. Responsio: summe in potestate, quia in libertate immediate; omne aliud mediante aliquo velle, etiam quod non est liberum sed non in potentia contradictionis.

Confirmatur ratio ista, scilicet prima contra opinionem, et potest esse secunda ratio, a$ quia quod non impeditum necessitatur ad agendum, de necessitate removet prohibens actionem si potest; ergo si voluntas non impedita necessitatur ex natura sua ad volendum finem ultimum, removet necessario omne prohibens volitionem illam, si potest removere; prohibens autem hanc volitionem est non consideratio finis, et hanc potest voluntas removere, faciendo intellectum stare in consideratione finis; ergo voluntas de necessitate faciet intellectum stare in consideratione finis. Maior huius argumenti patet, quia illud quod ex se est necessitaƿtum ad agendum, numquam prohibetur nisi per aliquid repugnans vincens eius activam virtutem, sicut apparet de gravi: prohibetur enim a descensu propter aliquid repugnans vincens inclinationem eius, et pari ratione amovet prohibens si potest, quo amoto non impeditum descendit, quia ita necessario removet repugnans effectui sicut ponit effectum cui illud repugnat. ƿ

Si instetur huic rationi dicendo voluntatem non simpliciter necessario frui fine sed necessitate condicionata, scilicet si ostendatur, et maior dicatur esse vera de simpliciter necessario agente, ƿrespondeo: non solvitur, quia impedibilia non simpliciter necessario agunt sed tantum necessitate condicionata, scilicet si non impediantur, et in illis est maior vera; ideo in maiori non accipitur ƿquod 'quidquid necessario agit, necessario removet prohibens si potest', sed: 'quidquid non impeditum necessario agit', etc., ubi specificatur in maiori de necessitate condicionata. ƿ

Si aliter instetur quod maior est vera de illis quae similem necessitatem habent respectu principaliter intenti et respectu eorum quae sunt necessaria ad illud cuius sunt agentia mere naturalia, quae in toto processu usque ad ultimum intentum agunt mere ex necessitate naturali - voluntas autem alio modo respicit finem in quo est omnis bonitas, et ideo necessario, et aliter quodcumque aliud ens in quo est defectus boni, et ideo quodcumque aliud respicit contingenter - contra: impossibile est extremum respicere aliud extremum quacumque necessitate quin tanta necessitate respiciat quodcumque medium necessario requisitum inter illa extrema, alioquin necessarium dependeret necessario a non necessario; ergo ƿqua necessitate voluntas tendit in finem, ea necessario tendit in ostensionem finis, sine qua impossibile est eam tendere in finem.

Si tertio instetur ad minorem quod non consideratio non proprie prohibet voluntatem a fruendo, potest aliter argui sic: quidquid necessario quiescit in aliquo sibi praesente, necessario tenet illud sibi praesens si habet et potest; voluntas per te necessario quiescit in fine praesentato; ergo necessario tenet illum semel praesentatum ut sit sibi semper praesens. - Maior probatur inductive: si grave necessario quiescit in centro, necessario facit se praesens centro si potest, et centrum sibi, et necessario tenet illam praesentiam quantum potest. Istud apparet in appetitu sensitivo: si necessario quiescit in delectabili praesente, necessario quantum potest tenet sensum in illo sensibili ut sit sibi praesens ad delectandum. Probatur etiam maior per rationem, quia quod aliquid necessario quiescat in aliquo praesente, est propter convenientiam perfectam ƿhuius ad illud; propter eandem convenientiam videtur aeque necessario appetere sibi coniungi quantum potest; haec autem coniunctio fit in praesentia huius ad illud.

