Ordinatio

Ad auctoritatem Philosophi III De anima quod ((intelligere est pati)), quae adducitur pro quinta opinione: - dico quod Philosophus locutus est communiter de potentiis animae, in quantum sunt quibus sumus formaliter in actu secundo, puta de sensu in quantum est quo formaliter sentimus, et de intellectu in quantum est quo formaliter intelligimus. Formaliter autem intelligimus intellectu in quantum recipit intellectionem, quia si causet eam active, non tamen dicor intelligere intellectu in quantum causat, sed in quantum habet intellectionem ut formam; habere enim qualitatem, est esse 'quale', et ita intellectum habere intellectionem sive recipere - quod idem est - est ipsum esse intelligentem. Nos igitur intelligimus intellectu in quantum recipit intellectionem, ideo Philosophus, sic loquens de intellectu, necesse habuit dicere ipsum esse passivum, et quod 'intelligere' est 'pati quoddam', hoc est quod intellectio in quantum est quo formaliter intelligimus, est forma quaedam recepta in intellectu. Non autem intelligimus ea in quantum est aliquid causatum ab intellectu, si causatur ab eo, nam si Deus eam causaret et eam intellectui nostro imprimeret, non minus ea intelligeremus.

Sicut dixi de 'intelligentia actualiter', ita dico de ' scire habitualiter' - quod intellectus est quo scimus habitualiter in quantum recipit habitum, non in quantum illum causat, si causat.

Dico ergo quod omnes auctoritates quae sonant in 'passibilitatem' intellectus possibilis, possunt exponi de eo in quantum eo scimus habitualiter vel in quantum eo cognoscimus actualiter, et isto modo concedo quod est passivus; et si sit activus, non tamen secundum istam rationem, sed accidit ei quod sit activus secundum istam rationem. Affirmant autem illae auctoritates de intellectu quod verum est, non loquentes de intellectu sub ratione activi, sed asserentes ipsum habere rationem receptivi, licet ipsum non dicant 'non esse activum'. Locus autem ab auctoritate non tenet negative.

Et per idem respondetur ad illud 'de potentia essentiali et accidentali'. Non enim intellectus est in potentia essentiali quia deficiat sibi aliqua ratio causalitatis quantum est ex parte sui, sed intellectus est in potentia essentiali quando alia partialis causa non est sibi praesens, quam oportet esse praesentem ad hoc quod sequatur actio; et quando illa causa partialis est approximata, est in potentia accidentali sive propinqua ad agendum.

Sed illa auctoritas qua dicitur quod 'intellectus possibilis nihil est eorum quae sunt ante intelligere', requirit aliam expositionem, quam tamen auctoritatem in tantum pertractant aliqui, ut dicant 'intellectum possibilem esse in pura potentia in genere intelligibilium, sicut materia in genere entium', - quae non est intentio Philosophi, quia potentia ad accidens numquam fundatur nisi in substantia; intellectio autem sive species intelligibilis non est forma substantialis, sed accidens: ergo quod est immediate receptivum illius, est aliquid in actu substantiali, aut saltem quod est mediate receptivum, - et tunc quod immediate recipit erit aliquis actus accidentalis, sicut se habet superficies ad albedinem. Intellectus ergo possibilis, secundum quod est illud in quo recipitur forma intelligibilis vel intellectio, vel illud secundum quod species recipitur in anima, non erit purum potentiale, sed erit aliquid in actu primo, licet ipse respectus potentiae non sit aliquid in actu. Cum enim loquor de potentia receptiva albedinis, non loquor de potentia quae dicit respectum ad albedinem: ille enim respectus non est aliquid in actu, quia nec albedo ad quam est, est aliquid in actu, et respectus non est sine termino; sed illud in quo est vel dicitur esse illa potentia, est aliquid in actu, ut superficies est 'receptivum albedinis'. Ita hic. Licet ante intellectionem potentia ante actum - quae est respectus ad intellectionem - non sit aliquid in actu, sicut nec intellectio ad quam est, tamen illud in quo est ista potentia vel dicitur esse, quod est 'receptivum intellectionis', est aliquid in actu, et illud est intellectus possibilis.