Respondetur aliter ad maiorem rationis primae quod ipsa est vera de impedito proprie dicto, quod scilicet prohibetur agere propter aliud vincens virtutem eius activam; non sic est hic, sed est quoddam agens aliud, cuius actio est praevia actioni volunƿtatis, et ideo illius cessatio extendendo dicitur impedire voluntatem a volendo, et de tali maior est falsa. Licet enim agens praesupponens actionem alterius actioni suae possit illud alterum movere ad agendum et illo praevio agente ipsum necessario agat necessitate condicionata sive concomitante, non tamen necessario movet illud praevium ad agendum, quia non simpliciter necessario agit, sicut illud quod dicitur proprie impeditum simpliciter necessario ageret quantum est ex se, sed tantum necessitate condicionata agit, scilicet posita actione praevia; exemplum de potentia contingenter agente, et tamen posito actu generante habitum necessitate concomitantiae agit.

Contra: necessitas agendi non est nisi per intrinseeum principio activo principali; actio ista praevia non est aliquid intrinsecum activo principali; ergo circumscripto illo est necessitas agendi, et ita absoluta. - Et tunc ut prius: si est simpliciter necessitas ad agendum, ergo ad faciendum illud sine quo non potest agere, si tamen illud sit in potestate eius; hic autem est; ergo etc. Confirmatur: hic non est necessitas actionis ad actionem, quia una non est ratio activa respectu alterius; ergo est propter inclinationem potentiae ad actionem; ergo et ad media requisita est necessario inclinata, quia non est necessaria conexio inter extrema nisi sit etiam necessaria conexio omnium mediorum requisitorum ad conexionem extremorum.

Responsio ad ista et ad argumentum principale: hic est neƿcessitas condicionata, scilicet alio praesupposito; et concedo quod est per intrinsecum principali agenti et quod ipsa est ad media sicut extremorum inter se, sed totum est condicionatum, scilicet praesupposita ostensione obiecti. Contra: agens impedibile non simpliciter necessario agit sed condicionaliter, 'si non sit impeditum', sed tamen necessario removet impedimentum si potest; ergo ita hic. Nec valet responsio prima de proprie impedito 'voluntas non est proprie impedita per non intelligere'.

g. Quaecumque potentia circa ƿobiectum perfectissimum et non circa aliud necessario operatur, necessario continuat operationem quantum potest.

n. Quaecumque potentia circa obiectum praesens necessario quiescit operatur, ad illud absens quantum est de se necessario movetur; convenientia est causa communis.

t. Si potentia principaliter necessario agit operatur circa obiectum praesens, in ipsa potentia est ratio quantum est ex se semper necessario agendi circa illud, vel quandocumque potest vel si potest.

m. Si extremi est simpliciter necessitas vel quantum est de ƿse ad extremum, similis erit eius necessitas ad quodcumque medium simpliciter necessarium inter illa.

a. Quidquid non impeditum necessario agit, necessario tollit impedimentum si potest.

b. Quidquid necessario agit posita actione praevia, necessario determinat ad illam praeviam si potest.

c. Agens principale quocumque posito in secundario, necessario agens, ex principio activo principali necessitatur.

d. Quidquid circa obiectum praesens necessario agit, necessario determinat ad eius praesentiam si potest.

e. Quicumque appetitus necessario tendit in obiectum cognitum, necessario determinat se ad cognitionem eius si potest.

f. Quicumque appetitus in solum obiectum summe perfectissimum apprehensum necessario tendit, necessario determinat se ad eius apprehensionem si potest.

g. Quaecumque potentia circa solum obiectum perfectissimum necessario operatur, necessario operationem continuat quantum potest.

Nota, apparet g verior inter istas: tum quia universaliter eadem videtur ratio necessario agendi vel operandi et necessario continuandi, si simpliciter, simpliciter, si quando potest, quando potest; tum per t, supra; tum quia in appetitu sensitivo, sensu et intellectu hoc videmus; tum in voluntate videtur verissima, quia ipsa non cessat ex se agere circa aliquod obiectum nisi convertendo se ad aliud, vel perfectius vel magis conveniens, vel ad quod magis determinatur vel inclinatur, quod impedit simul operari circa istud; sed finis est obiectum perfectissimum, convenientissimum: ad ipsum solum necessitatur, ad ipsum maxime inclinatur et in ipso maxime delectatur; volitio eius stat cum volitione cuiuscumque alterius. ƿ

Ex g probata sequitur f, saltem intelligendo in praedicato 'ad eius apprehensionem', illam iam positam continuandam. Si accipiatur 'ad eius apprehensionem' ponendam si non est posita, sic non sequitur ex g sed probatur per illam rationem supra a a, 'contra: impossibile est extremum'; est autem necessitas ut appetitus tendat in obiectum quando potest, quia non potest nisi in praesens; ergo sic est necessitas respectu cuiuslibet medii quando potest potentia propinqua. - Non sic nunc e; est universalior, quia non specificat obiectum 'perfectissimum', non 'solum'; probatur tamen ut f, sed supra hic, e e, non probatur primo nisi de apprehensione posita. Deponenda sunt k et q, sunt quasi una probatio. - d et b sunt multum universales, unde probantur: a satis tractatur, est impropria; propria redit in b; sed b et d probantur ex c, cum illa maiore 'contra: impossibile est'; deductio fit hic sub, 'Confirmatur ratio'. - Ergo stat g; c disputatur; k, q probabiles.

Nota haec quattuor pro glossa multorum supra positorum: g bene probatur, et est via evidentior ad conclusionem negativam in primo articulo quaestionis; potest etiam g probari ex c hic, et c probatur hic sub, scilicet ex alia parte, ad c c. - Ex m hic, maiore, et c hic, facta maiore, sequitur a, sequitur b, sequitur d et e et f, quarum quaelibet potest esse maior ad conclusionem neƿgativam primi articuli. - Ex n hic sequitur e, quae est maior particularior quam a vel b vel d. - g infert velle et intelligere iam posita necessario continuari, duae rationes aliae (prima ex m et c, secunda ex n) inferunt non posita esse necessario ponenda: secundum est maius inconveniens sed minus manifeste sequitur, primum e converso .

Ad primam g viam, pro conclusione negativa primi articuli, quae est de necessario continuando velle quantum potest voluntas: Concedetur conclusio, nec umquam cessat nisi intellectus prius saltem natura cesset considerare finem, etc.

Et si arguatur quod voluntas necessario continuabit illud intelligere quantum potest, imperando, - responsio: non sequitur, quia non necessario vult illam intellectionem sicut vult finem.

Aliter arguitur: saltem voluntas numquam avertet ab hac intellectione, quia voluntas necessario continuans dependens non destruit imperando illud a quo dependet. Responsio: dum stat consideratio finis, et per consequens velle eius, offertur aliud confuse, cuius consideratio imperatur a ƿvoluntate, et sic indirecte avertit intellectum a consideratione finis; et pro nunc pro quo avertitur cessat prius natura consideratio et posterius natura ipsa volitio.

Contra primam responsionem: quae est necessitas extremi ad extremum, eadem est ad medium quodlibet necessarium. Sed hic respondetur in pagina praecedente supra quod non est similis habitudo ad aliquod medium qualis ad finem, et tunc concederetur quod possum velle hoc et non illud sine quo non possum velle hoc.

Contra aliam responsionem: quarta probatio g, quia nullum aliud obiectum est perfectius, nec ad quod aeque vel magis necessario inclinetur ut ad istud; volitio perfectior et necessaria et perfectioris et convenientioris magis impedit volitionem minus talis quam e converso.

Item, superior potentia inclinat inferiorem concorditer; ergo ubi magis, magis.

Item, si obiectum est necessario volitum, ergo velle eius est determinatius volendum quam quodcumque aliud velle; ergo et ƿeius intelligere quam quodcumque aliud intelligere. Utraque consequentia probatur, quia voluntas vult velle propter obiectum et intelligere propter velle.

Item, experimur, ad quod obiectum est voluntas pronior, ad eius intelligere impellit.

Ideo conceditur quod numquam avertit, sed tantum phantasma occurrens, quod non est in potestate voluntatis, III De libero arbitrio. Hic contra secundam responsionem, contra primam etiam: semper continuat quantum potest, sed non potest quando occurrit aliud phantasma, cuius motio non subest sibi. Confirmatur: intellectus separatus semper stabit in consideratione ultimi finis et volitione licet quandoque alterius; bene quidem simul stant.