Non est igitur apud Philosophum ' intellectus possibilis nihil in actu', sicut isti accipiunt, sed oportet exponere illam auctoritatem hoc modo: naturaliter intelligimus primo illa quae primo occurrunt ex phantasmatibus, sicut dictum est in quaestione secunda huius distinctionis; nihil ergo possumus potentia propinqua intelligere ante intellectionem alicuius imaginabilis, ergo non possumus intelligere intellectum ante 'intelligere' alterius intelligibilis; igitur nec intellectus potest intelligi a nobis ante 'intelligere' alterius intelligibilis, ergo non est intelligibilis ante intellectionem alicuius alterius. Sicut primum antecedens est verum, ita et consequentia. Ideo igitur intelligendum est 'ipsum non esse aliquid eorum quae sunt ante intelligere', scilicet 'intelligibilium', non quia antequam intelligat nihil sit in actu, sed quia non est aliquid quod possit potentia propinqua intelligi a nobis ante 'intelligere' alterius, propter intellectionem nostram naturalem, incipientem modo a phantasmatibus.

Cum post arguitur de illa similitudine, quocl sit 'ratio tam faciendi quam agendi', dico quod in faciente bene forma est ratio faciendi, in qua faciens assimilat sibi factum, sed in actione nihil est productum nisi ipsa actio: actio enim est ultimus terminus, nec habet alium terminum; et ideo non oportet quod in agente 'ratio agendi' sit in quo assimiletur producens alicui alteri producto, vel agens obiecto circa quod agit, quia illud sibi non assimilat.

Et si dicas 'saltem illa est ratio agendi, in qua agens assimilat sibi productum, scilicet ipsam actionem', - bene concedo quod species illa quae est similitudo obiecti, et per quam intellectus assimilatur cognitioni productae, est aliqua ratio gignendi, sed non totalis ratio, nec etiam principalis, sicut patebit in sequenti quaestione: sed quando concurrunt duae causae, sufficit in propinquiore similitudo formalis, et in remotiore virtualis sive similitudo aequivoca, - et ita intellectus, quasi causa superior, virtualiter assimilatur intellectioni, species, quasi causa propinquior, quasi univoce et formaliter assimilatur ei.

Cum arguitur post de indeterminatione intellectus ad diversos actus et obiecta, - respondeo quod aliqua est 'indeterminatio materialis', propter defectum actus, aliqua est 'indeterminatio agentis', propter illimitationem virtutis activae, sicut sol est indeterminatus ad generandum multa. 'Primo modo indeterminatum' non agit nisi determinetur per aliquem actum, quia alias non est in actu sufficiente sed in potentia; 'secundo modo indeterminatum' nulla alia forma a se determinatur, sed ex se determinatur ad producendum quemcumque effectum ad quem ex se est indeterminatum, et hoc praesente passo receptivo, sicut sol praesente passo generat quodcumque generabile, ex quo ipsum natum est generari. Ita in proposito. Indeterminatio intellectus non est indeterminatio potentialitatis passivae in suo ordine causalitatis, sed est indeterminatio actualitatis quasi illimitatae, et ideo non determinatur per formam quae sibi sit ratio determinata agendi, sed tantummodo per praesentiam obiecti, circa quod determinatum nata est esse determinata intellectio. Vel aliter posset dici quod sicut causa superior determinatur ad agendum, sicut sol ad generandum hominem concurrente homine agente, et bovem concurrente bove - non autem per aliquam formam in se receptam, - ita intellectus, qui est causa superior et causa illimitata, determinatur ad hoc obiectum concurrente causa determinata particulari, puta ad agendum circa hoc obiectum concurrente hac specie. Causa autem inferior non determinat effective causam indeterminatam superiorem, neque formaliter sicut ratio agendi, sed sic determinat, hoc est virtus superior activa indeterminata producit determinatum, tali virtute inferiore determinata concurrente.

Opinio est quod intellectus est principium intellectionis quantum ad substantiam, sed obiectum est principium quantum ad modificationem seu specificationem actus. - Contra: nihili nullum est principium; intellectio, circumscripta modificatione seu specificatione, nihil est; ergo etc. Maior intelligitur de nihilo quod includit contradictionem. Minor probatur, quia prius natura intellectum praecise est aliquid 'possibile esse': sed intellectio sine hoc quod in eodem 'nunc' naturae sit alicuius obiecti, est contradictio, alioquin intellectio esset forma mere absoluta.