Contra: experimur quod ita libere voluntas convertit intelligentiam a consideratione finis ad aliud obiectum sicut in aliis obiectis.

Item, intellectus quantum est de se semper staret in consideratione finis, quia est obiectum maxime motivum; ergo si quandoque cesset, hoc erit per imperium voluntatis. ƿ

Responsio: si finis esset obiectum in se movens vel etiam in propria specie, verum est quod maxime moveret. Nunc autem secundum aliquos movet tantum in alio, quod magis natum est movere ad se in se quam ad illum. Vel per te multa phantasmata simul movent ad conceptum descriptionis eius, ex communibus; ideo minus quam alia obiecta, propter duo: primum, quia (distinctio 3 quaestio 3) difficile est stare in consideratione universalis transcendentis; phantasma enim movet magis ad speciem specialissimam, VIII Trinitatis: ((Cum coeperis cogitare quid veritas, statim obicient se phantasmata)); secundum, quia difficilius est simul uti illis multis communibus ad descriptionem quam singulis separatim.

Contra istam responsionem: saltem intellectus separatus semper considerat simul ista; similiter secundum Henricum habet proprium conceptum de Deo.

Item ad principale, pro conclusione negativa primi articuli: Damnatus apprehendit finem ultimum. Si necessario vult eum, ƿaut ergo amore seu velle amicitiae, vel concupiscentiae. Non primo modo, nam illa fruitio est summe recta; non secundo modo, quia apprehendit illud ut impossibile sibi.

Item, si diligere finem necessario elicitur posita intellectione practica et tamen est ibi summa ratio recti et meriti de congruo: quia omnis alius actus voluntatis est acceptabilis et laudabilis non nisi virtute eius, ergo cum merito quocumque staret quod voluntas necessario sequeretur intellectionem practicam, - contra Anselmum De conceptu virginali cap. 4.

Item, in necessitato ad agendum ex se, sive quandocumque potest agere, non potest esse habitus; sic enim posset inesse lapidi, qui non simpliciter necessitatur ad descendere sed quantum est ex se. Ergo in voluntate respectu finis nullus potest esse habitus. Confirmatur de acquisito, quia ille non generaretur nisi ex actu, sed tunc quando agit est necessitata ad agendum in sensu diviso. Conceditur conclusio de habitu acquisito. - Sed hoc concordat Philosopho, quod sapientia est habitus supremus. Probatio quod nec habitus supernaturalis potest esse respectu eius, quia ad quem actum necessitatur, respectu eius non est capax alicuius habitus. ƿResponsio: non necessitatur ad dilectionem nunc finis in particulari, nec in patria visi nisi elevetur. - Primum improbatur sicut hic contra secundum articulum, secundum sicut hic contra tertium.

Contra rationem instatur, quia improbat habitum in intellectu. - Conceditur inclinantem, sed non ostendentem.

Item, a priori, omnis potentia una sicut habet obiectum primum unum sic et unum modum respectu obiecti primi; ergo eundem respectu cuiuslibet in quo per se includitur eius primum obiectum. Responsio: aliquem unum habet, qui est per se, sed modi posteriores possunt variari, qui conveniunt potentiae in agendo ex ratione specialium obiectorum; huiusmodi sunt 'necessario' et 'contingenter'.- Sed per se modus est 'libere' ut distinguitur contra naturaliter; 'libere' vero non infert 'contingenter'.

Item, a priori, quidquid voluntas quaecumque vult necessario si ostenditur, hoc simpliciter necessario vult; patet de voluntate Dei, ubi infinitas ita est ratio necessitatis simpliciter sicut si ostendatur obiectum.

Item, potentia libera per participationem non magis tendit in obiectum perfectum quam in aliud obiectum; ergo nec potentia libera per essentiam; non est autem differentia inter finem volitum et alia volita nisi ex parte perfectionis obiecti. Antecedens patet, quia visus, qui est potentia libera per participationem quatenus scilicet actus eius subest imperio voluntatis, non magis necessario videt pulcherrimum quam minus pulchrum; ideo ab utroque aequaliter avertitur et utrumque aeque contingenter videt. Respondetur quod maior est vera de cognitiva, sed non est vera de appetitiva tendente in obiectum apprehensum a sua cognitiva; magis enim necessario pulcherrimum visum delectat appetitum visivum quam minus pulchrum, et si ille appetitus posset se ferre in illud visum actu elicito, magis necessario se ferret vel ferretur in pulchrius visum quam in minus pulchrum.

Contra secundum articulum. Videtur quod rationes primi articuli destruant secundum articulum, nam illa ratio quod in fine ultimo non est defectus aliquis boni nec aliqua malitia, videtur aeque efficaciter concludere de fine in particulari apprehenso, vel efficacius, quia in fine ultimo in particulari apprehenditur tota ratio finis in universali, immo et in solo illo ostenditur posse esse perfectio finis in universali, et ita nullus defectus boni, nec ulla etiam malitia.

Similiter ratio secunda pro primo membro de participatione plus concludit de fine in particulari apprehenso, nam bona creata si sint bona per participationem, verius sunt bona per participationem finis ultimi in particulari quam per participationem eius in universali; non enim participant illum in universali nisi quia participant ipsum in particulari, cum participans habeat participatum pro causa vel mensura a qua dependet essentialiter, et dependentia entis realis non est nisi ad ens reale, et ita ad aliquod singulare.

Contra tertium articulum. Quando principium elicitivum non necessario elicit, habens illud principium non necessario agit; neque principium elicitivum eodem modo se habens quod prius eliciebat contingenter modo elicit necessario, ergo nec agens habens illud principium necessario aget. Voluntas autem habens eandem caritatem quam modo habet, prius contingenter eliciebat actum fruendi, ergo modo non necessario elicit actum illum, cum nulla sit facta mutatio ex parte eius. Hoc patet in raptu Pauli. Si prius habuit aequalem caritatem cum ea quam habuit in raptu illo, nulla erat mutatio ex parte voluntatis, nec principii elicitivi; nulla igitur necessitas tunc magis eliciendi quam ante. Saltem potuit esse aequalis caritas in raptu et ante.

Vel sic formetur ratio: necessitas agendi non potest esse nisi per aliquid intrinsecum principio activo; per hoc autem quod intellectus nunc videt obiectum, nihil novum est intrinsecum principio activo in fruitione; ergo nec nova necessitas agendi. - Maior probatur: alioquin necessitas agendi non esset per rationem principii activi, et ita per nihil, vel per extrinsecum; et si per extrinsecum, per illud esset agere, quia per quod est necessitas agendi, per illud est agere. - Minor patet: si visio secundum istum nullam habet rationem principii activi respectu fruitionis, nec intellectus, nec aliquid in intellectu; si etiam secundum aliam viam visio habeat aliquam rationem principii activi, non tamen principalis sed secundarii, tunc accipiatur maior determinata sic: 'necessitas agendi non est nisi per aliquid intrinsecum principio activo principali'; nam secundarium non dat necessitatem principali, sicut nec determinat ipsum ad agendum, sed e converso, principale agens ex se secundum modum sui utitur secundario, ita quod si nihil in principali excludat contingentiam, tota actio erit contingens. Minor sic est plana, quod per fruitionem nihil est intrinsecum principali principio activo; ergo etc.

Item, aut finis movet ad istum actum, aut potentia movet. Si finis, patet quod non est necessitas, quia ille finis ad nullum actum creatum necessario movet. Si voluntas, tunc arguo: diversa approximatio passi ad agens non causat necessitatem sed tantum intensiorem actionem, sicut patet de calido respectu calefactibilium plus et minus approximatorum; diversa autem praesentia obiecti cogniti, puta visi et non visi, non videtur esse nisi quasi diversa approximatio eius circa quod debet esse actus voluntatis ad voluntatem; ergo istud non diversificat necessitatem et non necessitatem, sed tantum facit intensiorem et minus intensum actum.

Item, quod dicit in isto articulo quod omnino impossibile est actum visionis esse sine fruitione, non videtur verum, quia quaecumque naturae absolutae distinctae sic se habent quod prior essentialiter potest esse sine posteriori absque contradictione; actus isti 'visio' et 'fruitio' sunt duae naturae absolutae; ergo sine contradictione visio, quae prior est naturaliter, potest esse sine posteriori, scilicet fruitione.

Respondetur quod maior est vera de illis absolutis quorum neutrum dependet ab alio nec ambo a tertio; in proposito autem ambo dependent a tertio, ut ab obiecto causante et movente. Contra: si non dependent a tertio necessario causante ambo, nec necessario causante unum licet causet alterum, adhuc maior erit vera, quia sine contradictione poterit prior esse sine posteriori. Ista autem non dependent a tertio necessario causante simpliciter ambo, patet; nec necessario causante posterius si causet prius, quia quidquid absolutum potest non necessario causare immediate, potest non necessario causare per causam mediam etiam causatam, quia illa causa media causata non necessitat ipsum ad causandum effectum illius causae mediae absolutum; ergo si non causat necessario absolutum posterius, non causat necessario illud etiam posita causa priori, si qua sit causa.

Contra quartum articulum arguitur: quo aliquis potest simpliciter agere, illud est potentia; ergo si voluntas circa finem visum nullum potest habere actum ex naturalibus suis, habens autem caritatem potest, caritas vel est simpliciter potentia volitiva circa illud obiectum, vel pars potentiae volitivae, quorum utrumque est falsum.

Item, si obiectum volibile minus sufficienter approximatum vel praesentatum voluntati sufficienter potest terminare actum voluntatis, multo magis si idem sit perfectius approximatum vel praesentatum voluntati; ergo si aliquod bonum obscure apprehensum potest esse volitum a voluntate non elevata per habitum supernaturalem, multo magis idem obiectum clare visum potest aliquo actu esse volitum a tali voluntate. Concedo ergo conclusiones istarum rationum.

Quantum ad primum articulum dico quod sicut voluntas fruitur non necessario his quae sunt ad finem, sic nec fine obscure apprehenso et in universali.

Quantum ad secundum articulum concedo cum prima opinione quod non necessario fruitur fine obscure viso et in particulari; nec quantum ad conclusionem arguitur vel argui debet contra illam, sed quod rationes positae in primo articulo concludant contra secundum si valent, quas tamen non reputo concludere simpliciter. Sed innitens eis in primo articulo, quomodo solvet eas in secundo? immo et ratio eorum in secundo articulo videtur contradicere primo articulo.

Quantum ad tertium articulum dico quod voluntas elevata non necessario quantum est ex parte sui fruitur fine sic viso.

Quantum ad quartum dico quod voluntas non elevata supernaturaliter potest frui illo fine.

Ad argumenta pro opinione. Ad primum dico quod illud simile concluderet multa falsa, quia concluderet quod sicut assentimus conclusionibus propter principia necessario, sic necessario assentiremus illis quae sunt ad finem propter finem, quod est falsum. Ideo dico quod simile est quoad duo, videlicet quoad ordinem istorum et illorum comparando inter se, et quoad ordinem illorum comparando ad potentias ordinate tendentes in illa: intelligo sic, quod sicut est ordo inter illa vera in se, sic et inter ista bona, et sicut illa vera ordinate sunt sic cognita, sic et ista bona essent sic ordinate volenda. Sed non est simile quantum ad ordinem necessitatis in uno et in alio, comparando ad potentias absolute. Non enim oportet quod voluntas servet illum ordinem in actibus suis qualem volibilia nata sunt habere ex natura sua; neque est assensus similis hinc inde, quia necessitas est in intellectu propter evidentiam obiecti necessario causantis assensum in intellectu: non autem bonitas aliqua obiecti causat necessario assensum voluntatis, sed voluntas libere assentit cuilibet bono, et ita libere assentit maiori bono sicut minori.

Ad secundum, cum arguitur de participatione, dico quod maior est falsa, quia voluntas nihil necessario vult; et ideo non oportet quod necessario velit illud ratione cuius omnia alia vult, si aliquid esset tale. Minor est falsa etiam, quod virtute et participatione ultimi finis vult quidquid vult, quia participatione vel virtute alicuius voluntatem velle aliqua potest intelligi dupliciter: vel virtute eius sive participatione ut efficientis sive ut continentis virtualiter, vel virtute eius ut primi obiecti, propter quod volitum vult alia. Si primo modo intelligatur, non est ad propositum minor assumpta cum maiore, quia illud virtute cuius ut efficientis est aliquid volitum, non oportet esse volitum, sicut illud quod est efficiens alicuius visi non oportet esse visum; non enim oportet quod primo videam Deum oculo corporali si videam colorem, qui est quaedam participatio Dei ut causae efficientis. Si intelligatur secundo modo, scilicet de participatione eius ut primi obiecti voliti, tunc minor est falsa; non enim virtute Dei voliti volo quodcumque volitum, quia tunc omnis actus voluntatis esset actualis usus, referendo illud ad obiectum primum volitum.

Ad tertium dicitur uno modo quod licet non sit ibi defectus alicuius boni nec aliqua malitia et ideo forte non posset voluntas illud nolle, quia obiectum actus nolendi est malum vel defectivum, potest tamen illud bonum perfectum non velle, quia in potestate voluntatis est non tantum sic et sic velle, sed etiam velle et non velle, quia libertas eius est ad agendum vel non agendum. Si enim potest alias potentias imperando movere ad agendum, non tantum sic et sic sed ad determinate agendum et non agendum, non videtur quod minus sit libertas sui respectu sui quantum ad actus determinationem. Et istud videtur posse ostendi per Augustinum I Retractationum cap. 9 et 22 f, g, ubi vult quod ((nihil est tam in potestate voluntatis quam ipsa voluntas)), quod non intelligitur nisi quantum ad actum elicitum.

Posset tamen dici quod ipsa voluntas per aliquod velle elicitum imperat actionem potentiae inferioris vel prohibet. Non autem potest sic suspendere omne velle, quia tunc simul nihil vellet et aliquid vellet. Sed quidquid sit de suspensione omnis velle, saltem potest suspendere omnem actum circa istud obiectum per aliquod velle elicitum, et hoc modo nolo nunc aliquid elicere circa istud obiectum quousque distinctius ostendatur mihi. Et istud nolle est quidam actus elicitus, quasi reflexus super velle obiecti, non quod inest vel infuit, sed quod posset inesse; quod etsi in se non ostendatur, ostenditur tamen in sua causa, scilicet in obiecto ostenso, quod natum est esse principium actus in aliquo genere principii.

Aliter dicitur ad tertiam rationem praecedentem quod non est probatum quin voluntas possit bonum illud nolle in quo nulla invenitur ratio mali vel defectus boni, sicut non est probatum quin possit velle illud in quo non reperitur aliqua ratio boni, et hoc vel prius in re vel in apprehensione quam illud terminet actum volendi. De hoc forte alias erit sermo.

Ad auctoritatem Augustini XIII De Trinitate cap. 3, omnes volunt esse beati, ergo necessario volunt ultimum finem, in quo est beatitudo, dico quod non intelligit de volitione actuali. Vult enim quod mimus ille, de quo loquitur, verum dixisset quid omnes concurrentes voluerunt si dixisset omnibus: ((Omnes vultis beati esse)). Non autem omnes tunc concurrentes ad illud spectaculum habuerunt tunc actualiter appetitum beatitudinis, quia nec actualem cogitationem de hoc. Loquitur ergo de volitione habituali vel aptitudinali, qua videlicet ipsa voluntas prompta est ut statim inclinetur ad actum volendi beatitudinem si actualiter sibi offeratur ab intellectu.

Similiter, auctoritas non est ad propositum. Quia si certum est omnes velle beatitudinem, hoc non est actu amicitiae, volendo bono beatifico sibi bene esse, sed actu concupiscentiae, volendo illud bonum sibi ut sufficiens bonum, quia non est certum voluntates inordinatas habere delectationem ordinatam primi boni in se, sed omnes voluntates, sive ordinatae sive inordinatae, habent concupiscentiam volendi seu voluntatem concupiscendi sibi bonum. Actus autem concupiscentiae non potest esse actus fruitionis, quia omnis concupiscens concupiscit alii quod amat amore amicitiae, et ita actus concupiscentiae non est actus fruitionis, sed solus actus amicitiae. Etsi ergo Augustinus loquitur de actu volendi beatitudinem, non tamen de actu amicitiae, sed de actu concupiscentiae, et ita non de fruitione, et sic non est ad propositum.

Ad argumentum pro quarto articulo eorum, cum arguunt de agere et esse, dico quod ille actus non esset supernaturalis sed naturalis, quia actum aliquem potest voluntas naturaliter elicere circa obiectum qualitercumque ab intellectu ostensum; et quia ille actus non excedit facultatem potentiae, ideo nec obiectum ut terminat actum illius potentiae.

Cum dicitur secundo quod tunc voluntas talis posset esse beata, dico quod non, secundum Augustinum XIII De Trinitate cap. 5 g: ((Beatus habet quidquid vult et nihil mali vult)). Ita intelligenda est haec definitio, quod beatus est qui habet quidquid ordinate potest velle, non tantum quidquid nunc actu vult; tunc enim aliquis viator posset esse beatus pro tunc quando de uno tantum ordinate habito cogitat. Potest autem voluntas ordinate velle habere caritatem, quia potest velle non tantum habere substantiam actus fruendi, sed potest velle habere fruitionem acceptam Deo; si ergo non habet illud, non habet quidquid ordinate potest velle. Qualiter etiam caritas requiratur, non tantum propter gratificationem actus sed propter aliquem gradum perfectionis intrinsecum actui, de hoc inferius distinctione 17.

Ad argumenta principalia. Ad primum dico quod aliquid est aptitudinaliter conveniens, vel actualiter conveniens. Conveniens aptitudinaliter est quod convenit alicui ex se et quantum est ex natura rei, et tale convenit actualiter omni ei in cuius potestate non est quod ei actualiter aliquid conveniat vel disconveniat; et ideo quidquid convenit alicui naturaliter vel aptitudinaliter, appetitu naturali vel appetitu sensitivo, convenit etiam actualiter. Sed in potestate voluntatis est ut ei aliquid actualiter conveniat vel non conveniat; nihil enim actualiter convenit sibi nisi quod actu placet. Propter hoc nego minorem, cum dicitur 'finis necessario convenit voluntati'; hoc enim non est verum de convenientia actuali, sed aptitudinali. Vel aliter: si aptitudinalis sola sufficiat ad delectationem, sed non ad fruitionem; immo fruitione fit conveniens actualiter, sive aptitudinaliter conveniat sive non. Si primum suppositum in hac responsione est verum, neganda est consequentia 'delectatio, ergo fruitio'. Ad secundum dico quod alius modus agendi est in agere: 'proprie' et 'metaphorice' destruit similitudinem quantum ad necessitatem.

Vel aliter: sicut aliquod agens proprie necessario movet aliquod contingenter, sic aliquod agens metaphorice necessario movet aliquod contingenter. Ille enim finis qui necessario movet efficiens, puta agens naturale, movet necessario metaphorice, quia necessario amatur vel appetitur naturaliter; qui autem movet efficiens contingenter, movet contingenter metaphorice. Hic autem efficiens contingenter efficit et finis contingenter metaphorice movet.

Ad tertium dico quod illud immobile non oportet esse aliquem actum elicitum. Non enim plures calefactiones variae et mobiles praesupponunt aliquam unam calefactionem immobilem, sed praesupponunt actum primum, puta calorem, qui sit principium sufficiens eliciendi omnes illos actus varios. Ita hic, volitiones non praesupponunt aliquam unam volitionem immobilem, quia tunc voluntas volens aliquid ad finem semper esset sub duobus actibus, aut saltem sub uno actu referente hoc ad illud, sed praesupponunt actum primum, puta voluntatem, quae est sufficiens ratio eliciendi illas varias volitiones.